Don Quixote- chàng hiệp sĩ trong gương
Harold Bloom
Đâu là cái đích thực sự trong cuộc hành trình tìm kiếm của Don Quixote? Tôi không tìm thấy câu trả lời. Động cơ của Hamlet là gì? Chúng ta cũng không được phép biết. Từ khi cuộc hành trình của chàng hiệp sỹ kia trở nên nổi tiếng và tiếng vang của nó lan toả khắp thế giới, câu hỏi này vẫn chưa khép lại. Cervantes và Shakespeare, ít nhất từ thời Dante, là hai văn hào trung tâm ở phương Tây, và từ đó đến nay không một ai có thể với tới hai ông, dù đó là Tolstoy, Goethe hay Dickens, Proust, Joyce (1).
W.H. Auden (2) tìm thấy ở Don Quixote chân dung của một người cơ đốc giáo ngoan đạo, trong khi Hamlet ngược lại “thiếu đức tin vào Chúa và vào bản thân mình”. Don Quixote nói, hành trình của chàng ta nhằm xoá bỏ sự bất công. Mà sự bất công cuối cùng lại là cái chết - một sự câu thúc tuyệt đối. Đem lại tự do cho tù nhân của cái chết chính là cách thực dụng của hiệp sỹ trong cuộc chiến chống lại cái chết.
Don Quixote là cuốn sách vĩ đại, chứa trong mình mọi cuốn tiểu thuyết khác sau này học theo phong cách của nó. Giống như Shakespeare, Cervantes là hình mẫu mà mọi nhà văn hậu thế khó có thể bỏ qua. Dickens và Flaubert (3), Joyce và Proust đều theo học cách kể chuyện của Cervantes, cách xây dựng nhân vật của họ đều có độ căng của Shakespeare và Cervantes.
Cervantes thâm nhập sâu vào tác phẩm của mình đến nỗi chúng ta có thể nhận thấy ba nhân vật trong đó là chàng hiệp sỹ, Sancho và chính nhà văn. Thế nhưng sự hiện diện của ông thật kín đáo, khó mà nhận thấy. Don Quixote vui nhộn đấy nhưng cũng là u buồn vô hạn đấy. Một lần nữa Shakespeare cũng có điểm tương tự: Hamlet u sầu đấy nhưng vẫn đùa cợt được với những chuyện tang tóc, chết chóc. Cũng như Shakespeare không theo một thể loại nào cả, Don Quixote vừa bi vừa hài. Mặc dù được coi là cuốn khai sinh ra thể loại tiểu thuyết và là cuốn tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại, mỗi lần đọc lại nó tôi vẫn thấy một chút u buồn, và điều đó biến cuốn tiểu thuyết thành “Kinh thánh Tây Ban Nha” như Miguel Unamuno (4) từng nói.
Có thể Don Quixote không phải là kinh thánh, nhưng cuốn sách ôm trùm chúng ta đến nỗi giống như với Shakespeare, chúng ta không thể thoát ra khỏi nó. Chúng ta nằm trong cuốn sách vĩ đại, được nghe những lời đối thoại cao cả giữa hiệp sỹ và anh người hầu Sancho. Đôi khi chúng ta hoá thân vào tác giả, nhưng phần lớn thời gian chúng ta là những người đồng hành vô hình với hai con người cao thượng kia trên con đường phiêu lưu của họ.
Quay trở lại với câu hỏi đầu bài viết: đích đến của chàng Hiệp sỹ u sầu này. Chàng ta tuyên chiến với nguyên lý thực tại của Freud (5) khi chấp nhận sự tất yếu của cái chết. Nhưng Don Quixote không điên cũng không ngờ nghệch, và cái nhìn của chàng ta ít nhất cũng là cái nhìn kép: Chàng ta thấy những gì chúng ta thấy, nhưng còn thấy cái gì đó hơn thế - niềm vui mà chàng ta say sưa muốn chiếm đoạt, cũng có thể để chia sẻ với mọi người. De Unamuno gọi sự siêu nghiệm này là đỉnh vinh quang trong văn học, sự bất hủ của Cervantes và Shakespeare. Khi đọc Don Quixote, cần luôn nhớ rằng, không nên có thái độ chiếu cố đối với chàng hiệp sỹ và Sancho, vì họ biết nhiều hơn tất cả chúng ta, cũng như chúng ta không bao giờ bắt kịp nhịp triết lý của Hamlet. Chúng ta có biết chính xác mình là ai không? Chúng ta càng cố gắng tìm kiếm cái tôi của từng người thì nó lại càng mờ mịt. Còn Don Quixote và Sancho thì biết đích xác họ là ai, không phải qua những cuộc phiêu lưu, mà chủ yếu qua những lần đối thoại, dù đó là trận cãi vã hay tâm tình.
Thơ ca, trong đó có thơ Shakespeare dạy chúng ta đối thoại với chính mình chứ không phải với người khác. Ngoại trừ Rosalind, những nhân vật vĩ đại của Shakespeare đều là những nhà duy ngã tuyệt vời: Shylock, Falstaff, Hamlet, iago, Lear, Cleopatra (6). Còn Don Quixote và Sancho thì lắng nghe nhau và thay đổi mình nhờ sự tiếp nhận nhau này. Cả hai đều không quá chú trọng đến việc lắng nghe lòng mình, trong khi đó là điều điển hình đối với nhân vật của Shakespeare. Cervantes và Shakespeare là hai người thầy đối nghịch nhau trong cách dạy chúng ta thay đổi. Tình bạn trong các tác phẩm của Shakespeare trong trường hợp tốt nhất thì mang tính chất mỉa mai, không thì thường là phản trắc, không đáng tin cậy. Trong khi đó tình bạn giữa Don Quixote và Sancho thì vượt lên mọi tình bạn khác trong nền văn học thế giới.
Chúng ta không có trong tay vở Cardennio, vở kịch Shakespeare viết chung với John Fletcher sau khi đọc bản dịch Don Quixote thời ấy. Vì vậy chúng ta không biết được Shakespeare nghĩ gì về Cervantes. Cervantes, vốn không thành công với kịch nói, có lẽ chưa bao giờ nghe đến tên Shakespeare, nhưng tôi đoán ông cũng đánh giá cao Falstaff và Hamlet, cả hai đều đặt tự do cá nhân lên trên hết thảy.
Trong Tập bài giảng về Don Quixote, Nabokov (7) đã rất tinh khi nhận xét, cả hai phần của Don Quixote là cuốn bách khoa toàn thư trung thực về sự khắc nghiệt của cuộc sống. Theo ông, đây là một trong những cuốn sách nghiệt ngã nhất trên đời, nhưng sự khắc nghiệt ở đấy thì đã đạt đến tính nghệ thuật.
Để tìm thấy ở Shakespeare sự tương đồng với Don Quixote trên phương diện này, bạn đọc có lẽ phải trộn lẫn Titus Andronicus với Những người vợ vui nhộn của Windsor - một viễn cảnh không hay ho mấy, vì theo tôi đấy là những vở kịch yếu nhất của Shakespeare.
Vậy tại sao Cervantes lại để cho Don Quixote lạm dụng sức lực ở phần I và chịu khổ sở về tinh thần ở phần II? Nabokov trả lời bằng cách dựa vào mỹ học: Sự khắc nghiệt được hà hơi bởi tính nghệ thuật đặc thù của Cervantes. Nhưng tôi nghĩ dường như đấy là sự lảng tránh.
Tại sao chúng ta không chút mảy may nghi ngờ những nỗi khổ đau mà Don Quixote và Sancho phải hứng chịu về thể chất và tinh thần? Bản thân Cervantes chính là câu trả lời. Trong cuộc đại thuỷ chiến ở Lepanto, ông đã bị thương ở tuổi 24 và vĩnh viễn mất cánh tay trái. Năm 1575 ông bị bọn cướp biển bắt và giam cầm ở Algiers năm năm. Được chuộc ra năm 1580, ông làm gián điệp cho Tây Ban Nha ở Bồ Đào Nha và Oran, sau đó trở về Madrid và vô vọng với ước mơ trở thành nhà soạn kịch sau khi đã sáng tác được trên dưới 20 vở. Trong thời gian đó ông làm công việc thu thuế, nhưng bị kết tội là thâm hụt công quỹ và bị bỏ tù năm 1597, đến năm 1605 lại phải vào tù lần nữa. Có lẽ thế mà ông mới cho Don Quixote ngồi sau chấn song sắt nhiều đến vậy. Phần I viết với tốc độ không tưởng đã được xuất bản năm 1605, còn phần II vào năm 1615.
Bị nhà xuất bản quịt tiền nhuận bút của phần I, có lẽ Cenvantes đã chết đói ba năm cuối đời nếu như không có sự trợ cấp muộn màng của một nhà quý tộc hảo tâm. Còn Shakespeare dù mất ở tuổi 52 nhưng đã kịp trở thành một nhà soạn kịch hết sức danh tiếng, sống khá giả nhờ có cổ phần trong Globe Theatre. Là người rất thận trọng, lại biết nhiều chuyện nội tình chính trị lúc bấy giờ, nên Shakespeare ẩn danh rất kín, mặc dù ông là nhà soạn kịch hàng đầu ở London.
Những nỗi khổ nhục về tinh thần và thể chất mà Don Quixote và Sancho phải chịu đứng ở tâm điểm trong cuộc chiến đấu của Cervantes để sống sót và được tự do. Vì thế mà Nabokov rất đúng khi nhận xét rằng, sự khắc nghiệt hiện diện suốt trong Don Quixote. Điều kỳ diệu về mặt mỹ học của cuốn sách ở chỗ sự khắc nghiệt mờ dần khi chúng ta lùi xa khỏi cuốn sách tầm vóc to lớn này và suy ngẫm về quy mô và các tầng ý nghĩa vô tận của nó. Không một ý kiến phê bình nào đồng tình, thậm chí có chút tương đồng với bất kỳ ấn tượng phê bình khác khi nói đến tuyệt tác của Cervantes. Don Quixote không phải là tấm gương hướng tới tự nhiên, mà tới độc giả. Làm sao mà chàng hiệp sỹ tội nghiệp, bị đánh tơi tả này lại có thể trở thành một mẫu hình phổ quát đến như vậy?
Cervantes muốn nhấn mạnh đến nhu cầu của con người chống lại và vượt qua nỗi thống khổ, mà đó lại là một trong những nguyên nhân khiến chúng ta phải kính trọng Don Quixote. Tuy nhiên, dù Don Quixote là người ngoan đạo hay không, điều mà Cervantes muốn quan tâm không phải là thái độ tử vì đạo của Chúa, mà là chủ nghĩa anh hùng. Cervantes, người anh hùng ở Lepanto muốn biến Don Quixote thành anh hùng kiểu mới, dù đó là kiểu anh hùng nực cười hay dại dột, nhưng anh phải là chính mình như Jose Ortega y Gasset (8) từng nhận xét. Don Quixote và Sancho, cả hai đều đề cao ý chí, mặc dầu chàng hiệp sỹ thì thần thánh hóa nó, còn Sancho thực dụng thì muốn theo nó ít thôi. Đấy là yếu tố siêu thực trong Don Quixote, cái đã khiến chúng ta tin vào sự vĩ đại của chàng hiệp sỹ một phần vì nó đối lập với sự thấp hèn, bẩn thỉu thường gặp trong một cuốn sách quy mô toàn cảnh như thế.
Tôi chưa từng thấy một tác phẩm nào có sự liên kết phức tạp như thế giữa lời nói và hành động, trừ Hamlet (lại là Hamlet). Công thức của Cervantes cũng là của Shakespeare, mặc dù sức nặng ở Cervantes có tính thực nghiệm, còn ở Shakespeare sức nặng ấy mang tính siêu nhiên. Cervantes tinh tế đến nỗi phải đọc đi đọc lại ông nhiều lần giống như đối với Dante. Có lẽ hiện tượng Quixote cần phải coi là hình mẫu văn học về thực tiễn tuyệt đối, đó không phải là giấc mơ không tưởng, mà đúng hơn là sự nhận thức đầy thuyết phục về cái chết.
Giá trị thẩm mỹ của Don Quixote nằm ở chỗ nó đưa ta đối mặt trực tiếp với cái vĩ đại giống như ở Shakespeare và Dante. Nếu chúng ta gặp khó khăn trong việc hiểu cuộc tìm kiếm của Don Quixote, động cơ và nguyên nhân của nó, thì bởi lẽ chúng ta đang đứng trước một tấm gương phản chiếu khiến ta phải sợ hãi ngay cả khi đang vui mừng. Cervantes luôn lởn vởn trước mặt chúng ta, và chúng ta không bao giờ hiểu hết ông.
Trên một vài phương diện, Cervantes thậm chí còn khó hiểu hơn cả Dante và Shakespeare. Một trong những điều bí ẩn tuyệt vời của Don Quixote: Nó là tác phẩm văn học, đồng thời là biên niên sử về hiện thực trần trụi của nước Tây Ban Nha đang đi xuống từ năm 1605 đến 1615. Câu chuyện về chàng hiệp sỹ là sự phê phán kín đáo của Cervantes đối với vương quốc đã đối xử thô thiển để đáp lại tinh thần yêu nước anh hùng của ông tại Lepanto. Don Quixote không chỉ có hai tầng nhận thức; đúng hơn chàng ta chứa trong mình nhận thức đa tầng của chính Cervantes, người biết rõ cái giá để được thừa nhận. Tôi không tin một hiệp sỹ có thể nói dối. Khi hỏi Don Quixote chàng ta tin vào cái gì ở mình nghĩa là chúng ta đang mở ra thế giới hư ảo của chuyện đời chàng.
Don Quixote có tin vào câu chuyện của mình không? Có thể trả lời “có” lẫn “không”. Chúng ta không thể biết được Don Quixote và Hamlet tin vào cái gì, vì trong tầm hiểu biết hạn hẹp của chúng ta, họ không muốn chia sẻ.
Thomas Mann yêu thích Don Quixote bởi sự hài hước của anh chàng, nhưng Mann cũng có thể nói: “Hài hước của những sự hài hước, tất cả đều là hài hước”. Chúng ta thấy trong cuốn sách Cervantes những gì của chính chúng ta. Johnson (9), người mà không chịu được cái cách châm biếm của Swift (10), lại chấp nhận được Cervantes; kiểu trào phúng của Swift gặm nhấm chúng ta, trong khi Cervantes đem lại chút hy vọng.
Johnson từng cho rằng chúng ta phải có chút đầu óc tưởng tượng mới không bị điên lên với Don Quixote. Phải chăng đấy là một trong những dụng ý của Cervantes? Mark van Doren trong một bài nghiên cứu rất bổ ích Cái nghiệp của Don Quixote đã bị ám ảnh mãi với sự tương đồng giữa Don Quixote và Hamlet, nhưng tôi lại thấy đó là chuyện bình thường.
Chúng ta không thể biết đích đến thực sự mà cuộc hành trình tìm kiếm của Don Quixote nhắm tới nếu không mang trong mình tính cách của Quixote. Khi nhìn lại quãng đời khổ sở của mình, Cervantes có suy nghĩ theo kiểu Quixote không? Khuôn mặt u sầu nhìn xuống chúng ta từ bức chân dung của ông, khác hẳn với vẻ ân cần ý nhị của Shakespeare. Cả hai ông giống nhau ở thiên tài; hơn cả mọi nhà văn trước và sau đó chịu ảnh hưởng của mình, các ông đem đến cho chúng ta những nhân vật sống động hơn cả chính chúng ta. Tôi đồ rằng Cervantes không muốn được so sánh với Shakespeare hay bất kỳ ai khác. Don Quixote chả từng nói mọi sự so sánh đều đáng ghét như nhau. Có thể thế, nhưng có thể đây là trường hợp ngoại lệ.
Chúng ta hoàn toàn không cần đến sự trợ giúp nào để thưởng thức Cervantes và Shakespeare. Cả hai ông vừa khó tiếp cận, nhưng đồng thời cũng đều có thể đọc được. Đứng trước tầm vóc của Cervantes và Shakespeare, chúng ta còn biết làm gì khác ngoài việc hướng đến quyền năng khai sáng vĩ đại của hai đại văn hào này.
(Báo Văn nghệ)
Harold Bloom
Đâu là cái đích thực sự trong cuộc hành trình tìm kiếm của Don Quixote? Tôi không tìm thấy câu trả lời. Động cơ của Hamlet là gì? Chúng ta cũng không được phép biết. Từ khi cuộc hành trình của chàng hiệp sỹ kia trở nên nổi tiếng và tiếng vang của nó lan toả khắp thế giới, câu hỏi này vẫn chưa khép lại. Cervantes và Shakespeare, ít nhất từ thời Dante, là hai văn hào trung tâm ở phương Tây, và từ đó đến nay không một ai có thể với tới hai ông, dù đó là Tolstoy, Goethe hay Dickens, Proust, Joyce (1).
W.H. Auden (2) tìm thấy ở Don Quixote chân dung của một người cơ đốc giáo ngoan đạo, trong khi Hamlet ngược lại “thiếu đức tin vào Chúa và vào bản thân mình”. Don Quixote nói, hành trình của chàng ta nhằm xoá bỏ sự bất công. Mà sự bất công cuối cùng lại là cái chết - một sự câu thúc tuyệt đối. Đem lại tự do cho tù nhân của cái chết chính là cách thực dụng của hiệp sỹ trong cuộc chiến chống lại cái chết.
Don Quixote là cuốn sách vĩ đại, chứa trong mình mọi cuốn tiểu thuyết khác sau này học theo phong cách của nó. Giống như Shakespeare, Cervantes là hình mẫu mà mọi nhà văn hậu thế khó có thể bỏ qua. Dickens và Flaubert (3), Joyce và Proust đều theo học cách kể chuyện của Cervantes, cách xây dựng nhân vật của họ đều có độ căng của Shakespeare và Cervantes.
Cervantes thâm nhập sâu vào tác phẩm của mình đến nỗi chúng ta có thể nhận thấy ba nhân vật trong đó là chàng hiệp sỹ, Sancho và chính nhà văn. Thế nhưng sự hiện diện của ông thật kín đáo, khó mà nhận thấy. Don Quixote vui nhộn đấy nhưng cũng là u buồn vô hạn đấy. Một lần nữa Shakespeare cũng có điểm tương tự: Hamlet u sầu đấy nhưng vẫn đùa cợt được với những chuyện tang tóc, chết chóc. Cũng như Shakespeare không theo một thể loại nào cả, Don Quixote vừa bi vừa hài. Mặc dù được coi là cuốn khai sinh ra thể loại tiểu thuyết và là cuốn tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại, mỗi lần đọc lại nó tôi vẫn thấy một chút u buồn, và điều đó biến cuốn tiểu thuyết thành “Kinh thánh Tây Ban Nha” như Miguel Unamuno (4) từng nói.
Có thể Don Quixote không phải là kinh thánh, nhưng cuốn sách ôm trùm chúng ta đến nỗi giống như với Shakespeare, chúng ta không thể thoát ra khỏi nó. Chúng ta nằm trong cuốn sách vĩ đại, được nghe những lời đối thoại cao cả giữa hiệp sỹ và anh người hầu Sancho. Đôi khi chúng ta hoá thân vào tác giả, nhưng phần lớn thời gian chúng ta là những người đồng hành vô hình với hai con người cao thượng kia trên con đường phiêu lưu của họ.
Quay trở lại với câu hỏi đầu bài viết: đích đến của chàng Hiệp sỹ u sầu này. Chàng ta tuyên chiến với nguyên lý thực tại của Freud (5) khi chấp nhận sự tất yếu của cái chết. Nhưng Don Quixote không điên cũng không ngờ nghệch, và cái nhìn của chàng ta ít nhất cũng là cái nhìn kép: Chàng ta thấy những gì chúng ta thấy, nhưng còn thấy cái gì đó hơn thế - niềm vui mà chàng ta say sưa muốn chiếm đoạt, cũng có thể để chia sẻ với mọi người. De Unamuno gọi sự siêu nghiệm này là đỉnh vinh quang trong văn học, sự bất hủ của Cervantes và Shakespeare. Khi đọc Don Quixote, cần luôn nhớ rằng, không nên có thái độ chiếu cố đối với chàng hiệp sỹ và Sancho, vì họ biết nhiều hơn tất cả chúng ta, cũng như chúng ta không bao giờ bắt kịp nhịp triết lý của Hamlet. Chúng ta có biết chính xác mình là ai không? Chúng ta càng cố gắng tìm kiếm cái tôi của từng người thì nó lại càng mờ mịt. Còn Don Quixote và Sancho thì biết đích xác họ là ai, không phải qua những cuộc phiêu lưu, mà chủ yếu qua những lần đối thoại, dù đó là trận cãi vã hay tâm tình.
Thơ ca, trong đó có thơ Shakespeare dạy chúng ta đối thoại với chính mình chứ không phải với người khác. Ngoại trừ Rosalind, những nhân vật vĩ đại của Shakespeare đều là những nhà duy ngã tuyệt vời: Shylock, Falstaff, Hamlet, iago, Lear, Cleopatra (6). Còn Don Quixote và Sancho thì lắng nghe nhau và thay đổi mình nhờ sự tiếp nhận nhau này. Cả hai đều không quá chú trọng đến việc lắng nghe lòng mình, trong khi đó là điều điển hình đối với nhân vật của Shakespeare. Cervantes và Shakespeare là hai người thầy đối nghịch nhau trong cách dạy chúng ta thay đổi. Tình bạn trong các tác phẩm của Shakespeare trong trường hợp tốt nhất thì mang tính chất mỉa mai, không thì thường là phản trắc, không đáng tin cậy. Trong khi đó tình bạn giữa Don Quixote và Sancho thì vượt lên mọi tình bạn khác trong nền văn học thế giới.
Chúng ta không có trong tay vở Cardennio, vở kịch Shakespeare viết chung với John Fletcher sau khi đọc bản dịch Don Quixote thời ấy. Vì vậy chúng ta không biết được Shakespeare nghĩ gì về Cervantes. Cervantes, vốn không thành công với kịch nói, có lẽ chưa bao giờ nghe đến tên Shakespeare, nhưng tôi đoán ông cũng đánh giá cao Falstaff và Hamlet, cả hai đều đặt tự do cá nhân lên trên hết thảy.
Trong Tập bài giảng về Don Quixote, Nabokov (7) đã rất tinh khi nhận xét, cả hai phần của Don Quixote là cuốn bách khoa toàn thư trung thực về sự khắc nghiệt của cuộc sống. Theo ông, đây là một trong những cuốn sách nghiệt ngã nhất trên đời, nhưng sự khắc nghiệt ở đấy thì đã đạt đến tính nghệ thuật.
Để tìm thấy ở Shakespeare sự tương đồng với Don Quixote trên phương diện này, bạn đọc có lẽ phải trộn lẫn Titus Andronicus với Những người vợ vui nhộn của Windsor - một viễn cảnh không hay ho mấy, vì theo tôi đấy là những vở kịch yếu nhất của Shakespeare.
Vậy tại sao Cervantes lại để cho Don Quixote lạm dụng sức lực ở phần I và chịu khổ sở về tinh thần ở phần II? Nabokov trả lời bằng cách dựa vào mỹ học: Sự khắc nghiệt được hà hơi bởi tính nghệ thuật đặc thù của Cervantes. Nhưng tôi nghĩ dường như đấy là sự lảng tránh.
Tại sao chúng ta không chút mảy may nghi ngờ những nỗi khổ đau mà Don Quixote và Sancho phải hứng chịu về thể chất và tinh thần? Bản thân Cervantes chính là câu trả lời. Trong cuộc đại thuỷ chiến ở Lepanto, ông đã bị thương ở tuổi 24 và vĩnh viễn mất cánh tay trái. Năm 1575 ông bị bọn cướp biển bắt và giam cầm ở Algiers năm năm. Được chuộc ra năm 1580, ông làm gián điệp cho Tây Ban Nha ở Bồ Đào Nha và Oran, sau đó trở về Madrid và vô vọng với ước mơ trở thành nhà soạn kịch sau khi đã sáng tác được trên dưới 20 vở. Trong thời gian đó ông làm công việc thu thuế, nhưng bị kết tội là thâm hụt công quỹ và bị bỏ tù năm 1597, đến năm 1605 lại phải vào tù lần nữa. Có lẽ thế mà ông mới cho Don Quixote ngồi sau chấn song sắt nhiều đến vậy. Phần I viết với tốc độ không tưởng đã được xuất bản năm 1605, còn phần II vào năm 1615.
Bị nhà xuất bản quịt tiền nhuận bút của phần I, có lẽ Cenvantes đã chết đói ba năm cuối đời nếu như không có sự trợ cấp muộn màng của một nhà quý tộc hảo tâm. Còn Shakespeare dù mất ở tuổi 52 nhưng đã kịp trở thành một nhà soạn kịch hết sức danh tiếng, sống khá giả nhờ có cổ phần trong Globe Theatre. Là người rất thận trọng, lại biết nhiều chuyện nội tình chính trị lúc bấy giờ, nên Shakespeare ẩn danh rất kín, mặc dù ông là nhà soạn kịch hàng đầu ở London.
Những nỗi khổ nhục về tinh thần và thể chất mà Don Quixote và Sancho phải chịu đứng ở tâm điểm trong cuộc chiến đấu của Cervantes để sống sót và được tự do. Vì thế mà Nabokov rất đúng khi nhận xét rằng, sự khắc nghiệt hiện diện suốt trong Don Quixote. Điều kỳ diệu về mặt mỹ học của cuốn sách ở chỗ sự khắc nghiệt mờ dần khi chúng ta lùi xa khỏi cuốn sách tầm vóc to lớn này và suy ngẫm về quy mô và các tầng ý nghĩa vô tận của nó. Không một ý kiến phê bình nào đồng tình, thậm chí có chút tương đồng với bất kỳ ấn tượng phê bình khác khi nói đến tuyệt tác của Cervantes. Don Quixote không phải là tấm gương hướng tới tự nhiên, mà tới độc giả. Làm sao mà chàng hiệp sỹ tội nghiệp, bị đánh tơi tả này lại có thể trở thành một mẫu hình phổ quát đến như vậy?
Cervantes muốn nhấn mạnh đến nhu cầu của con người chống lại và vượt qua nỗi thống khổ, mà đó lại là một trong những nguyên nhân khiến chúng ta phải kính trọng Don Quixote. Tuy nhiên, dù Don Quixote là người ngoan đạo hay không, điều mà Cervantes muốn quan tâm không phải là thái độ tử vì đạo của Chúa, mà là chủ nghĩa anh hùng. Cervantes, người anh hùng ở Lepanto muốn biến Don Quixote thành anh hùng kiểu mới, dù đó là kiểu anh hùng nực cười hay dại dột, nhưng anh phải là chính mình như Jose Ortega y Gasset (8) từng nhận xét. Don Quixote và Sancho, cả hai đều đề cao ý chí, mặc dầu chàng hiệp sỹ thì thần thánh hóa nó, còn Sancho thực dụng thì muốn theo nó ít thôi. Đấy là yếu tố siêu thực trong Don Quixote, cái đã khiến chúng ta tin vào sự vĩ đại của chàng hiệp sỹ một phần vì nó đối lập với sự thấp hèn, bẩn thỉu thường gặp trong một cuốn sách quy mô toàn cảnh như thế.
Tôi chưa từng thấy một tác phẩm nào có sự liên kết phức tạp như thế giữa lời nói và hành động, trừ Hamlet (lại là Hamlet). Công thức của Cervantes cũng là của Shakespeare, mặc dù sức nặng ở Cervantes có tính thực nghiệm, còn ở Shakespeare sức nặng ấy mang tính siêu nhiên. Cervantes tinh tế đến nỗi phải đọc đi đọc lại ông nhiều lần giống như đối với Dante. Có lẽ hiện tượng Quixote cần phải coi là hình mẫu văn học về thực tiễn tuyệt đối, đó không phải là giấc mơ không tưởng, mà đúng hơn là sự nhận thức đầy thuyết phục về cái chết.
Giá trị thẩm mỹ của Don Quixote nằm ở chỗ nó đưa ta đối mặt trực tiếp với cái vĩ đại giống như ở Shakespeare và Dante. Nếu chúng ta gặp khó khăn trong việc hiểu cuộc tìm kiếm của Don Quixote, động cơ và nguyên nhân của nó, thì bởi lẽ chúng ta đang đứng trước một tấm gương phản chiếu khiến ta phải sợ hãi ngay cả khi đang vui mừng. Cervantes luôn lởn vởn trước mặt chúng ta, và chúng ta không bao giờ hiểu hết ông.
Trên một vài phương diện, Cervantes thậm chí còn khó hiểu hơn cả Dante và Shakespeare. Một trong những điều bí ẩn tuyệt vời của Don Quixote: Nó là tác phẩm văn học, đồng thời là biên niên sử về hiện thực trần trụi của nước Tây Ban Nha đang đi xuống từ năm 1605 đến 1615. Câu chuyện về chàng hiệp sỹ là sự phê phán kín đáo của Cervantes đối với vương quốc đã đối xử thô thiển để đáp lại tinh thần yêu nước anh hùng của ông tại Lepanto. Don Quixote không chỉ có hai tầng nhận thức; đúng hơn chàng ta chứa trong mình nhận thức đa tầng của chính Cervantes, người biết rõ cái giá để được thừa nhận. Tôi không tin một hiệp sỹ có thể nói dối. Khi hỏi Don Quixote chàng ta tin vào cái gì ở mình nghĩa là chúng ta đang mở ra thế giới hư ảo của chuyện đời chàng.
Don Quixote có tin vào câu chuyện của mình không? Có thể trả lời “có” lẫn “không”. Chúng ta không thể biết được Don Quixote và Hamlet tin vào cái gì, vì trong tầm hiểu biết hạn hẹp của chúng ta, họ không muốn chia sẻ.
Thomas Mann yêu thích Don Quixote bởi sự hài hước của anh chàng, nhưng Mann cũng có thể nói: “Hài hước của những sự hài hước, tất cả đều là hài hước”. Chúng ta thấy trong cuốn sách Cervantes những gì của chính chúng ta. Johnson (9), người mà không chịu được cái cách châm biếm của Swift (10), lại chấp nhận được Cervantes; kiểu trào phúng của Swift gặm nhấm chúng ta, trong khi Cervantes đem lại chút hy vọng.
Johnson từng cho rằng chúng ta phải có chút đầu óc tưởng tượng mới không bị điên lên với Don Quixote. Phải chăng đấy là một trong những dụng ý của Cervantes? Mark van Doren trong một bài nghiên cứu rất bổ ích Cái nghiệp của Don Quixote đã bị ám ảnh mãi với sự tương đồng giữa Don Quixote và Hamlet, nhưng tôi lại thấy đó là chuyện bình thường.
Chúng ta không thể biết đích đến thực sự mà cuộc hành trình tìm kiếm của Don Quixote nhắm tới nếu không mang trong mình tính cách của Quixote. Khi nhìn lại quãng đời khổ sở của mình, Cervantes có suy nghĩ theo kiểu Quixote không? Khuôn mặt u sầu nhìn xuống chúng ta từ bức chân dung của ông, khác hẳn với vẻ ân cần ý nhị của Shakespeare. Cả hai ông giống nhau ở thiên tài; hơn cả mọi nhà văn trước và sau đó chịu ảnh hưởng của mình, các ông đem đến cho chúng ta những nhân vật sống động hơn cả chính chúng ta. Tôi đồ rằng Cervantes không muốn được so sánh với Shakespeare hay bất kỳ ai khác. Don Quixote chả từng nói mọi sự so sánh đều đáng ghét như nhau. Có thể thế, nhưng có thể đây là trường hợp ngoại lệ.
Chúng ta hoàn toàn không cần đến sự trợ giúp nào để thưởng thức Cervantes và Shakespeare. Cả hai ông vừa khó tiếp cận, nhưng đồng thời cũng đều có thể đọc được. Đứng trước tầm vóc của Cervantes và Shakespeare, chúng ta còn biết làm gì khác ngoài việc hướng đến quyền năng khai sáng vĩ đại của hai đại văn hào này.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,