Nhà văn Anh Đức với hình tượng người nông dân Nam Bộ
Bảo Định Giang
Nhân Đại hội Nhà văn Việt Nam sắp tới, chúng tôi có phỏng vấn nhà thơ Bảo Định Giang. Phó Tổng Thư ký Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam, từng phụ trách công tác văn nghệ miền Nam. Trong thời gian chống Mỹ, đồng chí có nhiều điều kiện đọc các tác phẩm miền Nam, tiếp xúc với các tác giả mỗi lần từ vùng giải phóng miền Nam ra thăm miền Bắc. Đặc biệt vào năm 1969-1970, đồng chí có dịp vào vùng giải phóng để thăm văn nghệ sĩ miền Nam. Lần này, chúng tôi đã gặp và nghe đồng chí phát biểu ý kiến về các tác phẩm của nhà văn Anh Đức trong cuộc kháng chiến chống Mỹ vừa qua.
(Tuần báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh)
Câu hỏi: Trước khi đi vào tác phẩm Anh Đức, xin anh nói cho một vài đặc điểm của văn học Nam Bộ trước và trong thời gian chống Mỹ.
Trả lời: Ta hay đi ngược một chút về lịch sử. Theo tôi, trong những thế kỷ qua, ở Nam Bộ có ba thời kỳ phát triển văn học cần được nghiên cứu.
ở thế kỷ XVIII với những nhà văn nổi tiếng tập hợp trong hai nhóm văn đàn: Nhóm Bình Dương thi xã ở vùng Sài Gòn, Gia Định và nhóm Chiêu Anh Các vùng Hà Tiên. Những nhà thơ như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh, Mạc Thiên Tích… là những nhà thơ nổi tiếng. Thi hào Nguyễn Du, tác giả Kim Vân Kiều, cũng có bình phẩm về tác phẩm của Trịnh Hoài Đức.
Thời kỳ thứ hai nằm ở nửa cuối thế kỷ XIX, qua cuộc chiến đấu của nhân dân và nghĩa quân yêu nước do sĩ phu văn thân cầm đầu, đã đánh trả quyết liệt quân nước ngoài xâm lược và bọn bán nước mà tập đoàn phong kiến triều đình nhà Nguyễn là kẻ đại diện. Song song với những chiến công trên mặt trận quân sự, thơ văn yêu nước trong thời kỳ này xuất hiện chẳng những với số lượng nhiều mà chất lượng rất cao, với những tên tuổi mà hiện nay người đọc và các nhà nghiên cứu văn học hết sức khâm phục. Đó là những cây bút Nguyễn Đình Chiểu, Cử Trị, Thủ Khoa Huân, Nguyễn Thông, Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Học Lạc v.v… Những thơ văn, bài hịch cứu nước đầy tâm huyết lên án bọn triều đình bán nước, có tác dụng lớn trong việc động viên nghĩa quân xông lên giết giặc.
Thời kỳ thứ ba là cuộc kháng chiến chống Pháp, đặc biệt là cuộc chống Mỹ, cứu nước. Dưới sự lãnh đạo của Đảng ta, một nền văn học nghệ thuật yêu nước đã phát triển toàn diện, nhà văn và nhà nghệ sĩ đã góp phần to lớn trong việc động viên nhân dân chiến đấu chống kẻ thù xâm lược mười phần hung hãn từ bờ sông Bến Hải trở vào tận Mũi Cà Mau. Ba thứ quân trong văn nghệ (Chủ lực, Bộ đội địa phương, Du kích) đều tiến công, tuỳ tài tuỳ sức cùng đóng góp vào cuộc chiến tranh yêu nước. Dưới mưa bom, bão đạn, trong cao trào chiến đấu, các tác phẩm ra đời dưới nhiều dạng, có mũi chông tre, có mìn tự tạo, có súng trường và có cả đại bác… Văn học chiến đấu của chúng ta liên tục xuất hiện. Phải nói rằng, cũng như đồng đội của họ cầm vũ khí mặt giáp mặt với quân thù, trên từng chiến trường, những nhà văn miền Nam chủ động và chấp nhận mọi hy sinh gian khổ, thực hiện sứ mệnh thiêng liêng cao cả của mình hướng ngòi bút vào công cuộc đánh đuổi kẻ thù chung. Ngành văn nghệ nào cũng có thành tích đáng kể.
Bên cạnh những nhà văn tại chỗ, phải nói đến các nhà văn tập kết trở về và từ miền Bắc vào. Đó là những ngòi bút tự nguyện đi vào chiến trường, ba lô khoác vai, mang một hoài bão lớn. Và các thứ quân chúng ta đồng xuất kích, tạo nên những tác phẩm đánh dấu một thời kỳ rực rỡ nhất của văn học miền Nam và cả nước.
Trước khi kết thúc câu hỏi này, tôi muốn nói lên lòng biết ơn sâu sắc đối với những nghệ sĩ - chiến sĩ đã mất trên chiến trường miền Nam. Xin kể một số tên người: nhạc sĩ Văn Cận, nhà viết kịch Thanh Nha, nhà thơ trẻ Lê Anh Xuân và nữ đồng chí Dương Thị Xuân Quý, nghệ sĩ múa Phương Thảo cùng những tài năng lớn như nhạc sĩ Hoàng Việt, nhà văn Nguyễn Thi…
Câu hỏi: Xin anh nói về những nhận định, suy nghĩ của mình đối với những tác phẩm của nhà văn Anh Đức.
Trả lời: Nghiên cứu về các tác phẩm của một phong trào, về một tác giả riêng biệt, phải có nhiều công phu. Phải có sức và có thời gian, tôi chưa đủ những điều kiện đó.
Như đồng chí biết, tôi để tâm hàng mấy mươi năm để nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu, vậy mà mỗi lần khi đọc lại tác phẩm của ông, tôi đều thấy có cái mới, thậm chí đến bây giờ có điều chưa lĩnh hội hết.
Nhưng, như anh đề nghị tôi phát biểu về Anh Đức, suy nghĩ của tôi như thế nào tôi trình bày thế ấy. Trước đây, tôi đã đọc Con chim vàng anh của Nguyễn Quang Sáng, rồi Một truyện chép ở bệnh viện, Con cá song… của Anh Đức. Và rồi tôi bị thu hút ngay. Đúng là những ngòi bút có triển vọng, dù tuổi đời của các anh ấy lúc bấy giờ còn rất trẻ.
Đến khi Anh Đức vào chiến trường và gởi truyện dài Hòn Đất ra Hà Nội, chẳng những chúng tôi ở Nhà xuất bản mà một số đồng chí Trung ương Đảng cũng đã đọc từ trong bản thảo. Mọi người vui mừng vì từ khói lửa chiến trường, xuất hiện một truyện dài tốt. Nhưng cũng có vài ý kiến về những vấn đề cụ thể và phải tự tác giả nhận thấy và tự sửa chữa. Điện vào điện ra, tác phẩm in hơi chậm là vì thế.
Trong một số bài báo, Anh Đức cũng công nhận sự quan tâm hết mức của hậu phương lớn, của các đồng chí lãnh đạo Đảng.
Một truyện chép ở bệnh viện khi quay thành phim trở thành Chị Tư Hậu, còn Hòn Đất thì nhiều bạn đọc gọi là Truyện chị Sứ, một nhân vật phụ nữ miền Nam hết sức kiên cường. Dù rằng trong Hòn Đất, một số nhân vật khác cũng được khắc hoạ khá sắc nét như Xăm, bà Cà Xợi…
Anh Đức nổi tiếng trong nước và nước ngoài về quyển truyện này, và gần đây truyện đang được Xưởng phim Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh dựng thành phim, và cũng do tác giả viết kịch bản.
Không nghi ngờ gì nữa, chị Tư Hậu và chị Sứ là những nhân vật ngoài đời và trong truyện cực kỳ đẹp đẽ, sản sinh trong hai cuộc kháng chiến quyết liệt và chiến thắng ở miền Nam.
Ngoài truyện dài Hòn Đất mà tôi rất yêu quý, tôi còn rất trân trọng những truyện ngắn và bút ký của anh.
Trong Bức thư Cà Mau, Anh Đức có nhiều bút ký hay. Hình ảnh tôi không thể nào quên được đó là khí thế sôi sục đấu tranh cách mạng của nhân dân, trên phương diện chính trị, một trong ba mũi giáp công, sự sáng tạo nổi tiếng của Cách mạng miền Nam. Cái khí thế chính trị ấy “là mái chèo vỗ sóng nước, ở rừng xuồng ghe lao mũi tới như tên bắn, ở sự ung dung của các bà mẹ ngồi trên xuồng đi đấu tranh vẫn điềm nhiên ngoáy trầu ăn, và các cô gái vừa bơi vừa sửa lại khăn đội đầu cho ngay ngắn”. Ngồi ở Hà Nội, hướng về quê hương trong những năm chống Mỹ -nguỵ gay gắt, trước những đòn thâm độc, tàn ác của chúng dìm nhân dân trong bể máu, đứng từ xa, tôi là một trong số người hết sức lo âu nhưng khi đọc những bức thư từ miền Nam gởi ra được chọn in trong các tập Từ tuyến đầu Tổ quốc và đặc biệt những bài bút ký của Nguyễn Thi, Anh Đức và nhiều anh, chị cầm bút ở khắp chiến trường miền Nam, chúng tôi thấy con người nhẹ nhàng ra. Các tác giả cũng đem lại cho chúng tôi một niềm tin vững chắc, lòng căm thù và sức mạnh của nhân dân sẽ đưa Cách mạng miền Nam đến ngày sáng sủa nhứt của nó.
Về truyện ngắn của Anh Đức, từ Khói, Đất, Đứa con, Con chị Lộc đến Giấc mơ của ông lão vườn chim.., anh đều tỏ ra hết sức thu hút người đọc, chẳng những bằng nội dung cốt truyện mà cả về hình thức diễn tả. Anh Đức còn lôi cuốn người đọc bằng lối viết của mình: vừa miêu tả hiện thực và trên cơ sở hiện thực có chất trữ tình bay bổng. Cái chất thơ trong truyện ngắn của Anh Đức chẳng những không gây cái ấn tượng cường điệu, tô điểm, vẽ vời, trái lại với ngòi bút có bản lĩnh, anh biết phát triển cốt truyện ở chỗ nào cần thiết và dừng lại ở chỗ nào.
Qua những truyện ngắn của Anh Đức, chẳng những tôi thấy cái mưu trí tài giỏi của nhân dân, tính lạc quan Cách mạng của họ mà còn thấy được cái hiệu lực của họ mang lại thắng lợi trong từng cuộc chiến. Điều đó trong hiện thực diễn ra vô số và rất tản mạn nhưng Anh Đức không sa đà, miên man, đụng gì viết nấy, mà biết chọn lọc những sự việc và những con người ít nhiều mang tính điển hình. Từ sự suy nghĩ chín chắn, qua mỗi truyện, đọc xong tôi thấy được cả cái lao động nghệ thuật của tác giả với thái độ nghiêm túc. Tác giả rất chủ động với ngòi bút của mình. Đặc biệt trong các truyện ngắn anh đã hoà quyện vấn đề đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc một cách nhuần nhuyễn.
Từ truyện Đất đến Giấc mơ của ông lão vườn chim, Đứa con và nhiều tác phẩm khác, Anh Đức đã miêu tả nông dân trong cuộc Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở Nam Bộ hay nói đúng hơn anh đã phát hiện những nét độc đáo về họ.
Nhưng ai nấy đều rõ, việc đánh đuổi đế quốc xâm lược song song với việc đánh đổ phong kiến, giành lại đất đai cho dân cày đã trở thành vấn đề chiến lược Cách mạng dân tộc dân chủ. ở Nam Bộ, thời kỳ chống Pháp, nông dân rất phấn khởi được giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng sản thực hiện chính sách cấp đất cho dân cày. Đối với nông dân, từ mảnh ruộng vườn nhỏ bé của riêng đến giang sơn nghìn dặm của chung, quyền lợi không có sự phân biệt. Đối với nông dân, việc giữ đất giữ làng và giữ nước là một. Anh Đức trong những truyện vừa kể, đã miêu tả người nông dân quyết tâm bám đất giữ làng, không để cho đế quốc Mỹ và tay sai cưỡng bức lùa vào trong cái gọi là “ấp chiến lược”, một thứ trại tập trung trá hình. Những hình tượng ông Tám Xẻo Đước trước Đởm, tên đồn trưởng ác ôn, ông Tư trong Giấc mơ của ông lão vườn chim đã khắc hoạ một cách sâu sắc hình ảnh của những người nông dân lao động trong cuộc chiến đấu một mất một còn với quân thù.
Đối với ông Tám ấp Xẻo Đước, việc giữ đất không chỉ giữ thuần tuý cái phần vật chất của nó mà còn là vấn đề giữ tình giữ nghĩa đối với Cách mạng mà ông đã chịu ơn sâu sắc, qua câu nói của ông khi ông bỏ tóc xoã đốt nhang quỳ trước bàn thờ, lâm râm khấn: “Con không thể phụ bạc công ơn cha mẹ, công ơn Cách mạng. Vậy con xin chết cho cha mẹ và các liệt sĩ thấy..” Trước tên đồn trưởng ác ôn, lời khấn vái của ông Tam ấp Xẻo Đước là một bản tuyên ngôn đanh thép “thà chết chớ không quy hàng uy lực địch”.
Trong Giấc mơ của ông lão vườn chim, dù đọc nhiều năm rồi nhưng tôi không bao giờ quên cái hình ảnh vừa căm giận vừa đau xót của ông Tư khi nghe thấy tiếng kêu thảm thiết của bầy chim trời buổi chiều đi ăn về không đậu được xuống cánh rừng cũ vì mùi khét lẹt của bom na-pan. Với hình ảnh “ông lão đứng trong bóng đêm nhập nhoạng, đưa hai bàn tay nứt nẻ dính đầy tro bụi sờ sờ bấu bấu lên ngực… Giữa lúc đó, ông lắng tai nghe thấy được những tiếng đập cánh phân vân, rõ ràng là lũ chim của ông đang không nỡ bỏ đi, nhưng đáp xuống thì lại không dám”.
Qua việc miêu tả bầy chim của ông Tư, tác giả gây xúc động đối với người đọc. Và càng xúc động, lửa căm thù càng bốc lên mà độ nóng của nó càng ghê gớm hơn nhiều so với bom na-pan mà giặc Mỹ đã đốt vườn chim của ông.
Cũng trong thái độ tích cực nhìn người nông dân lao động. Anh Đức đã miêu tả tâm trạng của chú Ba và thím Ba trong truyện ngắn Đứa con trong lúc chú và thím đang ở trong cái thế bị kẹt phải ở trong ấp chiến lược của địch. Từ sự suy nghĩ đến sự dày vò, cấu xé lương tâm, vợ chồng thím thốt ra: “Cách mạng đã đem đất lại cho mình, nhờ đó mình nuôi thằng Trung lớn lên. Giờ để tụi nó bắt thằng Trung đi lính bắn lại Cách mạng à?” Rồi dẫn đến hành động táo bạo của hai vợ chồng bần nông, lẻn đưa đứa con vào vùng giải phóng, gia nhập quân đội Cách mạng.
Theo tôi, những tác phẩm của Anh Đức, từ bút ký, truyện ngắn đến truyện dài, đều tập trung vào việc miêu tả người nông dân lao động và hình tượng những người phụ nữ điển hình cũng xuất thân từ giai cấp ấy mà chị Sứ là nhân vật tiêu biểu. Chẳng những Anh Đức có cách nhìn đúng mà còn thành công trong cách diễn đạt, từ bố cục đến sử dụng ngôn ngữ. Riêng phương diện từ ngữ, Anh Đức dùng ngôn ngữ địa phương có chọn lọc, không rơi vào trạng thái tự nhiên, không lạm dụng ngôn ngữ địa phương một cách thái quá.
Lần đầu đọc Anh Đức, có lúc tôi tiêng tiếc và thầm nghĩ phải chi nhà văn phát triển đậm nét chỗ này hoặc là miêu tả một cách khúc chiết hơn chỗ khác nhưng rồi tôi thấy anh có ý tứ trong việc miêu tả nhân vật của mình, nhà văn biết dừng lại ở chỗ nào, rất tỉnh táo trước sự việc, không để rơi vào sự miêu tả lan man không cần thiết.
Trong thời gian chống Mỹ ở Nam Bộ, những cây bút viết văn xuôi như Nguyễn Thi, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng… đều có bản sắc riêng của từng người. Tiếc thay Nguyễn Thi hy sinh trong lúc anh đang độ chín và nhiều tác phẩm của anh còn bỏ dở dang.
PV: Xin cảm ơn đồng chí.
(Báo Văn nghệ)
Bảo Định Giang
Nhân Đại hội Nhà văn Việt Nam sắp tới, chúng tôi có phỏng vấn nhà thơ Bảo Định Giang. Phó Tổng Thư ký Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam, từng phụ trách công tác văn nghệ miền Nam. Trong thời gian chống Mỹ, đồng chí có nhiều điều kiện đọc các tác phẩm miền Nam, tiếp xúc với các tác giả mỗi lần từ vùng giải phóng miền Nam ra thăm miền Bắc. Đặc biệt vào năm 1969-1970, đồng chí có dịp vào vùng giải phóng để thăm văn nghệ sĩ miền Nam. Lần này, chúng tôi đã gặp và nghe đồng chí phát biểu ý kiến về các tác phẩm của nhà văn Anh Đức trong cuộc kháng chiến chống Mỹ vừa qua.
(Tuần báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh)
Câu hỏi: Trước khi đi vào tác phẩm Anh Đức, xin anh nói cho một vài đặc điểm của văn học Nam Bộ trước và trong thời gian chống Mỹ.
Trả lời: Ta hay đi ngược một chút về lịch sử. Theo tôi, trong những thế kỷ qua, ở Nam Bộ có ba thời kỳ phát triển văn học cần được nghiên cứu.
ở thế kỷ XVIII với những nhà văn nổi tiếng tập hợp trong hai nhóm văn đàn: Nhóm Bình Dương thi xã ở vùng Sài Gòn, Gia Định và nhóm Chiêu Anh Các vùng Hà Tiên. Những nhà thơ như Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh, Mạc Thiên Tích… là những nhà thơ nổi tiếng. Thi hào Nguyễn Du, tác giả Kim Vân Kiều, cũng có bình phẩm về tác phẩm của Trịnh Hoài Đức.
Thời kỳ thứ hai nằm ở nửa cuối thế kỷ XIX, qua cuộc chiến đấu của nhân dân và nghĩa quân yêu nước do sĩ phu văn thân cầm đầu, đã đánh trả quyết liệt quân nước ngoài xâm lược và bọn bán nước mà tập đoàn phong kiến triều đình nhà Nguyễn là kẻ đại diện. Song song với những chiến công trên mặt trận quân sự, thơ văn yêu nước trong thời kỳ này xuất hiện chẳng những với số lượng nhiều mà chất lượng rất cao, với những tên tuổi mà hiện nay người đọc và các nhà nghiên cứu văn học hết sức khâm phục. Đó là những cây bút Nguyễn Đình Chiểu, Cử Trị, Thủ Khoa Huân, Nguyễn Thông, Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Học Lạc v.v… Những thơ văn, bài hịch cứu nước đầy tâm huyết lên án bọn triều đình bán nước, có tác dụng lớn trong việc động viên nghĩa quân xông lên giết giặc.
Thời kỳ thứ ba là cuộc kháng chiến chống Pháp, đặc biệt là cuộc chống Mỹ, cứu nước. Dưới sự lãnh đạo của Đảng ta, một nền văn học nghệ thuật yêu nước đã phát triển toàn diện, nhà văn và nhà nghệ sĩ đã góp phần to lớn trong việc động viên nhân dân chiến đấu chống kẻ thù xâm lược mười phần hung hãn từ bờ sông Bến Hải trở vào tận Mũi Cà Mau. Ba thứ quân trong văn nghệ (Chủ lực, Bộ đội địa phương, Du kích) đều tiến công, tuỳ tài tuỳ sức cùng đóng góp vào cuộc chiến tranh yêu nước. Dưới mưa bom, bão đạn, trong cao trào chiến đấu, các tác phẩm ra đời dưới nhiều dạng, có mũi chông tre, có mìn tự tạo, có súng trường và có cả đại bác… Văn học chiến đấu của chúng ta liên tục xuất hiện. Phải nói rằng, cũng như đồng đội của họ cầm vũ khí mặt giáp mặt với quân thù, trên từng chiến trường, những nhà văn miền Nam chủ động và chấp nhận mọi hy sinh gian khổ, thực hiện sứ mệnh thiêng liêng cao cả của mình hướng ngòi bút vào công cuộc đánh đuổi kẻ thù chung. Ngành văn nghệ nào cũng có thành tích đáng kể.
Bên cạnh những nhà văn tại chỗ, phải nói đến các nhà văn tập kết trở về và từ miền Bắc vào. Đó là những ngòi bút tự nguyện đi vào chiến trường, ba lô khoác vai, mang một hoài bão lớn. Và các thứ quân chúng ta đồng xuất kích, tạo nên những tác phẩm đánh dấu một thời kỳ rực rỡ nhất của văn học miền Nam và cả nước.
Trước khi kết thúc câu hỏi này, tôi muốn nói lên lòng biết ơn sâu sắc đối với những nghệ sĩ - chiến sĩ đã mất trên chiến trường miền Nam. Xin kể một số tên người: nhạc sĩ Văn Cận, nhà viết kịch Thanh Nha, nhà thơ trẻ Lê Anh Xuân và nữ đồng chí Dương Thị Xuân Quý, nghệ sĩ múa Phương Thảo cùng những tài năng lớn như nhạc sĩ Hoàng Việt, nhà văn Nguyễn Thi…
Câu hỏi: Xin anh nói về những nhận định, suy nghĩ của mình đối với những tác phẩm của nhà văn Anh Đức.
Trả lời: Nghiên cứu về các tác phẩm của một phong trào, về một tác giả riêng biệt, phải có nhiều công phu. Phải có sức và có thời gian, tôi chưa đủ những điều kiện đó.
Như đồng chí biết, tôi để tâm hàng mấy mươi năm để nghiên cứu về Nguyễn Đình Chiểu, vậy mà mỗi lần khi đọc lại tác phẩm của ông, tôi đều thấy có cái mới, thậm chí đến bây giờ có điều chưa lĩnh hội hết.
Nhưng, như anh đề nghị tôi phát biểu về Anh Đức, suy nghĩ của tôi như thế nào tôi trình bày thế ấy. Trước đây, tôi đã đọc Con chim vàng anh của Nguyễn Quang Sáng, rồi Một truyện chép ở bệnh viện, Con cá song… của Anh Đức. Và rồi tôi bị thu hút ngay. Đúng là những ngòi bút có triển vọng, dù tuổi đời của các anh ấy lúc bấy giờ còn rất trẻ.
Đến khi Anh Đức vào chiến trường và gởi truyện dài Hòn Đất ra Hà Nội, chẳng những chúng tôi ở Nhà xuất bản mà một số đồng chí Trung ương Đảng cũng đã đọc từ trong bản thảo. Mọi người vui mừng vì từ khói lửa chiến trường, xuất hiện một truyện dài tốt. Nhưng cũng có vài ý kiến về những vấn đề cụ thể và phải tự tác giả nhận thấy và tự sửa chữa. Điện vào điện ra, tác phẩm in hơi chậm là vì thế.
Trong một số bài báo, Anh Đức cũng công nhận sự quan tâm hết mức của hậu phương lớn, của các đồng chí lãnh đạo Đảng.
Một truyện chép ở bệnh viện khi quay thành phim trở thành Chị Tư Hậu, còn Hòn Đất thì nhiều bạn đọc gọi là Truyện chị Sứ, một nhân vật phụ nữ miền Nam hết sức kiên cường. Dù rằng trong Hòn Đất, một số nhân vật khác cũng được khắc hoạ khá sắc nét như Xăm, bà Cà Xợi…
Anh Đức nổi tiếng trong nước và nước ngoài về quyển truyện này, và gần đây truyện đang được Xưởng phim Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh dựng thành phim, và cũng do tác giả viết kịch bản.
Không nghi ngờ gì nữa, chị Tư Hậu và chị Sứ là những nhân vật ngoài đời và trong truyện cực kỳ đẹp đẽ, sản sinh trong hai cuộc kháng chiến quyết liệt và chiến thắng ở miền Nam.
Ngoài truyện dài Hòn Đất mà tôi rất yêu quý, tôi còn rất trân trọng những truyện ngắn và bút ký của anh.
Trong Bức thư Cà Mau, Anh Đức có nhiều bút ký hay. Hình ảnh tôi không thể nào quên được đó là khí thế sôi sục đấu tranh cách mạng của nhân dân, trên phương diện chính trị, một trong ba mũi giáp công, sự sáng tạo nổi tiếng của Cách mạng miền Nam. Cái khí thế chính trị ấy “là mái chèo vỗ sóng nước, ở rừng xuồng ghe lao mũi tới như tên bắn, ở sự ung dung của các bà mẹ ngồi trên xuồng đi đấu tranh vẫn điềm nhiên ngoáy trầu ăn, và các cô gái vừa bơi vừa sửa lại khăn đội đầu cho ngay ngắn”. Ngồi ở Hà Nội, hướng về quê hương trong những năm chống Mỹ -nguỵ gay gắt, trước những đòn thâm độc, tàn ác của chúng dìm nhân dân trong bể máu, đứng từ xa, tôi là một trong số người hết sức lo âu nhưng khi đọc những bức thư từ miền Nam gởi ra được chọn in trong các tập Từ tuyến đầu Tổ quốc và đặc biệt những bài bút ký của Nguyễn Thi, Anh Đức và nhiều anh, chị cầm bút ở khắp chiến trường miền Nam, chúng tôi thấy con người nhẹ nhàng ra. Các tác giả cũng đem lại cho chúng tôi một niềm tin vững chắc, lòng căm thù và sức mạnh của nhân dân sẽ đưa Cách mạng miền Nam đến ngày sáng sủa nhứt của nó.
Về truyện ngắn của Anh Đức, từ Khói, Đất, Đứa con, Con chị Lộc đến Giấc mơ của ông lão vườn chim.., anh đều tỏ ra hết sức thu hút người đọc, chẳng những bằng nội dung cốt truyện mà cả về hình thức diễn tả. Anh Đức còn lôi cuốn người đọc bằng lối viết của mình: vừa miêu tả hiện thực và trên cơ sở hiện thực có chất trữ tình bay bổng. Cái chất thơ trong truyện ngắn của Anh Đức chẳng những không gây cái ấn tượng cường điệu, tô điểm, vẽ vời, trái lại với ngòi bút có bản lĩnh, anh biết phát triển cốt truyện ở chỗ nào cần thiết và dừng lại ở chỗ nào.
Qua những truyện ngắn của Anh Đức, chẳng những tôi thấy cái mưu trí tài giỏi của nhân dân, tính lạc quan Cách mạng của họ mà còn thấy được cái hiệu lực của họ mang lại thắng lợi trong từng cuộc chiến. Điều đó trong hiện thực diễn ra vô số và rất tản mạn nhưng Anh Đức không sa đà, miên man, đụng gì viết nấy, mà biết chọn lọc những sự việc và những con người ít nhiều mang tính điển hình. Từ sự suy nghĩ chín chắn, qua mỗi truyện, đọc xong tôi thấy được cả cái lao động nghệ thuật của tác giả với thái độ nghiêm túc. Tác giả rất chủ động với ngòi bút của mình. Đặc biệt trong các truyện ngắn anh đã hoà quyện vấn đề đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc một cách nhuần nhuyễn.
Từ truyện Đất đến Giấc mơ của ông lão vườn chim, Đứa con và nhiều tác phẩm khác, Anh Đức đã miêu tả nông dân trong cuộc Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở Nam Bộ hay nói đúng hơn anh đã phát hiện những nét độc đáo về họ.
Nhưng ai nấy đều rõ, việc đánh đuổi đế quốc xâm lược song song với việc đánh đổ phong kiến, giành lại đất đai cho dân cày đã trở thành vấn đề chiến lược Cách mạng dân tộc dân chủ. ở Nam Bộ, thời kỳ chống Pháp, nông dân rất phấn khởi được giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng sản thực hiện chính sách cấp đất cho dân cày. Đối với nông dân, từ mảnh ruộng vườn nhỏ bé của riêng đến giang sơn nghìn dặm của chung, quyền lợi không có sự phân biệt. Đối với nông dân, việc giữ đất giữ làng và giữ nước là một. Anh Đức trong những truyện vừa kể, đã miêu tả người nông dân quyết tâm bám đất giữ làng, không để cho đế quốc Mỹ và tay sai cưỡng bức lùa vào trong cái gọi là “ấp chiến lược”, một thứ trại tập trung trá hình. Những hình tượng ông Tám Xẻo Đước trước Đởm, tên đồn trưởng ác ôn, ông Tư trong Giấc mơ của ông lão vườn chim đã khắc hoạ một cách sâu sắc hình ảnh của những người nông dân lao động trong cuộc chiến đấu một mất một còn với quân thù.
Đối với ông Tám ấp Xẻo Đước, việc giữ đất không chỉ giữ thuần tuý cái phần vật chất của nó mà còn là vấn đề giữ tình giữ nghĩa đối với Cách mạng mà ông đã chịu ơn sâu sắc, qua câu nói của ông khi ông bỏ tóc xoã đốt nhang quỳ trước bàn thờ, lâm râm khấn: “Con không thể phụ bạc công ơn cha mẹ, công ơn Cách mạng. Vậy con xin chết cho cha mẹ và các liệt sĩ thấy..” Trước tên đồn trưởng ác ôn, lời khấn vái của ông Tam ấp Xẻo Đước là một bản tuyên ngôn đanh thép “thà chết chớ không quy hàng uy lực địch”.
Trong Giấc mơ của ông lão vườn chim, dù đọc nhiều năm rồi nhưng tôi không bao giờ quên cái hình ảnh vừa căm giận vừa đau xót của ông Tư khi nghe thấy tiếng kêu thảm thiết của bầy chim trời buổi chiều đi ăn về không đậu được xuống cánh rừng cũ vì mùi khét lẹt của bom na-pan. Với hình ảnh “ông lão đứng trong bóng đêm nhập nhoạng, đưa hai bàn tay nứt nẻ dính đầy tro bụi sờ sờ bấu bấu lên ngực… Giữa lúc đó, ông lắng tai nghe thấy được những tiếng đập cánh phân vân, rõ ràng là lũ chim của ông đang không nỡ bỏ đi, nhưng đáp xuống thì lại không dám”.
Qua việc miêu tả bầy chim của ông Tư, tác giả gây xúc động đối với người đọc. Và càng xúc động, lửa căm thù càng bốc lên mà độ nóng của nó càng ghê gớm hơn nhiều so với bom na-pan mà giặc Mỹ đã đốt vườn chim của ông.
Cũng trong thái độ tích cực nhìn người nông dân lao động. Anh Đức đã miêu tả tâm trạng của chú Ba và thím Ba trong truyện ngắn Đứa con trong lúc chú và thím đang ở trong cái thế bị kẹt phải ở trong ấp chiến lược của địch. Từ sự suy nghĩ đến sự dày vò, cấu xé lương tâm, vợ chồng thím thốt ra: “Cách mạng đã đem đất lại cho mình, nhờ đó mình nuôi thằng Trung lớn lên. Giờ để tụi nó bắt thằng Trung đi lính bắn lại Cách mạng à?” Rồi dẫn đến hành động táo bạo của hai vợ chồng bần nông, lẻn đưa đứa con vào vùng giải phóng, gia nhập quân đội Cách mạng.
Theo tôi, những tác phẩm của Anh Đức, từ bút ký, truyện ngắn đến truyện dài, đều tập trung vào việc miêu tả người nông dân lao động và hình tượng những người phụ nữ điển hình cũng xuất thân từ giai cấp ấy mà chị Sứ là nhân vật tiêu biểu. Chẳng những Anh Đức có cách nhìn đúng mà còn thành công trong cách diễn đạt, từ bố cục đến sử dụng ngôn ngữ. Riêng phương diện từ ngữ, Anh Đức dùng ngôn ngữ địa phương có chọn lọc, không rơi vào trạng thái tự nhiên, không lạm dụng ngôn ngữ địa phương một cách thái quá.
Lần đầu đọc Anh Đức, có lúc tôi tiêng tiếc và thầm nghĩ phải chi nhà văn phát triển đậm nét chỗ này hoặc là miêu tả một cách khúc chiết hơn chỗ khác nhưng rồi tôi thấy anh có ý tứ trong việc miêu tả nhân vật của mình, nhà văn biết dừng lại ở chỗ nào, rất tỉnh táo trước sự việc, không để rơi vào sự miêu tả lan man không cần thiết.
Trong thời gian chống Mỹ ở Nam Bộ, những cây bút viết văn xuôi như Nguyễn Thi, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng… đều có bản sắc riêng của từng người. Tiếc thay Nguyễn Thi hy sinh trong lúc anh đang độ chín và nhiều tác phẩm của anh còn bỏ dở dang.
PV: Xin cảm ơn đồng chí.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,