Chuyện đang ở thì hiện tại
Lê Thành Nghị
(Nhân đọc Mạng nhện bạc* - tập truyện của Đức Ban)
Cuộc đời thật phức tạp, nhưng cái phức tạp ấy do chính bản thân chúng ta tạo ra. Mỗi người ở một cương vị, một vị trí, một vị thế xã hội khác nhau, sống, làm việc và giải quyết các mối quan hệ ràng buộc ấy tạo thành đời sống - đời sống vật chất và tinh thần - và mỗi cá nhân tuỳ theo sự nhận thức, tuỳ theo phẩm chất, tư cách, tuỳ theo tính cách… của mình "trình bày" một lối ứng xử riêng của mình. Có người tỏ ra hèn kém, tráo trở, có kẻ bộc lộ cơ hội, thủ đoạn, người thì thẳng thắn trung thực và lương thiện, lòng tốt ở họ hồn nhiên như suối chảy trong rừng, có kẻ lại hèn hạ rắp tâm hãm hại người khác… "Đời là thế" - là "ánh sáng trộn cùng bụi"! Nhưng đó là nhận thức của người có kinh nghiệm, còn những ai mới vào đời, thì những mối quan hệ xã hội kia chẳng khác nào cái "mạng nhện bạc" vây bủa khắp nơi. Nhà văn Đức Ban nhằm thẳng vào tư tưởng ấy trong tập sách mới của anh, và trở thành người kể chuyện hấp dẫn - những câu chuyện đang ở "thì hiện tại".
Thường gặp trong sách của Đức Ban là những nhân vật trình độ yếu, năng lực kém, học hành lỗ mỗ nhưng lại rất hãnh tiến. Một anh chánh văn phòng của một cơ quan đang muốn ngoi lên chiếm vị trí lãnh đạo bằng cách tạo vỏ bọc, hoặc giăng bẫy đê tiện, đưa sếp của mình vào "mê lộ" của sự tuyệt vọng; một anh trưởng phòng bưu điện xuất thân từ làng chài "thi trật đại học", "đen tối trong bụng dạ" ngay cả đối xử với cha đẻ của mình, được giúp đỡ làm trưởng phòng bưu điện huyện và "anh thanh niên làng chài bắt đầu chơi bời, đúng hơn là học chơi bời…"; một tay thư ký cho Bí thư huyện uỷ toan tính hy sinh tình yêu vì sợ bị liên luỵ, để ngoi lên từng bước, từ công an xã, Phó chủ tịch xã, đến thư ký Bí thư huyện, đến Tổng biên tập một tờ báo nọ… Thói hãnh tiến có lẽ cũng không có gì đáng lên án lắm, nếu như nó là lối sống của một số người. Điều đáng nói là hãnh tiến đi kèm với tội ác, bao giờ cũng đi kèm với tội ác, những tội ác này thường được che đậy khi nhân danh vì lập trường tư tưởng, khi thì nhân danh vì tổ chức… sẵn sàng chà đạp nhân phẩm, làm tàn hại cả cuộc đời của người khác, và đáng sợ hơn, khi cái ác được tự do hoành hành, được xem là hành vi tự nhiên, như cuộc sống vốn phải có như vậy! Thật đáng buồn vì khi ấy cuộc đấu tranh giữa thiện và ác hình như có nguy cơ bị tiêu vong, cái ác có vẻ thắng thế!
Nhưng cuộc đời, trong xu thế vận động đi lên phía trước, bao giờ cũng chứa đựng các mặt đối lập. Xét trên bình diện cuộc sống chung cũng vậy mà xét trên bình diện từng số phận cá nhân có lẽ cũng vậy. Nỗi buồn dù sâu nặng đến đâu, vết thương dù buốt nhói đến đâu rồi cũng có ngày tan dần, nhường chỗ cho những niềm vui nhóm lên. Một sự phủ định liên tục, không ngừng nghỉ, như một quy luật của dòng lưu chuyển chung, để cuộc đời tiến lên không ngừng, cá nhân từng trải, hoàn thiện không ngừng. Đó chính là triết lý của đời sống… để cái ác biết được "giới hạn" của nó, để điều thiện không mất đi "ánh sáng cuối đường hầm". Tập truyện của Đức Ban, củng cố thêm cho những ai đã biết điều đó, và hé mở cho những ai, những người mới vào đời chưa từng biết điều đó. Chẳng hạn, cho dù là cô đơn sống giữa rừng sâu, giữa những con người độc ác như trưởng phòng bưu điện Kỳ, những thanh niên hư hỏng mang nặng oán thù như Trín, thì bố con ông lão May, người dân tộc Ơ-Du ở miền tây Nghệ An, vẫn mát lành, trong trẻo, nhân hậu, tràn đầy lòng thương yêu con người, như "suối chảy giữa rừng", không hề vơi cạn, bởi vì nó bắt nguồn từ trong sâu thẳm tính người lương thiện của họ. Nhưng nếu lòng yêu thương con người là một biểu hiện thuộc về "bản tính thiện" có từ trong máu của những người vô tư này, thì phần công dân - phần lương tri đối với cuộc đời ở họ lại càng đáng khâm phục. Chàng thanh niên Sán, con trai lão May đi chiến đấu bảo vệ Tổ quốc biền biệt, để lại niềm tự hào lớn lao đối với bố mẹ, dân bản… như là linh hồn của dòng suối Thương, linh hồn của rừng núi. Những tưởng sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh như vậy, không bao giờ họ có thể biết gắn số phận mình với số phận dân tộc, biết lo cái lo lớn lao của đất nước. Họ có thể dựa vào rừng sâu, vùng xa heo hút để lẩn tránh cái gian khổ ác liệt của bom đạn, như khối kẻ vẫn chạy trốn chiến tranh một cách hèn nhát. Điều nhà văn muốn nói với bạn đọc bỗng trở nên hết sức ý nghĩa: không bao giờ cuộc đời này hết những người tốt, cho dù đấy chỉ là nơi xó xỉnh giữa rừng sâu thoạt nhìn chỉ có núi rừng hoang dã!
Một trường hợp khác, "cô Nhi bé nhỏ", dám thách thức với số phận mình, vượt qua những dị nghị, thành kiến của giai cấp, của người đời, dũng cảm từ bỏ hạnh phúc của mình, cái hạnh phúc mà người yêu của cô đưa ra đánh cược. Rồi cũng chính "cô Nhi bé nhỏ", tự phấn đấu trở thành nhà báo, và dám vạch mặt những kẻ nhân danh "làm ăn lớn", nhân danh cách mạng theo tinh thần "mo cơm, quả cà, tấm lòng cộng sản", di dân lên núi để "sắp xếp lại giang sơn" theo "ý chí" của một vài cá nhân, bất kể tính mạng của nhân dân. Trong khi phong trào đã được phát động đang dâng lên cuồn cuộn: "không biết cơ man nào là người, người già, trẻ con, đàn ông, đàn bà khắp các ngõ ngách, xó xỉnh trong cả huyện được điều về đông nghìn nghịt… Kèn, kèn trầm, kèn bổng, trống, trống cái, trống ếch, cờ đuôi nheo, cờ lá chuối, cờ rước thần, cờ đỏ sao vàng… (Và) sang sảng, hào hùng tiếng loa buộc trên những cây tre chôn dọc bờ sông, thông báo công việc, thành tích năng suất…" (tr. 194), thì "cô Nhi bé nhỏ" phát hiện ra bệnh thành tích chủ nghĩa của một số cán bộ chủ trì và lên tiếng báo động về việc xem thường sức dân, tính mạng của dân… Bài báo đã đưa tác giả của nó thành người mất việc, bị hất ra lề cuộc sống, trở thành nạn nhân của cái ác, mặc dù chị đã từng là người vào sinh ra tử trong những ngày chiến tranh. ở đây, một lần nữa có thể thấy ngòi bút Đức Ban biết nâng niu, quý trọng những con người có nhân cách, đầy bản lĩnh trong cuộc đời. Tác giả cũng cho thấy rằng những người như vậy dù thua thiệt tạm thời, dù đang là thiểu số, nhưng hành vi của họ thật đáng khâm phục, trân trọng. Đúng như anh viết: "trên mặt đất này kẻ xấu chưa hết, nhưng mà chỗ nào cũng có người tốt, nhiều người tốt…" (tr. 117).
Nhiệt tình bênh vực cái thiện, cái tốt đẹp của cuộc đời đã làm nên bản lĩnh ngòi bút văn xuôi Đức Ban. Tính khách quan cần thiết của một ngòi bút có xu hướng phân tích xã hội cũng tạo ra vẻ đẹp trong câu văn của anh. Có một đôi chỗ, hình như không kìm được khi nói về cái ác thắng thế, tác giả có tham gia bình luận. Nhưng không nhiều. Anh biết bóc từng lớp một để đi tới bản chất của cái ác trong đời sống. Câu chuyện của Đức Ban kể thường rất khách quan và tính thuyết phục cũng bắt nguồn từ đó. Truyện Suối chảy trong rừng được viết dung dị, vì thế tính triết lý hiện lên rất sâu sắc. Cái tốt đẹp vẫn như suối chảy từ nguồn, không bao giờ cạn, nhưng cái ác cũng chưa bao giờ hết trên thế gian. Hình ảnh ông cụ May ngập trong dòng nước lũ, và hiện lên cạnh ông gương mặt của những kẻ ác ở cuối thiên truyện, như muốn nói rằng, không phải bao giờ điều tốt, điều thiện cũng chiến thắng. Sự tự thức tỉnh, tự "cảnh báo" hình thành trong nhận thức của những ai đọc đến đây. Bằng cách đó, người đọc không có cảm giác bị "thuyết phục", "dẫn dắt", lôi kéo vào "từ trường" của tác giả một cách cố ý, lộ liễu. Ngược lại một sự lựa chọn thái độ dần dần hình thành sau các biến cố đang tiếp diễn. Cho nên có thể nói, câu chuyện tác giả kể đang ở thì hiện tại, có sức lan toả vì có sức ấm nóng từ cuộc đời, có nỗi cay đắng, nhức nhối… vẫn thường gặp trong cuộc đời, lại có cả (mà phần này cũng thật quan trọng) niềm tin yêu tha thiết vào cuộc đời…
Đức Ban là một ngòi bút có sức vóc. Khoảng vài chục năm cầm bút ở một vùng đất gió Lào nghiệt ngã, vùng đất "cát bay trong sữa mẹ", anh đã có trên một chục tác phẩm: tập truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, tiểu thuyết và cả kịch sân khấu… trong đó có những tập được tái bản theo yêu cầu của bạn đọc. Tự vượt lên số phận mình, tự vượt qua hoàn cảnh của mình là đức tính các nhân vật của anh, như nhà thơ Thực, nhà báo Nguyễn Kim Nhi, bố con ông lão người Ơ-Đu giữa rừng miền tây xa xôi… và rất nhiều nhân vật khác trong các tập sách khác. Tạng nhân vật này được Đức Ban gửi gắm nhiều tâm sự hơn cả. Nếu như văn học là nơi thể hiện thái độ trực tiếp của nhà văn đối với cuộc sống, thì lên án cái bất hảo hoặc cổ vũ cái tốt đẹp đều mang ý nghĩa thẩm mỹ tích cực. Nhưng đáng quý biết bao nếu như nhà văn biết phát hiện trong cuộc đời những cái tốt đẹp. Bởi vì, như đã nói từ đầu "đời là thế" là "ánh sáng trộn cùng bụi", nhưng ánh sáng mới cần thiết biết bao đối với mỗi một con người.n
Tháng 8-2004
* Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2003.
Lê Thành Nghị
(Nhân đọc Mạng nhện bạc* - tập truyện của Đức Ban)
Cuộc đời thật phức tạp, nhưng cái phức tạp ấy do chính bản thân chúng ta tạo ra. Mỗi người ở một cương vị, một vị trí, một vị thế xã hội khác nhau, sống, làm việc và giải quyết các mối quan hệ ràng buộc ấy tạo thành đời sống - đời sống vật chất và tinh thần - và mỗi cá nhân tuỳ theo sự nhận thức, tuỳ theo phẩm chất, tư cách, tuỳ theo tính cách… của mình "trình bày" một lối ứng xử riêng của mình. Có người tỏ ra hèn kém, tráo trở, có kẻ bộc lộ cơ hội, thủ đoạn, người thì thẳng thắn trung thực và lương thiện, lòng tốt ở họ hồn nhiên như suối chảy trong rừng, có kẻ lại hèn hạ rắp tâm hãm hại người khác… "Đời là thế" - là "ánh sáng trộn cùng bụi"! Nhưng đó là nhận thức của người có kinh nghiệm, còn những ai mới vào đời, thì những mối quan hệ xã hội kia chẳng khác nào cái "mạng nhện bạc" vây bủa khắp nơi. Nhà văn Đức Ban nhằm thẳng vào tư tưởng ấy trong tập sách mới của anh, và trở thành người kể chuyện hấp dẫn - những câu chuyện đang ở "thì hiện tại".
Thường gặp trong sách của Đức Ban là những nhân vật trình độ yếu, năng lực kém, học hành lỗ mỗ nhưng lại rất hãnh tiến. Một anh chánh văn phòng của một cơ quan đang muốn ngoi lên chiếm vị trí lãnh đạo bằng cách tạo vỏ bọc, hoặc giăng bẫy đê tiện, đưa sếp của mình vào "mê lộ" của sự tuyệt vọng; một anh trưởng phòng bưu điện xuất thân từ làng chài "thi trật đại học", "đen tối trong bụng dạ" ngay cả đối xử với cha đẻ của mình, được giúp đỡ làm trưởng phòng bưu điện huyện và "anh thanh niên làng chài bắt đầu chơi bời, đúng hơn là học chơi bời…"; một tay thư ký cho Bí thư huyện uỷ toan tính hy sinh tình yêu vì sợ bị liên luỵ, để ngoi lên từng bước, từ công an xã, Phó chủ tịch xã, đến thư ký Bí thư huyện, đến Tổng biên tập một tờ báo nọ… Thói hãnh tiến có lẽ cũng không có gì đáng lên án lắm, nếu như nó là lối sống của một số người. Điều đáng nói là hãnh tiến đi kèm với tội ác, bao giờ cũng đi kèm với tội ác, những tội ác này thường được che đậy khi nhân danh vì lập trường tư tưởng, khi thì nhân danh vì tổ chức… sẵn sàng chà đạp nhân phẩm, làm tàn hại cả cuộc đời của người khác, và đáng sợ hơn, khi cái ác được tự do hoành hành, được xem là hành vi tự nhiên, như cuộc sống vốn phải có như vậy! Thật đáng buồn vì khi ấy cuộc đấu tranh giữa thiện và ác hình như có nguy cơ bị tiêu vong, cái ác có vẻ thắng thế!
Nhưng cuộc đời, trong xu thế vận động đi lên phía trước, bao giờ cũng chứa đựng các mặt đối lập. Xét trên bình diện cuộc sống chung cũng vậy mà xét trên bình diện từng số phận cá nhân có lẽ cũng vậy. Nỗi buồn dù sâu nặng đến đâu, vết thương dù buốt nhói đến đâu rồi cũng có ngày tan dần, nhường chỗ cho những niềm vui nhóm lên. Một sự phủ định liên tục, không ngừng nghỉ, như một quy luật của dòng lưu chuyển chung, để cuộc đời tiến lên không ngừng, cá nhân từng trải, hoàn thiện không ngừng. Đó chính là triết lý của đời sống… để cái ác biết được "giới hạn" của nó, để điều thiện không mất đi "ánh sáng cuối đường hầm". Tập truyện của Đức Ban, củng cố thêm cho những ai đã biết điều đó, và hé mở cho những ai, những người mới vào đời chưa từng biết điều đó. Chẳng hạn, cho dù là cô đơn sống giữa rừng sâu, giữa những con người độc ác như trưởng phòng bưu điện Kỳ, những thanh niên hư hỏng mang nặng oán thù như Trín, thì bố con ông lão May, người dân tộc Ơ-Du ở miền tây Nghệ An, vẫn mát lành, trong trẻo, nhân hậu, tràn đầy lòng thương yêu con người, như "suối chảy giữa rừng", không hề vơi cạn, bởi vì nó bắt nguồn từ trong sâu thẳm tính người lương thiện của họ. Nhưng nếu lòng yêu thương con người là một biểu hiện thuộc về "bản tính thiện" có từ trong máu của những người vô tư này, thì phần công dân - phần lương tri đối với cuộc đời ở họ lại càng đáng khâm phục. Chàng thanh niên Sán, con trai lão May đi chiến đấu bảo vệ Tổ quốc biền biệt, để lại niềm tự hào lớn lao đối với bố mẹ, dân bản… như là linh hồn của dòng suối Thương, linh hồn của rừng núi. Những tưởng sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh như vậy, không bao giờ họ có thể biết gắn số phận mình với số phận dân tộc, biết lo cái lo lớn lao của đất nước. Họ có thể dựa vào rừng sâu, vùng xa heo hút để lẩn tránh cái gian khổ ác liệt của bom đạn, như khối kẻ vẫn chạy trốn chiến tranh một cách hèn nhát. Điều nhà văn muốn nói với bạn đọc bỗng trở nên hết sức ý nghĩa: không bao giờ cuộc đời này hết những người tốt, cho dù đấy chỉ là nơi xó xỉnh giữa rừng sâu thoạt nhìn chỉ có núi rừng hoang dã!
Một trường hợp khác, "cô Nhi bé nhỏ", dám thách thức với số phận mình, vượt qua những dị nghị, thành kiến của giai cấp, của người đời, dũng cảm từ bỏ hạnh phúc của mình, cái hạnh phúc mà người yêu của cô đưa ra đánh cược. Rồi cũng chính "cô Nhi bé nhỏ", tự phấn đấu trở thành nhà báo, và dám vạch mặt những kẻ nhân danh "làm ăn lớn", nhân danh cách mạng theo tinh thần "mo cơm, quả cà, tấm lòng cộng sản", di dân lên núi để "sắp xếp lại giang sơn" theo "ý chí" của một vài cá nhân, bất kể tính mạng của nhân dân. Trong khi phong trào đã được phát động đang dâng lên cuồn cuộn: "không biết cơ man nào là người, người già, trẻ con, đàn ông, đàn bà khắp các ngõ ngách, xó xỉnh trong cả huyện được điều về đông nghìn nghịt… Kèn, kèn trầm, kèn bổng, trống, trống cái, trống ếch, cờ đuôi nheo, cờ lá chuối, cờ rước thần, cờ đỏ sao vàng… (Và) sang sảng, hào hùng tiếng loa buộc trên những cây tre chôn dọc bờ sông, thông báo công việc, thành tích năng suất…" (tr. 194), thì "cô Nhi bé nhỏ" phát hiện ra bệnh thành tích chủ nghĩa của một số cán bộ chủ trì và lên tiếng báo động về việc xem thường sức dân, tính mạng của dân… Bài báo đã đưa tác giả của nó thành người mất việc, bị hất ra lề cuộc sống, trở thành nạn nhân của cái ác, mặc dù chị đã từng là người vào sinh ra tử trong những ngày chiến tranh. ở đây, một lần nữa có thể thấy ngòi bút Đức Ban biết nâng niu, quý trọng những con người có nhân cách, đầy bản lĩnh trong cuộc đời. Tác giả cũng cho thấy rằng những người như vậy dù thua thiệt tạm thời, dù đang là thiểu số, nhưng hành vi của họ thật đáng khâm phục, trân trọng. Đúng như anh viết: "trên mặt đất này kẻ xấu chưa hết, nhưng mà chỗ nào cũng có người tốt, nhiều người tốt…" (tr. 117).
Nhiệt tình bênh vực cái thiện, cái tốt đẹp của cuộc đời đã làm nên bản lĩnh ngòi bút văn xuôi Đức Ban. Tính khách quan cần thiết của một ngòi bút có xu hướng phân tích xã hội cũng tạo ra vẻ đẹp trong câu văn của anh. Có một đôi chỗ, hình như không kìm được khi nói về cái ác thắng thế, tác giả có tham gia bình luận. Nhưng không nhiều. Anh biết bóc từng lớp một để đi tới bản chất của cái ác trong đời sống. Câu chuyện của Đức Ban kể thường rất khách quan và tính thuyết phục cũng bắt nguồn từ đó. Truyện Suối chảy trong rừng được viết dung dị, vì thế tính triết lý hiện lên rất sâu sắc. Cái tốt đẹp vẫn như suối chảy từ nguồn, không bao giờ cạn, nhưng cái ác cũng chưa bao giờ hết trên thế gian. Hình ảnh ông cụ May ngập trong dòng nước lũ, và hiện lên cạnh ông gương mặt của những kẻ ác ở cuối thiên truyện, như muốn nói rằng, không phải bao giờ điều tốt, điều thiện cũng chiến thắng. Sự tự thức tỉnh, tự "cảnh báo" hình thành trong nhận thức của những ai đọc đến đây. Bằng cách đó, người đọc không có cảm giác bị "thuyết phục", "dẫn dắt", lôi kéo vào "từ trường" của tác giả một cách cố ý, lộ liễu. Ngược lại một sự lựa chọn thái độ dần dần hình thành sau các biến cố đang tiếp diễn. Cho nên có thể nói, câu chuyện tác giả kể đang ở thì hiện tại, có sức lan toả vì có sức ấm nóng từ cuộc đời, có nỗi cay đắng, nhức nhối… vẫn thường gặp trong cuộc đời, lại có cả (mà phần này cũng thật quan trọng) niềm tin yêu tha thiết vào cuộc đời…
Đức Ban là một ngòi bút có sức vóc. Khoảng vài chục năm cầm bút ở một vùng đất gió Lào nghiệt ngã, vùng đất "cát bay trong sữa mẹ", anh đã có trên một chục tác phẩm: tập truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, tiểu thuyết và cả kịch sân khấu… trong đó có những tập được tái bản theo yêu cầu của bạn đọc. Tự vượt lên số phận mình, tự vượt qua hoàn cảnh của mình là đức tính các nhân vật của anh, như nhà thơ Thực, nhà báo Nguyễn Kim Nhi, bố con ông lão người Ơ-Đu giữa rừng miền tây xa xôi… và rất nhiều nhân vật khác trong các tập sách khác. Tạng nhân vật này được Đức Ban gửi gắm nhiều tâm sự hơn cả. Nếu như văn học là nơi thể hiện thái độ trực tiếp của nhà văn đối với cuộc sống, thì lên án cái bất hảo hoặc cổ vũ cái tốt đẹp đều mang ý nghĩa thẩm mỹ tích cực. Nhưng đáng quý biết bao nếu như nhà văn biết phát hiện trong cuộc đời những cái tốt đẹp. Bởi vì, như đã nói từ đầu "đời là thế" là "ánh sáng trộn cùng bụi", nhưng ánh sáng mới cần thiết biết bao đối với mỗi một con người.n
Tháng 8-2004
* Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2003.
Love mickey,