Nhưng Hưng Ninh vương tên thật là gì? Nếu không tìm được điểm này thì có thể coi như những điều đã nói trên đây chỉ mới là một giả thuyết. Giả thuyết dù hay đến đâu vẫn chưa phải là hiện thực. May thay trong quá trình tìm tòi, chúng tôi đã tìm được tên thực của ông. Trong Đại Việt sử ký toàn thư, phần niên kỷ về Minh Tông Hoàng đế, có một lời bình luận của Ngô Sĩ Liên về Trần Minh Tông: “Vua vốn là người hậu với thân thuộc trong họ. Đối với người vai trên mà quý hiển thì lại càng tôn kính lắm. Phàm kẻ hạ thần người nào cùng tên “với thân thuộc nhà vua” tất đổi cho tên khác, như người tên là Độ đổi làm Sư Mạnh vì cùng tên với Thượng phụ Trần Thủ Độ; người tên là Tung đổi làm Thúc Cao vì cùng tên với Hưng Ninh vương, con trưởng An Ninh vương” ([1]).

Một lời bình luận thoáng qua nên không mấy ai để ý. Nhưng giá trị “thông báo” của nó về các vấn đề mà ta đang bàn giải thì quý vô chừng! Đây là lần duy nhất, tên Hưng Ninh vương xuất hiện trong Đại Việt sử ký toàn thư. Và chỉ cần chừng ấy thôi cũng đủ cho ông trở thành nhân vật thực có trong lịch sử. Ông tên là Tung, và dĩ nhiên là một người khác với Trần Quốc Tảng. Có điều Ngô Sĩ Liên nói ông Tung là con trưởng An Ninh vương thì tước hiệu đó lại không phải là của Trần Liễu, cho nên vẫn còn phải tiếp tục tìm hiểu thêm.

Gần đây, khi đọc sách An Nam chí lược của Lê Thực (trước đây chúng ta vẫn quen đọc theo mặt chữ là Lê Trắc nhưng Đại việt sử ký toàn thư, quyển V tờ 46b đã chú rõ cách đọc: thổ lực thiết = thực) ([1]), chúng tôi đã thanh toán nốt được những mắc mớ của mình. Trong An nam chí lược, quyển IV, “Chinh thảo vận hướng”, nói về cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ ba của giặc Nguyên - Mông có chỗ chép rằng: “Tháng Hai (năm Mậu tý, 1288) Thế tử [nước Đại Việt] phái người anh con bác ruột là Hưng Ninh vương Trần Tung nhiều lần tới ước hẹn việc đầu hàng, cốt làm cho quân ta mệt mỏi, rồi ban đêm cho quân cảm tử đến cướp doanh trại” ([1]).

Ta phải hiểu thế tử ở đây là Trần Thánh Tông vì đối với nhà Nguyên, cho đến lúc đó ông vẫn là ông vua đương kim mà các ông vua đương kim theo chính sách ngoại giao khôn khéo bấy giờ, đều phải gọi vua Nguyên là “đại hoàng đế” và xưng mình là “thế tử” - mặc dầu đối với trong nước ông đã lên ngôi Thượng hoàng ([1]). Truy tìm kỹ trong các bản thế phả của nhà Trần để liệt kê đầy đủ tên họ những người bác ruột của Trần Thánh Tông tức là anh của Trần Cảnh, ta cũng chỉ kể được có một người độc nhất, đó là Trần Liễu. Vậy đích xác Trần Tung, hay Hưng Ninh vương, hay Tuệ Trung Thượng sĩ, là anh ruột Trần Quốc Tuấn, và là con đẻ Trần Liễu tức người có tước hiệu An Sinh vương. Mấy chữ An Ninh vương trong lời bình luận của Ngô Sĩ Liên, chung quy chỉ là do một bản khắc nào đó, có thể là bản khắc đời Nguyễn, đã nhớ nhầm chữ sinh ra chữ ninh và đã khắc nhầm.

Hưng Ninh vương Trần Tung ([1]) quả là một võ tướng có công trong hai lần chống giặc. Theo Nguyên sử, trong cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Mông Cổ, vào ngày 10 tháng Sáu năm 1285, khi Thoát Hoan núng thế bắt đầu rút khỏi bờ Bắc sông Hồng thì Hưng Đạo vương và Hưng Ninh vương lập tức đem hơn hai vạn quân đến đón đánh, kịch chiến với tướng giặc là Lưu Thế Anh và đuổi Thoát Hoan chạy dài đến sông Như Nguyệt ([1]). Còn trong cuộc kháng chiến lần thứ ba thì chính An Nam chí lược cũng đã nói rõ, Trần Tung là một nhà ngoại giao đắc lực, nhiều lần tới lui nơi trại giặc, một công việc thời đó xem là không dễ dàng.

Vấn đề cuối cùng phải nghĩ tới: vì sao Đại Việt sử ký toàn thư lại tuyệt không nói gì đến công lao của Trần Tung? Kể cũng khó hiểu. Nhưng theo chúng tôi, vấn đề này liên quan đến thái độ bài Phật của người viết sử. Đại Việt sử ký toàn thư chủ yếu được hoàn thành ở thế kỷ XV, là thế kỷ độc tôn của Nho giáo. Ngòi bút sử gia nói chung hết sức nghiêm khắc với những nhân vật, những trào lưu tư tưởng đi ra ngoài quỹ đạo của nhà nho. Lẽ tự nhiên một người tôn thất nhà Trần mà kháng chiến thành công không nhận chức tước, bỏ tất cả để theo đạo “sắc không” đối với họ là điều không tha thứ được. Và để biểu hiện thái độ chê trách của mình, phương pháp thông thường của sử bút thời xưa là gạt hẳn ra, không nói đến. Ngay như Trần Nhân Tông, ông vua anh minh mà không sử sách nào không ca ngợi, mà đối với mấy năm về cuối ông bỏ ngôi báu đi tu, người ta còn dám hạ những câu lên án rất nặng, huống hồ là Trần Tung, một người tôn thất ở vào hàng còn kém quan trọng hơn nhiều.

Nhưng bản thân việc bỏ qua không ghi chép gì cả về Trần Tung, tự nó cũng là một lời chứng thầm lặng, rằng người tôn thất họ Trần này quả đã bỏ tất cả mà gia nhập cửa Thiền. Nho gia ghét bỏ ông chừng nào thì Phật gia tán dương ông chừng ấy, kết quả là từ ông Tiết độ sứ Hưng Ninh vương ông đã sớm trở thành Thượng sĩ Tuệ Trung, người thầy độc tôn của Trúc Lâm tam tổ. Thượng sĩ hành trạng nói Trần Tung mất năm Tân mão, Trùng Hưng thứ bảy, tức năm 1291. Lúc bấy giờ Trần Nhân Tông vẫn còn sống. Điều này phù hợp với một số bài thơ của Nhân Tông làm truy điệu Tuệ Trung Thượng sĩ mà trước đây, ta vẫn không giải thích được khi so sánh năm mất của Nhân Tông (1308) với năm mất của Trần Quốc Tảng (1313). Nhưng điều quan trọng hơn là cũng theo bài Thượng sĩ hành trạng, Tuệ Trung Thượng sĩ thọ 62 tuổi, tính trở ngược từ năm 1291 thì ông phải sinh năm 1230. So với năm sinh của Trần Quốc Tuấn là 1232 thì ông hơn Quốc Tuấn hai tuổi, so với năm sinh của Trần Thánh Tông là 1240 thì hơn Thánh Tông mười tuổi, so với năm sinh của Trần Nhân Tông là 1258 thì hơn hai mươi tám tuổi. Tương quan so sánh đó rất đúng với cương vị của ông mà Thượng sĩ ngữ lục đã ghi lại: là anh Quốc Tuấn, là sư huynh Thánh Tông, là thầy Nhân Tông. Sinh năm 1230 còn rất đúng với lứa tuổi có thể làm học trò Thiền sư Tiêu Dao là người có phần chắc sống vào giai đoạn cuối Lý đầu Trần. Đó cũng là những ưu thế hiển nhiên không thể nào có được đối với Trần Quốc Tảng.

Vậy, đưa nhân vật Trần Tung ra ánh sáng và xóa bỏ cái tên Trần Quốc Tảng khỏi cuốn Thượng sĩ ngữ lục và bài Phóng cuồng ngâm, chỉ là làm một việc thông thường, một việc không làm không được: trả lại cho César cái gì mà César đã có.



Một gương mặt lạ trong làng thơ thiền thời Lý Trần
Trần Tung đã đem cái gì mới đến cho văn học Lý - Trần? Điều cần thống nhất với nhau là cái mới được xét ở đây không phải là trên tư cách một kho “Thiền luận”, mặc dầu ở mấy phần trên ta đã cố sức chứng minh rằng, từ cuộc kháng chiến chống Nguyên thắng lợi cho đến tận cuối đời, Trần Tung đã trở thành một nhà Thiền học chuyên nhất và trọn vẹn. Dĩ nhiên, trong một bộ lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam, những mặt đóng góp quan trọng đó của ông sẽ rất cần được tính đến. Nhưng người viết bài này chỉ mới dám khoanh lại trong phạm vi một sự tìm tòi văn học sử, hẹp hơn nữa là một việc cảm thụ thơ có phần ngẫu hứng, để bước đầu luận giải về sáng tác của họ Trần. Và trong giới hạn như đã tự cho phép thì yêu cầu trước hết là làm hiển lộ được ở Trần Tung tư cách một thi nhân ẩn trong một con người Thiền. Tất nhiên, ai cũng biết xưa nay cảm hứng Thiền thường vẫn gắn chặt với cảm hứng thơ, nhưng cái phần thi nhân mà chúng tôi muốn nói đến ở đây, ngoài nguồn cảm hứng Thiền ra còn bắt mạch một phần ở cảm hứng thế tục, có thế nó mới khiến cho thơ Trần Tung tuy đậm chất Thiền đấy mà lôgic của tư duy thế tục vẫn có thể tiếp cận được chúng, chứ chưa phải hoàn toàn là những “bí ngữ” của làng Thiền. Có thống nhất với nhau điều này thì mới không sa vào bàn cãi về những vấn đề rắc rối không cần thiết, để sớm đi vào thực chất giá trị của thơ Thiền Trần Tung.

§iÓm ®Æc s¾c ®Çu tiªn dÔ nhËn thÊy trong th¬ ca TrÇn Tung lµ chóng thÓ hiÖn kh¸ ®Ëm nÐt b¶n s¾c con ng­êi nhµ thi sÜ. Đối với một nhà thơ, hiện tượng đó có lẽ không có gì lạ, nhưng đối với một nhà Thiền học thì kể cũng khá lạ. Bởi vì, nói đến Phật là nói đến vô tâm, là bình đẳng, là không sai biệt. Tu hành theo đạo Phật tức là nhằm xóa mờ “ngã kiến” để đi tìm cái tâm chung nhất, cái đó đưa ta đến một trạng thái tĩnh lặng tuyệt đối không sinh không tử, tức là Niết bàn. ấy vậy mà một nhà tu hành trong quá trình cầu đạo lại dám thả lỏng cho bản ngã của mình tự do bộc lộ. Nội một điều đó thôi đã có ý nghĩa biết bao!

Tằng vi vật dục dịch lao khu,

Bài lạc trần hiêu, thế ngoại du.

Tát thủ na biên, siêu Phật tổ,

Nhất hồi đẩu tẩu, nhất hồi hưu.

(Xuất trần)

Vật dục hành cho xác mệt nhoài

Ruổi rong thoát quách chốn trần ai.

Buông tay sang đấy, ta “siêu” Phật,

Mỗi chặng vươn mình, một chặng ngơi.

Đã đành, không thể nào so sánh cái gọi bằng sự thể hiện “bản ngã” trong thơ văn Trần Tung với việc phơi bày cái “tôi” trong thơ văn từ sau thế kỷ XVIII, nhất là trong thơ văn hiện đại. Dù có bản lĩnh đến đâu thì họ Trần cũng vẫn chỉ là một vị Thượng sĩ, một người luôn luôn phải đè nén tình cảm để đối thoại với những nguyên lý “sắc không” trong suốt cuộc đời mình. Hơn nữa, ông lại là một người cầm bút vào thời kỳ đầu của văn học thành văn Việt Nam, khi mà sự đặc tả tâm trạng cá nhân dường như chưa một cây bút nào cả gan thể nghiệm. Cho nên, đòi hỏi sáng tác của ông cũng phải có sự hiện diện đầy đủ của con người chủ thể, với những góc cạnh tình cảm tinh tế, đa dạng e chỉ là không tưởng. Có điều, dẫu chưa phơi bày thật rõ những sắc thái tình cảm cá nhân như ta mong muốn, thì đọc thơ văn Trần Tung, vẫn thấy rõ một cái gì đấy mà các nhà thơ Thiền khác không có hay có chưa đầy đủ; nó toát ra từ cách sử dụng từ ngữ, cách kết cấu ngôn bản làm nổi bật ngữ khí của người viết, hoặc phơi bày những ý tưởng có khi rất táo bạo:

Lõa quốc hân nhiên tiện thoát y

Lễ phi vong đã, tục tùy nghi.

(Vật bất năng dung)

Đến nước cởi truồng, bỏ áo thôi

Phải đâu quên lễ, sống theo người.

Đặt chữ “lễ” vào hoàn cảnh oái oăm là một “lõa quốc” / nước cởi truồng để nhấn mạnh đòi hỏi phải cởi bỏ cách nhìn cứng nhắc về nó, dù có dùng lại một môtíp trong thơ cũ, thì cốt cách ngang tàng của giọng điệu câu thơ, dễ cũng chỉ có một Tuệ Trung Thượng sĩ mà thôi. Là người dùng chữ rất bạo, Trần Tung đã làm cho những điều mình nghĩ trở thành độc đáo, đột xuất bằng cách sử dụng đúng chỗ phép thậm xưng:

Tinh tinh trước,

Trước tinh tinh.

Tứ lăng tạp địa vật khi khuynh.

A thùy ư thử tín đắc cập,

Cao bộ Tỳ lư đính thượng hành.

Hát!

(Phật tâm ca - Bài ca tâm và Phật)

Tỉnh tỉnh thức,

Thức tỉnh tỉnh.

Bàn chân dẫm đất đừng chống chếnh.

Ai người tin tưởng ở nơi đây,

Bước trên đầu Phật trèo lên đỉnh.

Hét!

Có khi cốt cách ngang tàng ấy có bị kìm nén lại chút ít, được người viết cố ý phủ lên một tấm màn triết lý bàng bạc, siêu hình, nhưng nó vẫn cứ lộ ra, không che giấu được:

Tiêu đầu lạn ngạch bị kim bào,

Ngũ thất niên gian thị xưởng tào.

Túng dã siêu quần kiêm bạt tụy,

Nhất hồi phóng hạ nhất hồi cao.

(Chiếu thân)

Cháy đầu bỏng trán mặc kim bào,

Xay giã bao năm ai biết nào

Nếu thực siêu quần và xuất chúng

Mỗi lần hạ xuống, một lần cao ([1])

...

Và bấy nhiêu biểu hiện cá tính khác nhau, nếu một mặt giúp chúng ta gần gũi hơn với con người Tuệ Trung Thượng sĩ, không thấy đó là một mẫu người quá ư xa cách nữa, thì mặt khác cũng giúp cho tư tưởng Tuệ Trung Thượng sĩ bớt phần thần bí, cao siêu mà trở nên cụ thể, rõ ràng.

Là một người quyết tâm đi tìm lối thoát bằng đạo Phật, song Trần Tung vẫn thường xuyên có ý thức về một sự tự do tự tại của tư tưởng mình. Vì sao vậy? Chẳng phải là chính cái “bản ngã” mạnh mẽ của con người này đã đóng một vai trò quyết định, nó khiến cho ông không thật sự chịu ràng buộc vào một tín điều nào cả, kể cả cái tín điều thiêng liêng nhất là tu hành để thành Phật, như kiểu Phật Thích Ca. Như đã nói ở phần mở đầu, Trần Tung từng tuyên bố với em gái là Hoàng hậu Nguyên Thánh: “Phật là Phật, anh là anh! Anh không hề muốn làm Phật, mà Phật cũng chẳng hề muốn làm anh!”. Một lời tuyên bố thật giản đơn nhưng bên trong nó là cả một quan niệm bị đảo lộn: tu Phật không có nghĩa là lúc nào cũng phải cố gắng đồng nhất mình với Phật. Mà đã không tìm mọi cách để đồng nhất mình với Phật thì theo cách hiểu xưa nay của thế tục, còn đâu là kết quả của tu hành?

Cho đến cả việc “tọa Thiền”, một công việc không đơn giản chút nào với người khác - đến nỗi Trần Thái Tông đã từng phải tổng kết thành Lục thì sám hối khoa nghi, tức là nghi lễ của sáu khoảng thời gian sám hối trong một ngày - thì đối với Trần Tung, đấy lại cũng chỉ là một quá trình tập trung tư tưởng không hơn không kém. Ông đã nói toạc ra cái điều ít ai dám nói: tọa Thiền thực chất chẳng liên quan gì đến niệm Phật cầu Thiền:

Đường trung đoan tọa tịch vô nghiên,

Nhàn khán Côn Luân nhất lũ yên.

Tự thị quyện thời tâm tự tức,

Bất quan nhiếp niệm, bất quan Thiền.

(Ngẫu tác)

Giữa nhà không nói, chỉ ngồi yên,

Nhàn ngắm Côn Luân sợi khói lên.

Lúc mệt mỏi rồi tâm tự tắt

Cần chi niệm Phật với cầu Thiền.

Không nghi ngờ gì nữa, bản sắc độc đáo của ngòi bút Trần Tung chủ yếu bắt nguồn từ thái độ tỉnh táo của nhà thơ, ngay trong cái thế giới huyền bí mà mình tự nguyện dấn thân, vẫn cố gắng làm chủ sự suy nghĩ, gắng đem đầu óc độc lập mà soi rọi, kiểm tra lại từng tín điều, từng thói quen, từng hành động, của người cũng như của mình.

Trần Tung là người cực lực phê phán việc mù quáng tin theo những giáo lý có sẵn mà ông giễu cợt bằng mấy chữ dí dỏm: “nương dựa cửa người”. Một khi phải nương dựa cửa người thì mình đâu có còn là mình, mình sẽ chỉ còn máy móc làm theo người khác, y như người mài gạch mài ngói, tốn rất nhiều công mà chẳng ích lợi gì cả. Nhưng chừng nào bỏ được tinh thần “nương dựa cửa người” đi thì chừng đó, ánh sáng trí tuệ trong mình sẽ tự nhiên bừng dậy, và cả một thế giới vốn lâu nay mờ mịt đối với mình bỗng trở thành một vườn hoa tươi thắm, được chiếu rọi dưới ánh sáng xuân:

Học giả phân phân bất nại hà?

Đồ tương linh tích khổ tương ma,

Báo quân hưu ỷ tha môn hộ,

Nhất điểm xuân quang, xứ xứ hoa

(Thị học)

Học đạo mênh mông ai có hay

Gạch đem mài gạch nhọc nhằn thay

Cửa người anh hãy thôi nương dựa
Một ánh xuân về hoa đó đây ([1]).

Chống lại sự rập khuôn, sự mù quáng trước tín điều kinh viện, lẽ tự nhiên phải có một chỗ dựa mới cho niềm tin của mình. Hầu hết thơ văn Trần Tung đều cho thấy: niềm tin sâu xa nhất mà ông dựa vào chính là sự sắc bén của tư tưởng, là cái khả năng của trí tuệ con người có thể tự mình kiểm nghiệm chân lý. Và nếu đem so sánh với phương pháp Thiền tông thì người ta phải lấy làm lạ! Xưa nay, nói đến Thiền, ai cũng nghĩ trước tiên đến con đường giác ngộ đặc biệt của nó, con đường không thông qua sự thức tỉnh của lý trí mà thông qua quy luật “đốn ngộ”, tức là sự bừng tỉnh đột ngột của tâm linh. Người học đạo chỉ cần bị buộc phải đặt mình vào một trạng thái tâm lý căng thẳng, rồi thông qua việc tiếp xử với một vật cụ thể nào đó như là cây, lá, bông, hoa... là lập tức có thể lóe bừng ánh sáng mà trở thành đắc đạo. Con đường giác ngộ này của Thiền có mặt tích cực là giảm bớt nhiều điều kiện phiền toái cho người tu Phật, thậm chí rút ngắn cả thời gian tu hành. Nhưng mặt khác, nó lại có một hạn chế căn bản là không khỏi rơi vào thần bí. Nó không thức tỉnh dần lý trí của người ta để đi đến tận cội nguồn của nhận thức, mà cứ bắt người ta phải chờ đợi trạng thái “xuất thần”. Là một nhà Thiền học, Trần Tung trước sau cũng chủ trương con đường “đốn ngộ” nói trên. Trong phần “công án” của bộ Thượng sĩ ngữ lục, ta thấy ông đã thường khai phóng cho học trò bằng tiếng quát, bằng cách nói khó hiểu của Thiền, để hối thúc học trò tự tìm ra chân lý. Tuy vậy, ngoài phần này ra, vẫn còn những phần khác mà mạch lạc tư duy không kém sáng rõ. Với những phần đó, sự nhận thức chủ yếu lại là bằng suy nghiệm thấu đáo chứ không bằng trực cảm hay một giác quan nào khác hơn. Có thể nói, ở Tuệ Trung Thượng sĩ vẫn luôn luôn có một nhà duy lý ẩn náu trong một con người Thiền. Trong khi con người Thiền bác bỏ hiểu biết và đòi hỏi những tri thức “tiên nghiệm” thì nhà duy lý lại lớn tiếng yêu cầu sự kiểm chứng bằng lý trí. Và sự xung đột đã nổ ra. Nhà duy lý đã nhiều phen chiến thắng. Đó là những lúc Trần Tung vô tình đi đến bác bỏ xuất sắc nhiều mệnh đề kinh điển của Phật giáo, kể cả những mệnh đề mà các vị Thiền sư đời Lý “nói ngang nói dọc như lửa tóe trong đá” cũng chỉ dám thừa nhận hay phát triển tý chút chứ không làm được gì. Nhưng Trần Tung đã thẳng tay gạt bỏ trước mắt học trò, gạt bỏ mà chẳng ai thấy là phi lý, vì ông bắt lý trí của người nghe phải kiểm nghiệm ngay sự gạt bỏ ấy. Chẳng hạn mệnh đề “sắc không” trước nay vẫn là một mệnh đề nổi tiếng của kinh Phật, và đã được nhiều nhà tu hành nhắc lại:

Sắc thị không, không tức sắc

Không thị sắc, sắc tức không

(Lê Thị ỷ Lan: Sắc không)

Để bác bỏ mệnh đề đó, Trần Tung hỏi học trò: “Sắc” là cái hiện hữu, thân anh có phải là “sắc thân” không? Học trò đáp: “phải”. Thầy Tuệ Trung hỏi thêm: “Vậy anh có thể nói quyết rằng “sắc thân” ấy là không có gì cả hay không?”. Lý trí cố nhiên không cho phép học trò khẳng định điều này.

Trần Tung lại tiếp tục hỏi: “Anh có thấy cái “không” có hình thù như thế nào không?”. Câu hỏi thực là nan giải. Ông liền dồn luôn: “Vậy anh có thể nói cái “không” ấy là hiện hữu - sắc - được ư?”. Một lần nữa lý trí cũng lại buộc học trò phải phủ nhận. Thế là cả hai lần, sự bác bỏ của Trần Tung đã có hiệu lực. Ông đi đến một mệnh đề mới : “Sắc bản vô không, không bản vô sắc”. Sắc không phải là không, không không phải là sắc! Có thể gọi đây là một mệnh đề mới của một nhà Phật học thời Trần tên tuổi mà nhìn trên câu chữ hai năm rõ mười lại là sự đối lập với kinh điển Phật giáo! Thực ra không phải Trần Tung chủ tâm xa lìa nguyên lý của nhà Phật. Ông chỉ muốn thức tỉnh những ai theo Thiền mà chưa thấm nhuần đến chỗ cốt tủy của Thiền học, nhắc nhở cho họ biết rằng một tông phái đã lấy việc “bất lập văn tự” làm nguyên tắc thì ý nghĩa cao sâu của nó là không bao giờ để cho tư tưởng sống động của mình bị mô thức hóa, xơ cứng hóa trong một phương án cố định nào đó của văn bản dù đó là lời Phật dạy; nói cách khác trong từng trường hợp cụ thể phải biết tùy cơ ứng biến chứ không được phép vận dụng những công thức giáo điều.

Bên cạnh đầu óc duy lý, thơ văn Trần Tung còn đưa lại cho ta một điều thú vị khác. ấy là sự gặp gỡ, ảnh hưởng giữa nhiều học phái tư tưởng khác nhau. Đây cũng là một biểu hiện không cố chấp của con người nhà thơ, nó tạo nên trong tình cảm, tư tưởng của ông những màu sắc đa dạng. Tuy là một nhân vật trong làng Thiền, Trần Tung thường khi vẫn có cái thoải mái tự nhiên của một kẻ sĩ ngao du phóng lãng:

Thanh phong minh nguyệt sinh nhai túc

Lục thủy thanh sơn hoạt kế đa

Hiểu quải cô phàm lăng hãn mạn,

Vãn hoành đoản địch lộng yên ba.

(Giang hồ tự thích)

Gió mát trăng thanh, sinh kế đủ,

Non xanh nước biếc thú vui vầy.

Giương buồm, sáng sớm băng mù thẳm,

Nâng sáo chiều hôm giỡn khói mây.

Lại có khi ông coi mình là một xử sĩ không phải chỉ biết quan tâm đến cái “vô” cái “hữu” mà vẫn dành một chút tâm sự sâu kín cho cuộc đời thanh trọc quanh mình:

Đa tàm thân trọc phùng thời trọc,

Tiểu tại tâm thanh ngộ quốc thanh.

(Thoái cư)

Thân đục thẹn sinh thời buổi đục,

Lòng trong may gặp nước nhà trong.

Có lúc hào hứng lên, ông còn tự ví mình như một “gốc thông xanh” có khả năng làm rường cột cho đất nước - một sĩ đại phu vào hàng khả kính; nhưng vì trót yêu cái đẹp của tạo vật nên còn nhẩn nha ở lại bên triền núi, chưa tiện về triều:

Tối ái thanh tùng chủng kỷ niên

Hu ta địa thế sở cư thiên.

Đống lương vị dụng nhân hưu quái,

Dã thảo nhàn hoa mãn mục tiền.

(Giản để tùng)

Mấy năm yêu dấu gốc tùng xanh,

Đừng thở than rằng đất vắng tanh.

Rường cột chưa dùng, người chớ lạ,

Hoa nhàn cỏ nội khắp chung quanh ([1]).

Rồi còn hơn thế nữa, tiếng nói của Trần Tung trong thơ đột nhiên mang tư thế một nhân vật siêu phàm, vượt quá tầm cỡ cuộc đời chật hẹp mà vươn mình ra giữa khoảng trời đất. Đó là kiểu người trong Tiêu dao du của Trang Tử:

Thiên địa diếu vọng hề hà mang mang,

Trượng sách du du hề phương ngoại phương.

Hoặc cao cao hề vân chi sơn,

Hoặc thâm thâm hề thủy chi dương.

Cơ tắc xan hề hòa la phạn,

Khốn tắc miên hề hà hữu hương...

(Phóng cuồng ngâm)

Trời đất liếc trông chừ, sao mênh mang

Chống gậy nhởn nhơ chừ phương ngoài phương.

Hoặc cao cao chừ, mây đỉnh núi,

Hoặc sâu sâu chừ, nước trùng dương.

Đói thì ăn chừ, cơm tùy ý,

Mệt thì ngủ chừ, làng không làng...

Ta để ý đến phong cách trữ tình của nhà thơ. Trần Tung đã dựng lên những chủ thể trữ tình khác hẳn nhau, song ở bất kỳ kiểu người nào, ông cũng sống hết mình mà không gượng ép. Nghệ thuật ngôn từ ở đây được vận dụng đến tuyệt đỉnh để biểu hiện rõ tính cách. Với con người giang hồ tiêu sái thì dáng dấp thật ngang tàng qua những động từ cực đắt: băng mù thẳm / lăng mãn hạn; giỡn khói mây / lộng yên ba. Còn với con người xử sĩ, nhà thơ lại dùng hai chữ thanh / trọc lặp đi lặp lại trong câu thơ theo thủ pháp điệp tự để làm nổi rõ tâm tư và cung cách xử thế của con người ấy. Riêng với tầm thước con người “phóng cuồng”, con người bất chấp tất cả mọi ràng buộc của thế tục mà vươn mình ra giữa vũ trụ, thì tác giả dụng ý mở rộng dung lượng câu thơ, dùng thể thơ trường thiên tự do chủ yếu là 8 chữ, sắp đặt thành một chuỗi câu vần bằng liên tiếp nhau, mỗi câu đều có chữ hề và chữ chi lặp lại, khiến cho âm hưởng dội vào tình cảm người nghe gợi lên được một cảm giác mênh mông, lan tỏa, như chính mình đang đứng giữa khoảng không trung không bờ bến mà nhìn xuống trần gian.

Tuy nhiên, con người vừa Nho, vừa Phật lại vừa Lão Trang kia trong thơ Trần Tung rốt cuộc lại là kiểu người gì? Kể cũng khó nói một cách chính xác. Vì đúng ra thì như trên đã nói, chưa bao giờ Trần Tung chịu cột chặt tư tưởng mình vào một khuôn sáo cứng đọng nào cả. Đó chính là điểm làm cho ông có sức hấp dẫn, làm cho hình ảnh của ông sinh sắc và biến hóa không ngừng. Ông là người luôn luôn đi tìm bản thể của vũ trụ, và ở bất kỳ đâu, kết quả tìm ra cũng cho ông một giải đáp thống nhất: cái không. Nhưng đã quy về cái “không” thì về phương pháp tư tưởng, cần gạt bỏ cách nhìn đối lập cực đoan đối với các hình thức tồn tại của hiện hữu. Sự khu biệt giữa các hình thức tồn tại ấy là có thực và nhiều khi là hết sức cần thiết, chẳng hạn phải thừa nhận “không” không phải là “sắc” thì mới giải quyết nổi những vấn nạn trong thực tế, song nếu từ đấy mà nhất thiết dẫn tới chia cắt “sắc” và “không” một cách tuyệt đối, cũng như chia cắt “hữu” và “vô” một cách tuyệt đối, thì lại là sai lầm:

Tòng “vô” hiện “hữu”, “hữu” “vô” thông,

“Hữu” “hữu” “vô” “vô” tất cánh đồng.

Phiền não, Bồ đề nguyên bất nhị,

Chân như Vọng niệm tổng giai không.

Thân như huyễn kính, nghiệp như ảnh,

Tâm nhược thanh phong, tính nhược bồng.

Hưu vấn tử sinh, Ma dữ Phật,

Chúng tinh củng Bắc, thủy triều Đông.

(Vạn sự quy như - Muôn việc đều về cõi Chân như)

Từ “không” hiện “có”, “có” “không” thông,

“Có” “có” “không” “không”, rốt cuộc chung.

Phiền não, Bồ đề nguyên chẳng khác,

Chân như, Vọng niệm thảy đều không.

“Thân” như gương ảo, “nghiệp” như bóng,

“Tâm” tựa gió lành, “tính” tựa bồng.

Đừng hỏi tử sinh, Ma với Phật,

Muôn sao hướng Bắc, nước về Đông ([1])

Đừng hỏi tử sinh, Ma với Phật / Muôn sao hướng Bắc nước về Đông - chân lý tối hậu mà Trần Tung muốn đề cập sau khi đã mất công biện giải chỗ không sai biệt giữa “không” và “sắc”, giữa “hữu” và “vô” chính là ở đây. Ông nhắc người ta phải thuận theo quy luật bản chất nhất của tự nhiên trong tư duy cũng như hành động chứ không nên bám vào những hiện tượng bề ngoài. Một chân lý có thể nói đúng đến muôn đời. Có lẽ cũng nhờ tiếp thu nhiều trường phái tư tưởng và không chịu biến mình thành tên hề đồng của một hệ giáo lý cứng nhắc nào, mặt khác nhờ quan sát mọi hiện tượng trong hiện thực, Trần Tung đã có được quan điểm rộng rãi và tinh thần nhuần nhị như vậy. Yếu tố biện chứng là điều dễ thấy ở ngòi bút của ông. Nếu vào thời cổ đại Hy Lạp, Héraclite từng có một mệnh đề lừng danh: “Không ai tắm hai lần trong một dòng sông”, thì vào thế kỷ XIII ở Việt Nam, trên mảnh đất phương Đông ít truyền thống tư duy triết học nhưng lại rất giàu khả năng cảm nhận thực tiễn này, Trần Tung cũng đã nói được một câu tương tư ù:

Tây nguyệt trầm không nan phục ảnh,

Đông lưu phó hải khởi hồi ba.

(Thế thái hư huyễn)

Trăng lặn, bóng trăng khôn trở lại,

Sông trôi, sóng nước mãi trôi qua.

Nhìn một bông hoa nở, một mảnh trăng soi, một dòng nước chảy, Trần Tung chợt nghĩ đến sự vận động không ngừng của cái thế giới của muôn nghìn “sắc tướng”, bề ngoài có vẻ đứng im mà bên trong luôn luôn thay đổi, bề ngoài có vẻ khác nhau như nước với lửa mà bên trong thì lại có khuynh hướng tiến sát lại và đổi vị trí cho nhau. Trần Tung để tâm suy nghĩ về những hiện tượng đó rồi quy nạp chúng thành khái niệm trừu tượng. Ông hiểu một cách thâm thúy tất cả những cái đó là thuộc về tự nhiên, là sự “an định của thời tiết” (an bài của thiên nhiên), con người không làm sao chống được. Cũng giống như một ánh trăng, một ngọn gió không phải là những cái thuộc con người chi phối, cũng không phải là những hoạt động có ý thức của một đấng “chủ tể” nào cả:

Cổ nguyệt chiếu phi quan viễn cận,

Thiên phong xuy bất giản cao đê.

(Thị chúng)

Há quản gần xa trăng cứ rọi,

Lo gì cao thấp, gió đều xao.

ở chỗ này vị Thượng sĩ họ Trần chắc có tiếp thu ít nhiều tinh thần của Lão Tử. Chính ông đã sử dụng một mệnh đề biện chứng của Lão tử: “Dụy chi dữ a tương khứ kỷ hà” (Vâng và hứ khác nhau là mấy) để làm cho học trò thông suốt về sự cần thiết phải xóa bỏ những mặt đối lập cực đoan và giả tạo trong tư tưởng mà ta vẫn gặp hàng ngày ([1]). Nhưng rồi ông không dừng lại ở Lão Tử mà còn đi xa hơn nhiều. Ông đi tới một thứ chủ nghĩa tương đối mà Thiền học gọi bằng “tiêu trừ nhị kiến”, một thứ chủ nghĩa tương đối không coi cái gì thực sự khác biệt về chất nữa: phàm và thánh chẳng hơn gì nhau, chúng sinh với Phật là một, chân lý và sai lầm cũng đều thế cả... Và:

Vị giác ngộ trung chân giác ngộ

Nan thương lương để diệu thương lương.

(Họa Huyện lệnh)

Chưa giác ngộ là chân giác ngộ

Khó suy lường ấy diệu suy lường.

Cái chủ nghĩa tương đối này thấp thoáng ẩn hiện trong nhiều tác phẩm của Trần Tung đã có lúc trở thành một thứ ám ảnh có khả năng đưa ông đến tận những bến bờ vi tế của tư duy, mở ra cho ông một chân trời vô hạn để sử dụng công cụ Thiền học như một nhà hùng biện bậc thầy, nói thế nào cũng có ma lực của nó (mà quả thật cuộc đời cũng còn ẩn chứa bao nhiêu dấu hỏi bất khả tri là nơi mà những chiêm nghiệm siêu nghiệm có thể tung hoành):

Tạc dạ nguyệt minh kim dạ nguyệt,

Tân niên hoa phát cố niên hoa.

Tam sinh thúc hốt chân phong chúc

Cửu giới tuần hoàn thị nghĩ ma.

Hoặc vấn như hà vi cữu cánh?

Ma-ha bát-nhã tát-bà-ha.

(Đốn tỉnh - Chợt tỉnh)

Trăng rọi tối nay: trăng tối trước,

Hoa cười năm mới: hoa năm qua.

Ba sinh: gió thổi đuốc lòe tắt,

Chín cõi: cối vần kiến nhẩn nha.

Muốn hỏi thế nào là cứu cánh ?

Ma-a bát-nhã tát-bà-ha.

Nhưng dù sao, một cái nhìn tương đối chủ nghĩa nếu đã trở thành phương pháp luận của mọi suy nghĩ, trước sau thế nào cũng có kéo lùi dù nhiều hay ít thiên bẩm tư duy sắc bén của trí tuệ Trần Tung. Và từ cách nhìn tương đối “phi chân phi vọng” đối với đời sống đến thái độ hư vô chủ nghĩa tưởng cũng không xa cách bao nhiêu :

Ngã nhân tự lộ diệc tự sương,

Phàm thánh như lôi diệc như điện.

Công danh phú quý đẳng phù vân,

Thân thế quang âm nhược phi tiễn

(Phàm thánh bất dị)

Ta, người tựa móc cũng tựa sương,

Phàm, thánh như sấm cũng như điện.

Công danh phú quý: mây bồng bềnh,

Tia nắng đời người: tên bay biến.

May thay, nếu như một mặt, những ảo tưởng “bất nhị” muốn kéo Trần Tung ngày càng bước sâu vào thế giới không cùng của sự suy lý trừu tượng, thì hiện thực cuộc sống mà ông từng trải và gắn bó lại có một sức mạnh nâng đỡ bước chân ông. Và cuộc đấu tranh giằng co giữa hai mặt đối lập trong tư tưởng nhà thi sĩ cứ diễn ra âm thầm và gay gắt. Bài thơ sau đây, theo chúng tôi, phản ánh cuộc đấu tranh gay gắt đó. Tinh thần vững vàng của tác giả lộ ra ở hai câu kết cho phép ta dự đoán cái khả năng chấm dứt ảo tưởng của họ Trần. Bài thơ mang phong cách của một lời tuyên ngôn, trong đó hình ảnh cây gậy - có người đoán là cây gậy Thiền - được mô tả như một sức mạnh, một người dẫn đường trung thành, giúp Trần Tung bước những bước vững vàng và đúng hướng:

Nhật nhật trượng trì tại chưởng trung,

Hốt nhiên như hổ hựu như long.

Niêm lai khước khủng sơn hà toái?

Trác khởi hoàn phương nhật nguyệt lung.

Tam xích Song Lâm hà xứ hữu?

Lục hoàn Địa Tạng khoái nan phùng.

Túng nhiêu thế đạo kỳ khu thậm,

Bất nại tòng tiền bột tốt ông!

(Trụ trượng tử)

Ngày lại ngày qua tay vững gậy,

Thoắt nhanh như cọp, dẻo như rồng.

Vung lên, sông núi e tan nát,

Dựng dậy trời trăng sợ mịt mùng.

Ba thước Song Lâm tìm chẳng thấy

Sáu vòng Địa Tạng kiếm hoài công

Dẫu cho đường tục chông gai mấy,

Lão chẳng như xưa bước ngại ngùng

* *

Suốt cả cuộc đời tu hành, Trần Tung đã hoài công đi tìm những hình ảnh vốn chỉ là ảo ảnh: một vị thần Địa Tạng hay một mảnh đất Song Lâm, nơi từ đó Phật đi về cõi Nát bàn. Và ông đã không bao giờ tìm thấy. Điều đáng ngạc nhiên là tuy không tìm thấy, Tuệ Trung Thượng sĩ vẫn không thất vọng. Trong tình cảm của ông không hiểu có gì đổ vỡ hay không nhưng biểu hiện ra ở thơ văn thì lại là những nét khỏe nhất: một thái độ tỉnh táo, một ý thức về bản ngã, một sự lựa chọn dứt khoát chỗ đứng ở giữa cõi trần. Quả như Trần Nhân Tông ca ngợi, Trần Tung là con người biết hòa cái siêu phàm với cái thế tục, là người “hòa quang đồng trần”. Phải chăng, đó chính là tư tưởng thâm thúy nhất mà cũng sắc sảo nhất của ông, là kết quả của một đầu óc chưa bao giờ thôi hoài nghi một cách bén nhạy? Và người đọc Trần Tung, phải chăng lướt qua tất cả những mệnh đề hư vô của Phật giáo, những lối nói, lối nghĩ có vẻ như siêu hình, cũng cần tinh ý mà nhận cho ra cái kết luận âm thầm mà sâu xa ấy?



H . C

(Tạp chí Nhà văn)