Bertolt Brecht: kịch nghệ, thơ ca, và đàn bà
Marcel Reich Ranicki sinh 1920 tại Ba Lan, sống ở Berlin từ 1929 đến 1938. Sau thời kỳ lưu đày bởi chủ nghĩa phát xít, chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc, ông trở lại Đức và hoạt động phê bình văn học. Ông được mệnh danh là giáo hoàng văn chương của nước Đức. Xin giới thiệu một vài ý kiến rất thú vị của ông về nhà thơ, nhà soạn kịch lừng danh của nước Đức - Bertolt Brecht.
Năm 1952 Bertolt Brecht đến Warszawa, ở vào thời điểm mà sau đại chiến thế giới lần thứ hai, ở Ba Lan không ai muốn biết đến văn học Đức làm gì. Ông ta đến cùng với Helene Weigel với một lý do duy nhất. Không phải ông ta muốn thăm nước Ba Lan gẫy gục, nhục nhã; cũng chẳng phải đến thăm thành phố Warszawa bị phá hủy. Ông ta thờ ơ với tất cả những điều đó. Ông ta chỉ quan tâm đến việc: Có thể làm gì ở đây để công diễn các tác phẩm của ông ở Warszawa, có thể in ấn các tác phẩm của ông được không? Khi đó tôi là nhà phê bình tự do và chỉ viết bài về văn học Đức. Đối với tôi, Brecht tỏ ra thân mật và tôn trọng. Chắc là ông biết tại sao lại như vậy. Khi ông ta tới, một tờ nhật báo của Warszawa có in một bài chào mừng ông do tôi viết. Tôi đã khen ngợi ông ta lên tận mây xanh. Một mặt tôi coi ông ta là người có biệt tài ở đẳng cấp cao và mặt khác ông đến đó với tư cách là khách. Đương nhiên tôi ngợi ca ông và kể ông là một nhà thơ tuyệt vời, cái ông Brecht - người mà ở Ba Lan chẳng ai biết đến. Cho tới khi đó chỉ có mỗi một tác phẩm của ông ta được trình diễn, đó là Vở ca kịch ba xu - mà lại là trước chiến tranh rồi. Nhưng không thành công, mặc dù vở này được một nhà đạo diễn xuất sắc dàn dựng, ông này hiện còn sống. Như vậy, tôi có viết một bài chào mừng với nội dung: Ông Brecht là một tay tuyệt vời. Trên nhà ga, ngay trên bến tàu, ông tham tán báo chí của CHDC Đức đã giúi vào tay ông ta bản dịch tiếng Đức của bài báo này. Ông ấy thấy việc tôi ca ngợi ông là một bậc thầy ở thứ hạng cao nhất. Thế là ông ta đánh giá tốt ngay về tôi. Thì các tác giả vẫn vậy. Họ chỉ quan tâm liệu các nhà phê bình có khen ngợi họ hay không mà thôi. Tôi có phỏng vấn ông ta ở Warszawa. Brecht là một người rất lý thú.
Đúng năm giờ tôi đến chỗ ông ta. Khi tôi tới đó, hàng loạt người đang đứng chờ. Tất cả những người này đều được ông mời. Ông ta đã nói với mỗi người trong số họ là thực ra ông chỉ muốn đón tiếp mỗi người đó thôi. Mà đó toàn là những người có thể giúp ông một chút gì đó. Một nhà đạo diễn sân khấu, một nhà lý luận kịch, một người đọc và chọn bản thảo cho nhà xuất bản - thì toàn trong ngành cả. Tôi vào trong phòng, trên bàn có một khay hoa quả cực lớn, toàn hoa quả nhiệt đới. Nào là chuối, cam, cả nho nữa, những gì có thể có được. Không phải đồ nặn bằng sáp ong, mà toàn là hoa quả thật. Chà, cái đó tạo được hiệu quả cao nhất đấy. Bởi vì những hoa quả nhiệt đới ấy có chết cũng không kiếm được ở Warszawa! Tôi không biết ông ta kiếm ở đâu ra các hoa quả này. Có thể ông mang theo từ Berlin hoặc sứ quán CHDC Đức đã giúp ông. Bằng cách này ông ta tạo ra một khoảng cách giữa ông và khách.
Ông chẳng mời ai dùng hoa quả, chẳng mời ai cả! Ông ta chỉ quan tâm đến cái khoảng cách ấy mà thôi. Sau rồi tôi nói chuyện với ông về chuyện này chuyện nọ. Ngày hôm sau - chuyện này cực hay, mà tôi chưa kể ra bao giờ - có một buổi biểu diễn vào buổi sáng tại Phòng lớn của Hội báo chí Ba Lan, được tổ chức để chào đón Bertolt Brecht. Đương nhiên nó được tổ chức trong một khuôn khổ hạn hẹp, bởi vì chưa ai biết đến ông ta cả, khoảng 150 chỗ, chỉ thế thôi. Tôi ngồi bên cạnh ông. Người ta sắp đặt như vậy. Như thế tôi có thể giúp ông khi cần; bởi vì một văn sĩ, một đồng nghiệp người Ba Lan giới thiệu về ông. Đó là một báo cáo đúng mức, nhưng chẳng có ý nghĩa gì cả. Một vài diễn viên Ba Lan ngâm thơ của ông - thật tồi tệ. Nhưng mãi nửa tiếng đồng hồ sau chúng tôi mới nhận ra điều đó, bởi vì thơ ngâm bằng tiếng Ba Lan. Tôi hỏi Brecht nhiều lần, liệu ông có biết họ đang ngâm bài thơ nào không. Ông ta trả lời, có, ông ta nhận ra thông qua âm điệu của nó. Thỉnh thoảng tôi phải thì thầm vào tai ông tên bài thơ bằng tiếng Đức. Khoảng hai mươi phút sau thì xong phần ngâm thơ và một quý bà xuất hiện trên bục diễn. Đó chính là Helene Weigel. Bà ta ngồi xuống bàn. Tất cả thì đang đứng một cách trang trọng. Còn Weigel thì ngồi xuống bàn, đặt túi khoác vai xuống, mở túi và lấy ra trước hết chiếc kính, sau đó một quyển sách - cứ như một cô giáo định đọc cho học sinh của mình nghe một cái gì đó. Bỗng nhiên yên lặng. Rồi bà bắt đầu một cách nhỏ nhẹ: “Anmut sparet nicht noch Muehe”. Và chính khoảnh khắc này tôi biết, nhiều người khác trong phòng biết, người ta phải đọc Brecht như vậy. Helene Weigel đọc một cách yên lặng. Thật hay, cách bà ta đọc thật tuyệt vời.
Còn một việc nhỏ lý thú nữa: Tôi có hỏi Brecht - vì người ta đề nghị tôi làm việc này - liệu ông có muốn nói vài lời với những người có mặt ở đó không, có thể là lời cảm ơn sự có mặt của họ. Nếu muốn, ông có thể nói mười phút hoặc hai mươi phút hoặc một phút cũng được, hoàn toàn theo ý ông. Nhưng ông ta không muốn, trong bất cứ trường hợp nào và trong bất cứ hoàn cảnh nào!
Brecht là một tác giả sân khấu cực lớn, cực đoan, nhưng chính ông thì lại không muốn xuất hiện ở nơi công cộng. Lại còn một chuyện nữa, ly kỳ hơn kia. Khi đoàn kịch của ông ta kết thúc buổi biểu diễn lần đầu tiên tại Paris vở Kaukasische Kreidekreis (Vòng phấn Capcase) vào năm 1955 thì khán giả vỗ tay một cách cuồng nhiệt. Lúc đó Brecht có mặt ở đó, ông biết việc biểu diễn ở đó như thế nào - biểu diễn rất thành công. Khi buổi biểu diễn kết thúc: Lại vỗ tay nồng nhiệt. Bà Weigel, bà Hurwicz, tất cả cúi đầu cảm tạ, thật là huy hoàng. Rồi khán giả gào thét: Brecht, Brecht, Brecht! Nhưng mặc dù vậy ông ta chẳng chịu lên sân khấu, ông không còn ở đó nữa. Ông ta đã đi về nhà từ lâu. Ông về khách sạn, nằm trên giường và đọc một cuốn tiểu thuyết trinh thám. Không làm thế nào để có thể đưa ông ta xuất hiện trước công chúng trong những dịp như vậy được. Mặt khác nó cũng giống như đối với bà Weigel, không thể nào yêu cầu bà nói về nội dung của tác phẩm được, đối với bà ta thì chẳng có cách nào cả. Tôi có phỏng vấn bà ta một lần. Bà trả lời nhiều câu hỏi khác nhau bằng câu: “Tôi là người đọc thơ của các nhà thơ, của Brecht. Cái điều mà ông muốn biết thì ông phải hỏi Brecht. Ông ta trả lời tốt hơn, tôi không muốn bình luận chúng”.
Câu chuyện vừa rồi chính là cách chuyển đề tài một cách tuyệt vời sang đề tài Brecht và những người đàn bà. Có nhiều phụ nữ làm việc cho ông ta. Người ta than phiền là ông đã quyến rũ nhiều phụ nữ, từ bà Elisabeth Hauptmann cho đến bà Ruth Berlau. Không có một tí chút nào dù là nhỏ bé nhất để minh chứng ông ta là người quyến rũ phụ nữ. Tôi nghĩ, trong suốt cuộc đời, ông ta chưa bao giờ quyến rũ một người đàn bà nào. Vấn đề chính là ở chỗ: Người ta phải phân biệt giữa tình yêu và tình dục. Nếu nói chuyện tình yêu: Ông ta có yêu cuồng nhiệt một vài phụ nữ. Và ông không thể viết được những bài thơ tình tứ hay đến như vậy, nếu ông không có những mối tình lớn lao tương xứng. Mối tình lớn lao nhất của đời ông chắc là mối tình với bà Ruth Berlau. Nhưng đó cũng là một mảng đề tài riêng. Ông ta đã viết những bài thơ tuyệt vời tặng Ruth Berlau. Còn ngoài ra, ông quen biết phụ nữ nhiều, nhiều khủng khiếp - nhất là ở Đông Berlin những năm sau này. Cái đó thì chẳng dính dáng gì đến tình yêu.
Tôi có thể kể một câu chuyện khác về Brecht và đàn bà. Trong mục Văn tuyển Frankfurt, do tôi chủ biên trên tờ FAZ (Frankfurter Allgemeinzeitung), có lần chúng tôi đăng bài thơ Der Rauch (Làn khói) trong tập thơ Buckower Elegien sau này. Trong đó Brecht nhìn thấy một ngôi nhà nhỏ nấp mình dưới hàng cây, hàng cây và hồ nước - và ông nói rằng, nó sẽ trơ trụi ra sao, nếu thiếu đi làn khói lan lên trời. Một bài thơ ngắn hay cực kỳ. Làn khói là tín hiệu của sự sống: Trong ngôi nhà, lò đang đỏ lửa, người ta đang nấu ăn. Bài thơ này được bà Gabriele Wohmann bình luận như thế trên trang Văn tuyển Frankfurt. Đó là một bài bình hay. Thế rồi có một bức thư gửi đến tòa soạn, mà là thư nặc danh: Cái việc suy diễn đó không đúng. Người tình của Bertolt Brecht, diễn viên Kaethe Reichel, sống trong ngôi nhà đó. Bà ta thỏa thuận với ông là mỗi khi sẵn sàng tiếp ông thì bà sẽ thả cho làn khói bay lên. Trong thư đó viết như vậy. Chữ ký thì không thể luận ra được. Nhưng mà quỷ tha ma bắt tôi đi, đó chính là chữ ký của Kaethe Reichel. Mặc dù vậy, một lần nữa, vẫn phải quay trở lại chuyện quyến rũ. Nhiều người tự ghép mình, tự phục tùng kịch tác gia Brecht, sẵn sàng phục vụ ông ta. Có nghĩa là có tồn tại một dạng khác của sự mê hoặc hơn cái sự may mắn trời cho, mà cái đó thì ông ấy không muốn nhận thấy. Ông ta có sử dụng rất nhiều người, đàn bà, cả đàn ông nữa, nhưng phần lớn đàn bà là cộng sự của ông. Họ copy giấy tờ, sửa lỗi bản thảo, rồi chụp ảnh. Cả một bộ máy lưu trữ được hình thành. Rồi ông ta si mê một ai đó trong số cộng tác viên này. Có khi ông ta biến một người tình thành cộng tác viên của mình. Chuyện này cứ quay đi quay lại như vậy. Đó là một khía cạnh. Khía cạnh khác nữa: Có người bảo, ông ta đã bóc lột họ về mặt tài chính. Nhưng, không có bất cứ một người đàn bà nào trước đây làm việc và ngủ với ông ta lại kêu ca họ bị ông bóc lột. Tất cả bọn họ đều hạnh phúc. Tại sao họ lại thấy hạnh phúc như vậy? Có gì ẩn nấp đằng sau đó? Chắc chắn là do cảm giác, cảm giác có được trong quan hệ, trong cả mối quan hệ trí tuệ, trí thức với một thiên tài.
Cái gì thể hiện sự thiên tài ở Brecht? Chúng ta đã nói về khía cạnh con người ông ta với tư cách là kịch tác gia và những thành công trong lĩnh vực đó. Nhưng ông cho rằng ông ta cần một tư tưởng để viết nên các tác phẩm của mình. Hồi đó tôi rất phân tâm, khi đang ở độ tuổi thanh niên, trong cái độ tuổi trong trắng đó, tôi đã được xem vở Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Uli (Cản trở trên đường đi lên của Arturo Uli). Một mặt thì buổi biểu diễn đã làm mê hoặc lòng người; nhất là hiệu quả diễn xuất trên sân khấu. Mặt khác tính giáo dục của nó rất cao và tham lam quá đáng. Vậy ở Brecht thiên tài thể hiện ở điểm gì? Rất nhiều tác giả cánh tả định dùng các tác phẩm văn học của mình, định sử dụng sân khấu để dọn đường cho chủ nghĩa cộng sản. Ông ta thì không. Ông cần chủ nghĩa cộng sản cho các tác phẩm của mình. Ông ta cần chủ nghĩa cộng sản làm nền tảng, làm nền móng và vì chính chủ nghĩa cộng sản đã cho ông một nhà hát kịch - Nhà hát Am Schiffbauerdamm.
Brecht là một nhà thơ thiên tài. Một trong những nhà thơ lớn nhất trong một trăm, hai trăm năm qua. Một nhà thơ hàng đầu. Nhà hát kịch, kịch bản của ông ta sống bằng những đoạn thơ, những bài hát xen cấy trong đó. Nó chứa đựng trong vở Ca kịch ba xu hoặc vở Sự thăng trầm của thành phố Mahagonny. Và sau này trong các tác phẩm khác nữa, tuy không thành đạt như trong Mahagonny. Brecht thực sự đau khổ khi người ta ngợi ca thơ của ông. Nhà thơ thường là những con người cực kỳ khó tính. Một là họ muốn được ngợi ca, hai là họ muốn cái mà bản thân họ thích cũng được ca ngợi. Brecht thường nghi hoặc tất cả những lời ca tụng thơ ca của ông.
Ông ta viết những bài thơ, những bài độc nhất vô nhị trong văn học Đức vào thời điểm đó - cũng như các bài thơ của những đấng thiên tài khác như Hoelderlin, Goethe hoặc Heine. Ban đầu Brecht viết các bài thơ theo trường phái biểu hiện. Nhưng chẳng bao lâu sau, chính ông đã tìm thấy một tiếng nói hoàn toàn mới lạ. Một tiếng nói đời thường cho thơ ca. Và ông ta là nhà thơ của thế hệ chúng tôi - chính vì thế mà tôi bị thu phục. Nhà thơ và thầy giáo của bố mẹ tôi là Rainer Maria Rilke và Stefan George. Toàn những nhà thơ tuyệt vời cả đấy, nhưng đối với tôi thì họ hơi lạc hậu đôi chút. Brecht lại chứa đựng cái hiện đại. Và ông ta giữ mãi được phong độ sáng tác. Ông không thuộc loại nhà thơ kết thúc sự nghiệp của mình ở độ tuổi ba mươi. Người như vậy hơi bị nhiều. Nhưng ông ta thì không. Tập thơ Buckower Elegien sau này thật là diệu kỳ. Brecht là một nhà thơ thuộc hạng cao thủ. Tôi nghĩ rằng loại thơ này sẽ trường tồn. Nếu chúng ta phải ơn huệ Brecht điều gì, thì đó chính là thơ ca của ông. Có một câu nói ngờ nghệch của Gottfried Benn luôn luôn được trích dẫn: Mỗi một nhà thơ chỉ có được sáu bài thơ hay. Thật ngớ ngẩn cực độ! Ngay cả Benn cũng có quá sáu bài hay rồi. Còn Brecht thì có năm mươi sáu hoặc sáu mươi sáu bài thơ tuyệt vời - và đó mới là cái quan trọng nhất. Đương nhiên việc Brecht mất tương đối sớm là một nỗi buồn không thể tả xiết... Bởi vì, ông ta còn đang sung sức trong việc sáng tác thơ ca. Liệu ông ta có còn viết những gì nữa không thì tôi không biết. Những bài cuối cùng đã được chuyển đi chỉ để biên tập lại.
Ông ta là một nhà thơ vĩ đại.
Thế Dũng dịch
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Marcel Reich Ranicki sinh 1920 tại Ba Lan, sống ở Berlin từ 1929 đến 1938. Sau thời kỳ lưu đày bởi chủ nghĩa phát xít, chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc, ông trở lại Đức và hoạt động phê bình văn học. Ông được mệnh danh là giáo hoàng văn chương của nước Đức. Xin giới thiệu một vài ý kiến rất thú vị của ông về nhà thơ, nhà soạn kịch lừng danh của nước Đức - Bertolt Brecht.
Năm 1952 Bertolt Brecht đến Warszawa, ở vào thời điểm mà sau đại chiến thế giới lần thứ hai, ở Ba Lan không ai muốn biết đến văn học Đức làm gì. Ông ta đến cùng với Helene Weigel với một lý do duy nhất. Không phải ông ta muốn thăm nước Ba Lan gẫy gục, nhục nhã; cũng chẳng phải đến thăm thành phố Warszawa bị phá hủy. Ông ta thờ ơ với tất cả những điều đó. Ông ta chỉ quan tâm đến việc: Có thể làm gì ở đây để công diễn các tác phẩm của ông ở Warszawa, có thể in ấn các tác phẩm của ông được không? Khi đó tôi là nhà phê bình tự do và chỉ viết bài về văn học Đức. Đối với tôi, Brecht tỏ ra thân mật và tôn trọng. Chắc là ông biết tại sao lại như vậy. Khi ông ta tới, một tờ nhật báo của Warszawa có in một bài chào mừng ông do tôi viết. Tôi đã khen ngợi ông ta lên tận mây xanh. Một mặt tôi coi ông ta là người có biệt tài ở đẳng cấp cao và mặt khác ông đến đó với tư cách là khách. Đương nhiên tôi ngợi ca ông và kể ông là một nhà thơ tuyệt vời, cái ông Brecht - người mà ở Ba Lan chẳng ai biết đến. Cho tới khi đó chỉ có mỗi một tác phẩm của ông ta được trình diễn, đó là Vở ca kịch ba xu - mà lại là trước chiến tranh rồi. Nhưng không thành công, mặc dù vở này được một nhà đạo diễn xuất sắc dàn dựng, ông này hiện còn sống. Như vậy, tôi có viết một bài chào mừng với nội dung: Ông Brecht là một tay tuyệt vời. Trên nhà ga, ngay trên bến tàu, ông tham tán báo chí của CHDC Đức đã giúi vào tay ông ta bản dịch tiếng Đức của bài báo này. Ông ấy thấy việc tôi ca ngợi ông là một bậc thầy ở thứ hạng cao nhất. Thế là ông ta đánh giá tốt ngay về tôi. Thì các tác giả vẫn vậy. Họ chỉ quan tâm liệu các nhà phê bình có khen ngợi họ hay không mà thôi. Tôi có phỏng vấn ông ta ở Warszawa. Brecht là một người rất lý thú.
Đúng năm giờ tôi đến chỗ ông ta. Khi tôi tới đó, hàng loạt người đang đứng chờ. Tất cả những người này đều được ông mời. Ông ta đã nói với mỗi người trong số họ là thực ra ông chỉ muốn đón tiếp mỗi người đó thôi. Mà đó toàn là những người có thể giúp ông một chút gì đó. Một nhà đạo diễn sân khấu, một nhà lý luận kịch, một người đọc và chọn bản thảo cho nhà xuất bản - thì toàn trong ngành cả. Tôi vào trong phòng, trên bàn có một khay hoa quả cực lớn, toàn hoa quả nhiệt đới. Nào là chuối, cam, cả nho nữa, những gì có thể có được. Không phải đồ nặn bằng sáp ong, mà toàn là hoa quả thật. Chà, cái đó tạo được hiệu quả cao nhất đấy. Bởi vì những hoa quả nhiệt đới ấy có chết cũng không kiếm được ở Warszawa! Tôi không biết ông ta kiếm ở đâu ra các hoa quả này. Có thể ông mang theo từ Berlin hoặc sứ quán CHDC Đức đã giúp ông. Bằng cách này ông ta tạo ra một khoảng cách giữa ông và khách.
Ông chẳng mời ai dùng hoa quả, chẳng mời ai cả! Ông ta chỉ quan tâm đến cái khoảng cách ấy mà thôi. Sau rồi tôi nói chuyện với ông về chuyện này chuyện nọ. Ngày hôm sau - chuyện này cực hay, mà tôi chưa kể ra bao giờ - có một buổi biểu diễn vào buổi sáng tại Phòng lớn của Hội báo chí Ba Lan, được tổ chức để chào đón Bertolt Brecht. Đương nhiên nó được tổ chức trong một khuôn khổ hạn hẹp, bởi vì chưa ai biết đến ông ta cả, khoảng 150 chỗ, chỉ thế thôi. Tôi ngồi bên cạnh ông. Người ta sắp đặt như vậy. Như thế tôi có thể giúp ông khi cần; bởi vì một văn sĩ, một đồng nghiệp người Ba Lan giới thiệu về ông. Đó là một báo cáo đúng mức, nhưng chẳng có ý nghĩa gì cả. Một vài diễn viên Ba Lan ngâm thơ của ông - thật tồi tệ. Nhưng mãi nửa tiếng đồng hồ sau chúng tôi mới nhận ra điều đó, bởi vì thơ ngâm bằng tiếng Ba Lan. Tôi hỏi Brecht nhiều lần, liệu ông có biết họ đang ngâm bài thơ nào không. Ông ta trả lời, có, ông ta nhận ra thông qua âm điệu của nó. Thỉnh thoảng tôi phải thì thầm vào tai ông tên bài thơ bằng tiếng Đức. Khoảng hai mươi phút sau thì xong phần ngâm thơ và một quý bà xuất hiện trên bục diễn. Đó chính là Helene Weigel. Bà ta ngồi xuống bàn. Tất cả thì đang đứng một cách trang trọng. Còn Weigel thì ngồi xuống bàn, đặt túi khoác vai xuống, mở túi và lấy ra trước hết chiếc kính, sau đó một quyển sách - cứ như một cô giáo định đọc cho học sinh của mình nghe một cái gì đó. Bỗng nhiên yên lặng. Rồi bà bắt đầu một cách nhỏ nhẹ: “Anmut sparet nicht noch Muehe”. Và chính khoảnh khắc này tôi biết, nhiều người khác trong phòng biết, người ta phải đọc Brecht như vậy. Helene Weigel đọc một cách yên lặng. Thật hay, cách bà ta đọc thật tuyệt vời.
Còn một việc nhỏ lý thú nữa: Tôi có hỏi Brecht - vì người ta đề nghị tôi làm việc này - liệu ông có muốn nói vài lời với những người có mặt ở đó không, có thể là lời cảm ơn sự có mặt của họ. Nếu muốn, ông có thể nói mười phút hoặc hai mươi phút hoặc một phút cũng được, hoàn toàn theo ý ông. Nhưng ông ta không muốn, trong bất cứ trường hợp nào và trong bất cứ hoàn cảnh nào!
Brecht là một tác giả sân khấu cực lớn, cực đoan, nhưng chính ông thì lại không muốn xuất hiện ở nơi công cộng. Lại còn một chuyện nữa, ly kỳ hơn kia. Khi đoàn kịch của ông ta kết thúc buổi biểu diễn lần đầu tiên tại Paris vở Kaukasische Kreidekreis (Vòng phấn Capcase) vào năm 1955 thì khán giả vỗ tay một cách cuồng nhiệt. Lúc đó Brecht có mặt ở đó, ông biết việc biểu diễn ở đó như thế nào - biểu diễn rất thành công. Khi buổi biểu diễn kết thúc: Lại vỗ tay nồng nhiệt. Bà Weigel, bà Hurwicz, tất cả cúi đầu cảm tạ, thật là huy hoàng. Rồi khán giả gào thét: Brecht, Brecht, Brecht! Nhưng mặc dù vậy ông ta chẳng chịu lên sân khấu, ông không còn ở đó nữa. Ông ta đã đi về nhà từ lâu. Ông về khách sạn, nằm trên giường và đọc một cuốn tiểu thuyết trinh thám. Không làm thế nào để có thể đưa ông ta xuất hiện trước công chúng trong những dịp như vậy được. Mặt khác nó cũng giống như đối với bà Weigel, không thể nào yêu cầu bà nói về nội dung của tác phẩm được, đối với bà ta thì chẳng có cách nào cả. Tôi có phỏng vấn bà ta một lần. Bà trả lời nhiều câu hỏi khác nhau bằng câu: “Tôi là người đọc thơ của các nhà thơ, của Brecht. Cái điều mà ông muốn biết thì ông phải hỏi Brecht. Ông ta trả lời tốt hơn, tôi không muốn bình luận chúng”.
Câu chuyện vừa rồi chính là cách chuyển đề tài một cách tuyệt vời sang đề tài Brecht và những người đàn bà. Có nhiều phụ nữ làm việc cho ông ta. Người ta than phiền là ông đã quyến rũ nhiều phụ nữ, từ bà Elisabeth Hauptmann cho đến bà Ruth Berlau. Không có một tí chút nào dù là nhỏ bé nhất để minh chứng ông ta là người quyến rũ phụ nữ. Tôi nghĩ, trong suốt cuộc đời, ông ta chưa bao giờ quyến rũ một người đàn bà nào. Vấn đề chính là ở chỗ: Người ta phải phân biệt giữa tình yêu và tình dục. Nếu nói chuyện tình yêu: Ông ta có yêu cuồng nhiệt một vài phụ nữ. Và ông không thể viết được những bài thơ tình tứ hay đến như vậy, nếu ông không có những mối tình lớn lao tương xứng. Mối tình lớn lao nhất của đời ông chắc là mối tình với bà Ruth Berlau. Nhưng đó cũng là một mảng đề tài riêng. Ông ta đã viết những bài thơ tuyệt vời tặng Ruth Berlau. Còn ngoài ra, ông quen biết phụ nữ nhiều, nhiều khủng khiếp - nhất là ở Đông Berlin những năm sau này. Cái đó thì chẳng dính dáng gì đến tình yêu.
Tôi có thể kể một câu chuyện khác về Brecht và đàn bà. Trong mục Văn tuyển Frankfurt, do tôi chủ biên trên tờ FAZ (Frankfurter Allgemeinzeitung), có lần chúng tôi đăng bài thơ Der Rauch (Làn khói) trong tập thơ Buckower Elegien sau này. Trong đó Brecht nhìn thấy một ngôi nhà nhỏ nấp mình dưới hàng cây, hàng cây và hồ nước - và ông nói rằng, nó sẽ trơ trụi ra sao, nếu thiếu đi làn khói lan lên trời. Một bài thơ ngắn hay cực kỳ. Làn khói là tín hiệu của sự sống: Trong ngôi nhà, lò đang đỏ lửa, người ta đang nấu ăn. Bài thơ này được bà Gabriele Wohmann bình luận như thế trên trang Văn tuyển Frankfurt. Đó là một bài bình hay. Thế rồi có một bức thư gửi đến tòa soạn, mà là thư nặc danh: Cái việc suy diễn đó không đúng. Người tình của Bertolt Brecht, diễn viên Kaethe Reichel, sống trong ngôi nhà đó. Bà ta thỏa thuận với ông là mỗi khi sẵn sàng tiếp ông thì bà sẽ thả cho làn khói bay lên. Trong thư đó viết như vậy. Chữ ký thì không thể luận ra được. Nhưng mà quỷ tha ma bắt tôi đi, đó chính là chữ ký của Kaethe Reichel. Mặc dù vậy, một lần nữa, vẫn phải quay trở lại chuyện quyến rũ. Nhiều người tự ghép mình, tự phục tùng kịch tác gia Brecht, sẵn sàng phục vụ ông ta. Có nghĩa là có tồn tại một dạng khác của sự mê hoặc hơn cái sự may mắn trời cho, mà cái đó thì ông ấy không muốn nhận thấy. Ông ta có sử dụng rất nhiều người, đàn bà, cả đàn ông nữa, nhưng phần lớn đàn bà là cộng sự của ông. Họ copy giấy tờ, sửa lỗi bản thảo, rồi chụp ảnh. Cả một bộ máy lưu trữ được hình thành. Rồi ông ta si mê một ai đó trong số cộng tác viên này. Có khi ông ta biến một người tình thành cộng tác viên của mình. Chuyện này cứ quay đi quay lại như vậy. Đó là một khía cạnh. Khía cạnh khác nữa: Có người bảo, ông ta đã bóc lột họ về mặt tài chính. Nhưng, không có bất cứ một người đàn bà nào trước đây làm việc và ngủ với ông ta lại kêu ca họ bị ông bóc lột. Tất cả bọn họ đều hạnh phúc. Tại sao họ lại thấy hạnh phúc như vậy? Có gì ẩn nấp đằng sau đó? Chắc chắn là do cảm giác, cảm giác có được trong quan hệ, trong cả mối quan hệ trí tuệ, trí thức với một thiên tài.
Cái gì thể hiện sự thiên tài ở Brecht? Chúng ta đã nói về khía cạnh con người ông ta với tư cách là kịch tác gia và những thành công trong lĩnh vực đó. Nhưng ông cho rằng ông ta cần một tư tưởng để viết nên các tác phẩm của mình. Hồi đó tôi rất phân tâm, khi đang ở độ tuổi thanh niên, trong cái độ tuổi trong trắng đó, tôi đã được xem vở Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Uli (Cản trở trên đường đi lên của Arturo Uli). Một mặt thì buổi biểu diễn đã làm mê hoặc lòng người; nhất là hiệu quả diễn xuất trên sân khấu. Mặt khác tính giáo dục của nó rất cao và tham lam quá đáng. Vậy ở Brecht thiên tài thể hiện ở điểm gì? Rất nhiều tác giả cánh tả định dùng các tác phẩm văn học của mình, định sử dụng sân khấu để dọn đường cho chủ nghĩa cộng sản. Ông ta thì không. Ông cần chủ nghĩa cộng sản cho các tác phẩm của mình. Ông ta cần chủ nghĩa cộng sản làm nền tảng, làm nền móng và vì chính chủ nghĩa cộng sản đã cho ông một nhà hát kịch - Nhà hát Am Schiffbauerdamm.
Brecht là một nhà thơ thiên tài. Một trong những nhà thơ lớn nhất trong một trăm, hai trăm năm qua. Một nhà thơ hàng đầu. Nhà hát kịch, kịch bản của ông ta sống bằng những đoạn thơ, những bài hát xen cấy trong đó. Nó chứa đựng trong vở Ca kịch ba xu hoặc vở Sự thăng trầm của thành phố Mahagonny. Và sau này trong các tác phẩm khác nữa, tuy không thành đạt như trong Mahagonny. Brecht thực sự đau khổ khi người ta ngợi ca thơ của ông. Nhà thơ thường là những con người cực kỳ khó tính. Một là họ muốn được ngợi ca, hai là họ muốn cái mà bản thân họ thích cũng được ca ngợi. Brecht thường nghi hoặc tất cả những lời ca tụng thơ ca của ông.
Ông ta viết những bài thơ, những bài độc nhất vô nhị trong văn học Đức vào thời điểm đó - cũng như các bài thơ của những đấng thiên tài khác như Hoelderlin, Goethe hoặc Heine. Ban đầu Brecht viết các bài thơ theo trường phái biểu hiện. Nhưng chẳng bao lâu sau, chính ông đã tìm thấy một tiếng nói hoàn toàn mới lạ. Một tiếng nói đời thường cho thơ ca. Và ông ta là nhà thơ của thế hệ chúng tôi - chính vì thế mà tôi bị thu phục. Nhà thơ và thầy giáo của bố mẹ tôi là Rainer Maria Rilke và Stefan George. Toàn những nhà thơ tuyệt vời cả đấy, nhưng đối với tôi thì họ hơi lạc hậu đôi chút. Brecht lại chứa đựng cái hiện đại. Và ông ta giữ mãi được phong độ sáng tác. Ông không thuộc loại nhà thơ kết thúc sự nghiệp của mình ở độ tuổi ba mươi. Người như vậy hơi bị nhiều. Nhưng ông ta thì không. Tập thơ Buckower Elegien sau này thật là diệu kỳ. Brecht là một nhà thơ thuộc hạng cao thủ. Tôi nghĩ rằng loại thơ này sẽ trường tồn. Nếu chúng ta phải ơn huệ Brecht điều gì, thì đó chính là thơ ca của ông. Có một câu nói ngờ nghệch của Gottfried Benn luôn luôn được trích dẫn: Mỗi một nhà thơ chỉ có được sáu bài thơ hay. Thật ngớ ngẩn cực độ! Ngay cả Benn cũng có quá sáu bài hay rồi. Còn Brecht thì có năm mươi sáu hoặc sáu mươi sáu bài thơ tuyệt vời - và đó mới là cái quan trọng nhất. Đương nhiên việc Brecht mất tương đối sớm là một nỗi buồn không thể tả xiết... Bởi vì, ông ta còn đang sung sức trong việc sáng tác thơ ca. Liệu ông ta có còn viết những gì nữa không thì tôi không biết. Những bài cuối cùng đã được chuyển đi chỉ để biên tập lại.
Ông ta là một nhà thơ vĩ đại.
Thế Dũng dịch
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,