Giải Nobel văn học: chỉ thời gian có quyền phán xét
Cuộc trao đổi giữa nhà văn Aleksandr Melikhov và nữ thi sĩ Elena Elagina
trên báo Văn học của Nga
Elena Elagina (E.E): - Hàng năm, vào tháng 10, việc công bố giải thưởng Nobel thường kỳ nhắc nhở chúng ta rằng văn học không phải là sự nghiệp sau rốt trong đời sống. Theo ông thì cái tháng 10 cao điểm ấy chí ít có tầm quan trọng như thế nào đối với xã hội và văn học?
Aleksandr Melikhov (A.M): - Tôi nghĩ rằng đó là một hiện tượng hết sức quan trọng. Văn học chân chính sống bằng cái vĩnh cửu, tức là nó sáng tạo ra những giấc mơ vốn sống hàng thế kỷ, còn trong những trường hợp may mắn thậm chí sống hàng nghìn năm. Nhưng chỉ có rất ít giấc mơ sống vĩnh cửu. Và muốn cho văn học có được sự hoan nghênh trong số những người của công việc có đầu óc thực tiễn và sống cuộc sống hối hả, hữu dụng, thì nó cần phải biết nói bằng ngôn ngữ của cái hối hả và hữu dụng. Muốn thu hút sự chú ý tới cá nhân tác giả thì cần phải thông báo rằng anh ta là người đồng tính luyến ái, rằng anh ta là chiến sĩ, rằng anh ta là vị thánh... Nhưng cách vị thánh hiện nay không hợp mốt nữa rồi.
- Vậy thì cái gì là hợp mốt?
- Châu Âu tự do đã từ lâu thiên về việc ủng hộ những kẻ phá hoại. Điều đó có nghĩa là trong các nước thuộc thế giới thứ ba, nó thường ủng hộ người tán thành các giá trị tự do, tức là kẻ phá hoại nề nếp truyền thống, còn trong các nước có hàng tỷ vàng - nó ủng hộ kẻ nổi loạn chống lại chính những giá trị tự do ấy. Do đó, đang hợp mốt hiện nay là những kẻ phá hoại. Mặc dầu các vị thánh, rất có thể, cũng sẽ dần dần nhận được giải Nobel, nhưng đặc biệt trong các trường hợp khi sự thể hiện chất thánh của họ phá huỷ xã hội truyền thống. Mặt khác, xã hội tự do đã trả giá rất hời cho sự khinh miệt nó.
- Chúng ta hãy trở về với người nhận được giải Nobel gần đấy nhất - nữ văn sĩ áo Elfriede Jelinek? Quy mô tài năng của bà ra sao và bà ta đã nhổ vào mặt xã hội bằng cách nào?
- Những gì mà tôi đọc được - đó là thứ văn chương ở trình độ khá, song tuyệt nhiên không phải là kiệt xuất. Những nhà văn như vậy có đến hàng trăm. Còn cái phát huy tác dụng tiếp theo là đề tài. Với Jelinek đó là mặt tối của tâm lý và tình dục, những lời tuyên bố mang tính chất cấp tiến tả khuynh.
- Tức là tiêu chí của sự lựa chọn nhất thiết phải là sự phá hoại?
- Đó là một trong những tiêu chí của sự lựa chọn. Những tiêu chí hiện đại nhất. Nếu như ngoảnh lại nhìn vào toàn bộ danh sách những người được giải Nobel trong vòng 100 năm qua thì chúng ta thấy gì? Khoảng một phần tư - đó là các tác giả kinh điển được giải Nobel sau khi họ đã trở thành nổi tiếng toàn thế giới và không mấy cần đến giải thưởng ấy. Chính nhờ họ mà giải Nobel đã tự nâng cao được uy tín. Những người còn lại là các nhà văn lớn được tặng thưởng nhằm cất nhắc họ lên hàng kinh điển, nhưng trên thực tế, không một mưu toan nào trong số đó thành công. Không một nhà văn kinh điển nào được đoán trúng. Đó không phải là sự ngẫu nhiên, bởi lẽ viết sách là những người có tâm hồn còn tặng giải cho những người viết là những người của công việc có đầu óc thực dụng. Tất nhiên đó là sự giản lược hoá. Tôi đang nói về loại người lý tưởng. Trong thực tế thường có sự xáo trộn giữa hai loại người này, tuy nhiên... Những người có tâm hồn, ở một mức độ đáng kể sống bằng những giấc mơ tập thể được kế thừa, và đó chính là văn hoá, còn những người kia thì sống bằng thực tại vốn đem lại lợi ích, thế lực trong xã hội và sự thành đạt về mặt xã hội. Song điều đó không có nghĩa là loại người thứ nhất thì tốt còn loại người thứ hai thì xấu. Loại người thứ nhất thậm chí là những người tự kỷ trung tâm nhiều hơn là loại thứ hai, họ thường dửng dưng với những nỗi đau khổ của người thân cũng như của người sơ, còn loại người thứ hai có thể là những nhà hoạt động rất hữu ích: họ xây dựng bệnh viện, làm đường xe lửa và là những nhà từ thiện của nhân loại, hiểu theo nghĩa nghiêm túc. Nhưng văn hoá, cái mà làm cho cuộc sống trở nên tươi đẹp và rực rỡ, có ý nghĩa - tất cả những thứ đó là do những người chế tạo các giấc mơ làm ra. Còn giấc mơ thì làm thế nào để có thể trở thành một bộ phận của thực tại nóng hổi? Cách tiêu biểu là thông qua một âm hưởng xã hội nào đó. Chẳng hạn, Solzhenicyn đã trở thành người được giải Nobel khi chưa công bố phần lớn sáng tác của mình.
- Đó là những trò chơi chính trị thuần tuý.
- Hoàn toàn đúng! Những người của công việc chỉ bắt đầu quan tâm đến các giấc mơ khi mà giấc mơ trở thành một hiện tượng xã hội quan trọng, nó đấu tranh với một cái gì đó, lật đổ một cái gì đó và - xin hãy chú ý! - tạo cơ hội để bịa đặt ra một lý thuyết nào đó, để viết một luận án tiến sĩ, soạn thảo một loạt tham luận. Nhưng cũng có những tác phẩm luôn luôn làm cho con tim xúc động, song chả có gì đặc biệt để viết về chúng, để bịa đặt ra một cái gì đó, để bàn luận về một cái gì đó... Chẳng hạn nếu một tên phản động nào đó bắn một nhà thơ!... Hoặc tác phẩm là một sự minh triết nào đó có khả năng đẻ ra những thứ triết lý hão mới mẻ. Chẳng hạn như chữ “phi lý”. Lạ thật, ai mà chả biết rằng cuộc đời là phi lý? Biết bao nhiêu thế kỷ loài người đã chăm chú nhìn vào cuộc sống thì ngần ấy thời gian họ nhắc lại điều đó. Nhưng ở thế kỷ XX, họ nghĩ ra chủ nghĩa hiện sinh, sự phi lý của tồn tại. Và người ta bắt đầu lặp lại điều tầm thường vô vị đó dưới dạng những chuyên khảo, dưới dạng những tham luận, văn hoá đại chúng cũng được gộp vào đó; hầu như trên các áo may ô đều có dòng chữ “phi lý, phi lý”. Sau đó cái mốt này tất yếu mất dần, và sự nhạt nhẽo, tầm thường thì còn rớt lại.
- Nếu như nhìn vào bản danh sách, chúng ta sẽ thấy rằng các nhà văn viết bằng tiếng Nga có rất ít. Nhưng mỗi một trường hợp trao tặng dường như là một cái tát khẽ về mặt chính trị.
- Có khi cũng là một cái tát mạnh, như trong trường hợp Pasternak. Còn Bunin và Brodski thì không đến nỗi nào.
- Thế còn hiện nay, khi mà sự chống đối đã bị triệt tiêu, liệu các nhà văn viết bằng tiếng Nga có cơ may lọt vào vòng vinh quang của những người được tặng thưởng không?
- Chính hiện nay, khi mà ở phương Tây xuất hiện nỗi lo ngại về việc nước Nga quay trở lại với chế độ cực quyền thì tôi nghĩ rằng có thể tận dụng điều đó rất tốt.
- Nếu tiếp tục câu chuyện về sự tế nhị chính trị thì nhà văn Chesnia có thể là ứng cử viên được không?
- Cả nhà văn Nga cũng có thể nếu như anh ta chống lại cái mà ở phương Tây người ta chúa sợ. Những hành động khủng khiếp của phiến quân Chesnia không đe doạ Châu Âu. Đang đe doạ là tất cả những gì làm cho nước Nga hùng mạnh lên với tư cách là một cường quốc quân sự hoá và tập quyền. Bởi vậy hiện nay cần phải chống lại Putin, chống lại việc củng cố Nhà nước, chống lại việc quân sự hoá. Hiện nay Tổng thống là biểu tượng của chính mối nguy cơ quân sự hoá và củng cố nhà nước, bởi vậy cần phải miêu tả ông như kẻ phá hoại nền dân chủ và tất cả những giá trị tự do rồi sau đó là chống lại ông. Cần phải tìm mọi cách làm mất uy tín chính quyền của chúng ta rồi sau đó dũng cảm đăng đàn diễn thuyết và, nếu như may mắn, bị truy nã, đàn áp. Vào tù là biện pháp lý tưởng, bị trục xuất cũng tạm được, cùng lắm là ăn một trận đòn thừa sống thiếu chết cạnh cổng nhà bởi những kẻ không rõ danh tính. Ba thủ đoạn bất bại: Hạ uy tín, chống đối, chịu đau khổ.
- Có một ấn tượng như sau: Hiện nay các nhà văn đông hơn nhiều so với độc giả. Song mọi sự dư thừa đều tất yếu dẫn tới sự mất giá. Liệu chúng ta có thể giữ được văn học bao lâu chí ít trong tầm ngắm của giải Nobel?
- Do chỗ giải thưởng này là một sự kiện không phải của đời sống văn học mà của đời sống xã hội, là một cách thu hút sự chú ý vào những vấn đề nhất định, là một cách gây sức ép đối với những chính phủ này hay những chính phủ khác, một cách xây dựng các hệ thống thứ bậc trong đời sống xã hội, cho nên nó là bất tử về mặt tiềm năng cũng như mọi cơ chế xã hội khác: Các Chính phủ, các Bộ, các cơ cấu sức mạnh, Liên Hiệp Quốc, v.v...
- Tại sao giải thưởng này lại có uy tín đến như vậy?
- Lịch sử vốn đã như thế. Thoạt tiên, giải thưởng này không có gì là đặc biệt cho lắm. Nó được trao cho Sully Prudhomm, một nhà thơ mà ngày nay hầu như bị lãng quên, nó được trao cho Bernson, Senkevich, một thứ Walter Scott của thế kỷ XX. Và điều đó chả có gì đáng chú ý, nếu như không có chuyện giải thưởng này được lặp lại nhiều lần và nếu như nó không được trao một cách muộn mằn cho các nhà văn lớn. Nhưng ở đây những nhân vật văn học lớn nhất của thế kỷ XX - Proust, Joice, Kafka - vẫn không nhận được giải Nobel. Không chỉ vì Kafka là một nhà văn siêu xã hội, mà còn vì ông được đánh giá chỉ mãi sau chiến tranh thế giới lần thứ hai và nhất là sau những lời của B.Brest nhận xét rằng Kafka đã tiên đoán các trại tập trung. Nhưng thực ra Kafka chỉ miêu tả cuộc sống như nó vốn có trong mọi thời đại và dưới mọi thể chế xã hội. Ông không cần đến các trại tập trung để hiểu được rằng con người là thứ đồ chơi của những lực lượng phi lý. Điều này người ta đã biết từ thời Sophocle, từ thời Eccleziast. Nhưng miêu tả số phận dưới dạng văn phòng thì trước Kafka chưa có ai nghĩ ra cả, và đó là một tiếng nói mới mẻ của thế kỷ XX. Vào những năm 30, Kafka được dịch ở Pháp và được in với số lượng 1.000 bản. Khi quân Đức chiếm đóng Paris, chúng đã thu hồi số sách còn đọng lại - 700 bản. Đó là sự hưởng ứng của xã hội. Nhưng khi toàn bộ cái văn phòng đó bắt đầu hoạt động một cách công khai nhất thì, rút cuộc, ngay cả những người của công việc cũng nhận thức được ý nghĩa của Kafka, và ông trở thành biểu tượng cập nhật của chủ nghĩa xã hội quốc gia lẫn chủ nghĩa xã hội cực quyền. Và mãi mãi sẽ là như vậy. Những hình tượng vĩnh cửu chỉ được những người của công việc quan tâm tới khi mà họ có thể lợi dụng chúng trong cuộc đấu tranh với đối thủ của mình.
- Nhân đây xin hỏi về Ban giám khảo của Uỷ ban Nobel. Họ có quyền gì mà phán xét về văn học, dường như họ là chân lý ở cấp cao nhất?
Như chúng ta đều biết, quyền lợi không được ban phát mà quyền lợi được đoạt lấy. Họ đã đoạt lấy quyền lợi và nắm trong tay. Nói giả dụ tại cuộc thi vĩ cầm mà ban giám khảo là những vị trưởng phòng hành chính quản trị thì ai cũng thấy vô lý, bởi lẽ các vị ấy chỉ quản lý những đối tượng hoàn toàn thuộc lĩnh vực vật chất. Còn các uỷ viên của ban giám khảo Nobel, các viện sĩ Thuỵ Điển, dường như cũng sử dụng những công cụ hệt như các nhà văn, nhà thơ - đó là các từ ngữ. Nhưng một số hướng tới trí năng hoặc tới những nhu cầu bức thiết, còn một số khác thì hướng tới óc tưởng tượng. Tuy nhiên ở đây không thể thay đổi được một điều gì, bởi lẽ những người sống bằng tâm hồn không có khả năng đoàn kết lại và tạo thành một lực lượng xã hội chính là vì họ sống bằng những giấc mơ chứ không phải bằng thực tại.
- Theo ông, liệu có thể có một ban giám khảo lý tưởng của giải Nobel?
- Đó là Lev Tolstoi, người có thể nghiền nát Shakespeare và Verlaine, đó là Bunin, người có thể đốn ngã Blok, Babel và Esenin... Đáng tiếc là chính các nghệ sĩ - tầm vóc càng lớn thì mức độ càng cao - thường không chịu được những nhánh lưỡng phân của văn hoá.
- Như vậy là không thể có được một ban giám khảo lý tưởng cho các nhà văn...
- Ban giám khảo không thể có được, chỉ có thời gian sẽ phán xét. Bằng bàn tay của những người sống bằng tâm hồn. Những người sống bằng tâm hồn mặc dầu phân tán nhưng họ hết sức trung thành với những giấc mơ thân yêu của mình đến mức bằng sự ủng hộ có tính chất phân tán, rút cục, họ đã thắng và đưa được một nhân vật nào đó vào lăng danh nhân, nơi mà nhân vật đó trở nên lý thú đối với những người của công việc, và họ bắt đầu viết luận án, chuyên khảo về nhân vật ấy, bắt đầu bán những chiếc may ô in hình anh ta. Điều đó cũng như trong khoa học vậy. Có người khám phá ra những hiệu quả vật lý nào đấy, có người sau đó dựa trên cơ sở ấy bắt đầu sản xuất và đem bán những chiếc bàn là. Còn có người lại định quản lý việc sản xuất và phát mại các sản phẩm ấy - chính những uỷ viên của Uỷ ban Nobel đang làm việc ấy.
Điều đó là bình thường. Có điều những người sống bằng tâm hồn không được xun xoe trước những nhà tạo mốt và những ông chủ bán hàng, họ cần sắp xếp trong ý nghĩ những người được tặng giải Nobel mới ra lò vào tập sách Hãy đề phòng đồ giả!.
Lê Sơn
(Báo Văn nghệ)
Cuộc trao đổi giữa nhà văn Aleksandr Melikhov và nữ thi sĩ Elena Elagina
trên báo Văn học của Nga
Elena Elagina (E.E): - Hàng năm, vào tháng 10, việc công bố giải thưởng Nobel thường kỳ nhắc nhở chúng ta rằng văn học không phải là sự nghiệp sau rốt trong đời sống. Theo ông thì cái tháng 10 cao điểm ấy chí ít có tầm quan trọng như thế nào đối với xã hội và văn học?
Aleksandr Melikhov (A.M): - Tôi nghĩ rằng đó là một hiện tượng hết sức quan trọng. Văn học chân chính sống bằng cái vĩnh cửu, tức là nó sáng tạo ra những giấc mơ vốn sống hàng thế kỷ, còn trong những trường hợp may mắn thậm chí sống hàng nghìn năm. Nhưng chỉ có rất ít giấc mơ sống vĩnh cửu. Và muốn cho văn học có được sự hoan nghênh trong số những người của công việc có đầu óc thực tiễn và sống cuộc sống hối hả, hữu dụng, thì nó cần phải biết nói bằng ngôn ngữ của cái hối hả và hữu dụng. Muốn thu hút sự chú ý tới cá nhân tác giả thì cần phải thông báo rằng anh ta là người đồng tính luyến ái, rằng anh ta là chiến sĩ, rằng anh ta là vị thánh... Nhưng cách vị thánh hiện nay không hợp mốt nữa rồi.
- Vậy thì cái gì là hợp mốt?
- Châu Âu tự do đã từ lâu thiên về việc ủng hộ những kẻ phá hoại. Điều đó có nghĩa là trong các nước thuộc thế giới thứ ba, nó thường ủng hộ người tán thành các giá trị tự do, tức là kẻ phá hoại nề nếp truyền thống, còn trong các nước có hàng tỷ vàng - nó ủng hộ kẻ nổi loạn chống lại chính những giá trị tự do ấy. Do đó, đang hợp mốt hiện nay là những kẻ phá hoại. Mặc dầu các vị thánh, rất có thể, cũng sẽ dần dần nhận được giải Nobel, nhưng đặc biệt trong các trường hợp khi sự thể hiện chất thánh của họ phá huỷ xã hội truyền thống. Mặt khác, xã hội tự do đã trả giá rất hời cho sự khinh miệt nó.
- Chúng ta hãy trở về với người nhận được giải Nobel gần đấy nhất - nữ văn sĩ áo Elfriede Jelinek? Quy mô tài năng của bà ra sao và bà ta đã nhổ vào mặt xã hội bằng cách nào?
- Những gì mà tôi đọc được - đó là thứ văn chương ở trình độ khá, song tuyệt nhiên không phải là kiệt xuất. Những nhà văn như vậy có đến hàng trăm. Còn cái phát huy tác dụng tiếp theo là đề tài. Với Jelinek đó là mặt tối của tâm lý và tình dục, những lời tuyên bố mang tính chất cấp tiến tả khuynh.
- Tức là tiêu chí của sự lựa chọn nhất thiết phải là sự phá hoại?
- Đó là một trong những tiêu chí của sự lựa chọn. Những tiêu chí hiện đại nhất. Nếu như ngoảnh lại nhìn vào toàn bộ danh sách những người được giải Nobel trong vòng 100 năm qua thì chúng ta thấy gì? Khoảng một phần tư - đó là các tác giả kinh điển được giải Nobel sau khi họ đã trở thành nổi tiếng toàn thế giới và không mấy cần đến giải thưởng ấy. Chính nhờ họ mà giải Nobel đã tự nâng cao được uy tín. Những người còn lại là các nhà văn lớn được tặng thưởng nhằm cất nhắc họ lên hàng kinh điển, nhưng trên thực tế, không một mưu toan nào trong số đó thành công. Không một nhà văn kinh điển nào được đoán trúng. Đó không phải là sự ngẫu nhiên, bởi lẽ viết sách là những người có tâm hồn còn tặng giải cho những người viết là những người của công việc có đầu óc thực dụng. Tất nhiên đó là sự giản lược hoá. Tôi đang nói về loại người lý tưởng. Trong thực tế thường có sự xáo trộn giữa hai loại người này, tuy nhiên... Những người có tâm hồn, ở một mức độ đáng kể sống bằng những giấc mơ tập thể được kế thừa, và đó chính là văn hoá, còn những người kia thì sống bằng thực tại vốn đem lại lợi ích, thế lực trong xã hội và sự thành đạt về mặt xã hội. Song điều đó không có nghĩa là loại người thứ nhất thì tốt còn loại người thứ hai thì xấu. Loại người thứ nhất thậm chí là những người tự kỷ trung tâm nhiều hơn là loại thứ hai, họ thường dửng dưng với những nỗi đau khổ của người thân cũng như của người sơ, còn loại người thứ hai có thể là những nhà hoạt động rất hữu ích: họ xây dựng bệnh viện, làm đường xe lửa và là những nhà từ thiện của nhân loại, hiểu theo nghĩa nghiêm túc. Nhưng văn hoá, cái mà làm cho cuộc sống trở nên tươi đẹp và rực rỡ, có ý nghĩa - tất cả những thứ đó là do những người chế tạo các giấc mơ làm ra. Còn giấc mơ thì làm thế nào để có thể trở thành một bộ phận của thực tại nóng hổi? Cách tiêu biểu là thông qua một âm hưởng xã hội nào đó. Chẳng hạn, Solzhenicyn đã trở thành người được giải Nobel khi chưa công bố phần lớn sáng tác của mình.
- Đó là những trò chơi chính trị thuần tuý.
- Hoàn toàn đúng! Những người của công việc chỉ bắt đầu quan tâm đến các giấc mơ khi mà giấc mơ trở thành một hiện tượng xã hội quan trọng, nó đấu tranh với một cái gì đó, lật đổ một cái gì đó và - xin hãy chú ý! - tạo cơ hội để bịa đặt ra một lý thuyết nào đó, để viết một luận án tiến sĩ, soạn thảo một loạt tham luận. Nhưng cũng có những tác phẩm luôn luôn làm cho con tim xúc động, song chả có gì đặc biệt để viết về chúng, để bịa đặt ra một cái gì đó, để bàn luận về một cái gì đó... Chẳng hạn nếu một tên phản động nào đó bắn một nhà thơ!... Hoặc tác phẩm là một sự minh triết nào đó có khả năng đẻ ra những thứ triết lý hão mới mẻ. Chẳng hạn như chữ “phi lý”. Lạ thật, ai mà chả biết rằng cuộc đời là phi lý? Biết bao nhiêu thế kỷ loài người đã chăm chú nhìn vào cuộc sống thì ngần ấy thời gian họ nhắc lại điều đó. Nhưng ở thế kỷ XX, họ nghĩ ra chủ nghĩa hiện sinh, sự phi lý của tồn tại. Và người ta bắt đầu lặp lại điều tầm thường vô vị đó dưới dạng những chuyên khảo, dưới dạng những tham luận, văn hoá đại chúng cũng được gộp vào đó; hầu như trên các áo may ô đều có dòng chữ “phi lý, phi lý”. Sau đó cái mốt này tất yếu mất dần, và sự nhạt nhẽo, tầm thường thì còn rớt lại.
- Nếu như nhìn vào bản danh sách, chúng ta sẽ thấy rằng các nhà văn viết bằng tiếng Nga có rất ít. Nhưng mỗi một trường hợp trao tặng dường như là một cái tát khẽ về mặt chính trị.
- Có khi cũng là một cái tát mạnh, như trong trường hợp Pasternak. Còn Bunin và Brodski thì không đến nỗi nào.
- Thế còn hiện nay, khi mà sự chống đối đã bị triệt tiêu, liệu các nhà văn viết bằng tiếng Nga có cơ may lọt vào vòng vinh quang của những người được tặng thưởng không?
- Chính hiện nay, khi mà ở phương Tây xuất hiện nỗi lo ngại về việc nước Nga quay trở lại với chế độ cực quyền thì tôi nghĩ rằng có thể tận dụng điều đó rất tốt.
- Nếu tiếp tục câu chuyện về sự tế nhị chính trị thì nhà văn Chesnia có thể là ứng cử viên được không?
- Cả nhà văn Nga cũng có thể nếu như anh ta chống lại cái mà ở phương Tây người ta chúa sợ. Những hành động khủng khiếp của phiến quân Chesnia không đe doạ Châu Âu. Đang đe doạ là tất cả những gì làm cho nước Nga hùng mạnh lên với tư cách là một cường quốc quân sự hoá và tập quyền. Bởi vậy hiện nay cần phải chống lại Putin, chống lại việc củng cố Nhà nước, chống lại việc quân sự hoá. Hiện nay Tổng thống là biểu tượng của chính mối nguy cơ quân sự hoá và củng cố nhà nước, bởi vậy cần phải miêu tả ông như kẻ phá hoại nền dân chủ và tất cả những giá trị tự do rồi sau đó là chống lại ông. Cần phải tìm mọi cách làm mất uy tín chính quyền của chúng ta rồi sau đó dũng cảm đăng đàn diễn thuyết và, nếu như may mắn, bị truy nã, đàn áp. Vào tù là biện pháp lý tưởng, bị trục xuất cũng tạm được, cùng lắm là ăn một trận đòn thừa sống thiếu chết cạnh cổng nhà bởi những kẻ không rõ danh tính. Ba thủ đoạn bất bại: Hạ uy tín, chống đối, chịu đau khổ.
- Có một ấn tượng như sau: Hiện nay các nhà văn đông hơn nhiều so với độc giả. Song mọi sự dư thừa đều tất yếu dẫn tới sự mất giá. Liệu chúng ta có thể giữ được văn học bao lâu chí ít trong tầm ngắm của giải Nobel?
- Do chỗ giải thưởng này là một sự kiện không phải của đời sống văn học mà của đời sống xã hội, là một cách thu hút sự chú ý vào những vấn đề nhất định, là một cách gây sức ép đối với những chính phủ này hay những chính phủ khác, một cách xây dựng các hệ thống thứ bậc trong đời sống xã hội, cho nên nó là bất tử về mặt tiềm năng cũng như mọi cơ chế xã hội khác: Các Chính phủ, các Bộ, các cơ cấu sức mạnh, Liên Hiệp Quốc, v.v...
- Tại sao giải thưởng này lại có uy tín đến như vậy?
- Lịch sử vốn đã như thế. Thoạt tiên, giải thưởng này không có gì là đặc biệt cho lắm. Nó được trao cho Sully Prudhomm, một nhà thơ mà ngày nay hầu như bị lãng quên, nó được trao cho Bernson, Senkevich, một thứ Walter Scott của thế kỷ XX. Và điều đó chả có gì đáng chú ý, nếu như không có chuyện giải thưởng này được lặp lại nhiều lần và nếu như nó không được trao một cách muộn mằn cho các nhà văn lớn. Nhưng ở đây những nhân vật văn học lớn nhất của thế kỷ XX - Proust, Joice, Kafka - vẫn không nhận được giải Nobel. Không chỉ vì Kafka là một nhà văn siêu xã hội, mà còn vì ông được đánh giá chỉ mãi sau chiến tranh thế giới lần thứ hai và nhất là sau những lời của B.Brest nhận xét rằng Kafka đã tiên đoán các trại tập trung. Nhưng thực ra Kafka chỉ miêu tả cuộc sống như nó vốn có trong mọi thời đại và dưới mọi thể chế xã hội. Ông không cần đến các trại tập trung để hiểu được rằng con người là thứ đồ chơi của những lực lượng phi lý. Điều này người ta đã biết từ thời Sophocle, từ thời Eccleziast. Nhưng miêu tả số phận dưới dạng văn phòng thì trước Kafka chưa có ai nghĩ ra cả, và đó là một tiếng nói mới mẻ của thế kỷ XX. Vào những năm 30, Kafka được dịch ở Pháp và được in với số lượng 1.000 bản. Khi quân Đức chiếm đóng Paris, chúng đã thu hồi số sách còn đọng lại - 700 bản. Đó là sự hưởng ứng của xã hội. Nhưng khi toàn bộ cái văn phòng đó bắt đầu hoạt động một cách công khai nhất thì, rút cuộc, ngay cả những người của công việc cũng nhận thức được ý nghĩa của Kafka, và ông trở thành biểu tượng cập nhật của chủ nghĩa xã hội quốc gia lẫn chủ nghĩa xã hội cực quyền. Và mãi mãi sẽ là như vậy. Những hình tượng vĩnh cửu chỉ được những người của công việc quan tâm tới khi mà họ có thể lợi dụng chúng trong cuộc đấu tranh với đối thủ của mình.
- Nhân đây xin hỏi về Ban giám khảo của Uỷ ban Nobel. Họ có quyền gì mà phán xét về văn học, dường như họ là chân lý ở cấp cao nhất?
Như chúng ta đều biết, quyền lợi không được ban phát mà quyền lợi được đoạt lấy. Họ đã đoạt lấy quyền lợi và nắm trong tay. Nói giả dụ tại cuộc thi vĩ cầm mà ban giám khảo là những vị trưởng phòng hành chính quản trị thì ai cũng thấy vô lý, bởi lẽ các vị ấy chỉ quản lý những đối tượng hoàn toàn thuộc lĩnh vực vật chất. Còn các uỷ viên của ban giám khảo Nobel, các viện sĩ Thuỵ Điển, dường như cũng sử dụng những công cụ hệt như các nhà văn, nhà thơ - đó là các từ ngữ. Nhưng một số hướng tới trí năng hoặc tới những nhu cầu bức thiết, còn một số khác thì hướng tới óc tưởng tượng. Tuy nhiên ở đây không thể thay đổi được một điều gì, bởi lẽ những người sống bằng tâm hồn không có khả năng đoàn kết lại và tạo thành một lực lượng xã hội chính là vì họ sống bằng những giấc mơ chứ không phải bằng thực tại.
- Theo ông, liệu có thể có một ban giám khảo lý tưởng của giải Nobel?
- Đó là Lev Tolstoi, người có thể nghiền nát Shakespeare và Verlaine, đó là Bunin, người có thể đốn ngã Blok, Babel và Esenin... Đáng tiếc là chính các nghệ sĩ - tầm vóc càng lớn thì mức độ càng cao - thường không chịu được những nhánh lưỡng phân của văn hoá.
- Như vậy là không thể có được một ban giám khảo lý tưởng cho các nhà văn...
- Ban giám khảo không thể có được, chỉ có thời gian sẽ phán xét. Bằng bàn tay của những người sống bằng tâm hồn. Những người sống bằng tâm hồn mặc dầu phân tán nhưng họ hết sức trung thành với những giấc mơ thân yêu của mình đến mức bằng sự ủng hộ có tính chất phân tán, rút cục, họ đã thắng và đưa được một nhân vật nào đó vào lăng danh nhân, nơi mà nhân vật đó trở nên lý thú đối với những người của công việc, và họ bắt đầu viết luận án, chuyên khảo về nhân vật ấy, bắt đầu bán những chiếc may ô in hình anh ta. Điều đó cũng như trong khoa học vậy. Có người khám phá ra những hiệu quả vật lý nào đấy, có người sau đó dựa trên cơ sở ấy bắt đầu sản xuất và đem bán những chiếc bàn là. Còn có người lại định quản lý việc sản xuất và phát mại các sản phẩm ấy - chính những uỷ viên của Uỷ ban Nobel đang làm việc ấy.
Điều đó là bình thường. Có điều những người sống bằng tâm hồn không được xun xoe trước những nhà tạo mốt và những ông chủ bán hàng, họ cần sắp xếp trong ý nghĩ những người được tặng giải Nobel mới ra lò vào tập sách Hãy đề phòng đồ giả!.
Lê Sơn
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,