Góp lời về truyện thơ cho thiếu nhi
Nguyễn Hoàng Sơn
Truyện thơ là truyền thống quan trọng nhất của văn học Việt Nam. Từ khi chưa có chữ viết, truyện thơ đã tồn tại trong lời kể hằng đêm của các nghệ nhân dân gian, bên bếp lửa bập bùng, dưới bóng rừng hoang dã. “Đẻ đất đẻ nước”, truyện thơ sử thi dài hàng vạn câu của người Mường, cũng là người Việt cổ. Một lần có dịp đến thăm di chỉ khảo cổ học mái đá làng Vành (tỉnh Hoà Bình), tôi đã hết sức xúc động trước những hang động từng che chở tổ tiên ta. Cầm trên tay mảnh vỏ sò của biển cả giữa vùng núi non, tôi cố hình dung trong những đêm hoang lạnh ấy, con người nghĩ gì, yêu nhau thế nào: “Vốn xưa biển ở nơi này/ Biển với núi cũng có ngày gần nhau/ Núi thì cao, biển thì sâu/ Người ơi thuở ấy yêu nhau chốn nào?/ Đỉnh hang mưa thét, gió gào/ Ngước trông ngọn sóng bạc đầu phơ phơ/ Lòng hang ngọn lửa ngẩn ngơ/ Thê lương tiếng hú hoang sơ vọng dài...” Có phải “Đẻ đất đẻ nước” đã được hoài thai trong những đêm như thế để rồi truyền mãi đến chúng ta, bất chấp bao nhiêu bất trắc do thiên tai, giặc giã và sự vô tâm, ngu dốt của chính con cháu? Rồi còn “Đam San” của người Êđê, “Khảm hải’ của người Tày, “Xống chụ xon xao” của người Thái... Mới đây, một cuộc tổng điều tra đã được các nhà nghiên cứu tiến hành một cách quy mô ở miền Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Kết quả thu được thật đáng kinh ngạc: hàng trăm sử thi, trường ca, truyện thơ lần đầu tiên được biết đến, nghệ nhân có thể kể hết đêm này sang đêm khác, đằng đẵng hàng tháng trời! Có phải chính trên cái nền sử thi dân gian ấy mà đến thế kỉ XIX, truyện thơ Nôm đã bùng nổ, rũ bỏ những mũ áo xúng xính vướng víu của hai ngàn năm văn chương chữ Hán, để có một Truyện Kiều lừng lững góp vào kho tàng kiệt tác hiếm hoi của nhân loại? Truyện Kiều chính là mẫu mực về truyện thơ để mỗi người viết noi theo, là định nghĩa cổ điển về truyện thơ. Kim Vân Kiều có chuyện để kể lại: Kiều du xuân gặp Kim Trọng ra làm sao, được Đạm Tiên báo mộng thế nào, rồi Vương ông bị thằng bán tơ vu cáo, Kiều phải bán mình chuộc cha, rơi vào lầu xanh, lưu lạc mười lăm năm ròng... Không thể nói chuyện về đời nàng Kiều không hay, không hấp dẫn, nhưng dù sao nó cũng là chuyện về một cô gái Tàu từ “năm Gia Tĩnh triều Minh”, cách chúng ta gần năm trăm năm rồi! Nếu không có thi tài của Nguyễn Du liệu ai còn đủ sức theo hết câu chuyện vốn có thể tóm tắt trong 5 phút? Từ kinh nghiệm của Tố Như, có thể thấy, với truyện thơ, thơ là quan trọng nhất, là số một. Mỗi đoạn thơ, mỗi câu thơ của Kiều đều có thể lảy riêng ra tuỳ theo yêu cầu thưởng thức, vận dụng, đôi khi chẳng liên quan gì đến cốt truyện cả. Một chàng trai 17 tuổi, chớm có những tình cảm khác giới sẽ thấy mình trải qua những giây phút như thế này. “Sầu đong càng lắc càng đầy/ Ba thu dọn lại một ngày dài ghê”. Dọc một lộ trình miền Trung, trước cảnh núi biển giao nhau, câu thơ Kiều sẽ ngân lên man mác “Bốn bề bát ngát xa trông/ Cát vàng cồn nọ dặm hồng bụi kia/ Bẽ bàng mây sớm đèn khuya/ Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng”. Có những câu lủng củng từ Hán Việt, khó hiểu ngay cả với người lớn, nhưng nhạc thơ thật tiêu tao, êm ái, chưa hiểu đã thuộc rồi “ ấy ai hẹn ngọc thề vàng/ Mà nay kim mã ngọc đường với ai”...Truyện thơ là thế, người ta yêu truyện thơ cũng vì thế. Dễ hiểu vì sao những nhà thơ ưa kể lể, bám vào một vài tích truyện trong sử cũ rồi làm cả một diễn ca dài loằng ngoằng thì chỉ tổ khiến bạn đọc ngán ngẩm. Trong văn học hiện đại, có lẽ Nguyễn Nhược Pháp là nhà thơ đầu tiên nắm được bí quyết viết truyện thơ. Câu chuyện Sơn Tinh - Thuỷ Tinh xưa như trái đất, đứa trẻ Việt nào mà chẳng thuộc, nếu không được tài thơ Nguyễn Nhược Pháp thổi hồn vào thì làm sao sống dậy được? Chuyện xưa đâu có kể vua Hùng nghĩ gì khi thấy hai người đến cầu hôn? Có đấy, vua nghĩ “Nhưng có một nàng mà hai rể/ Vua cho rằng thế cũng hơi nhiều!”. Thần tình nhất là chữ “hơi” tưng tửng, nếu dùng chữ khác, chữ “ quá” chẳng hạn thì hỏng ngay. Chữ “hơi’ chứng tỏ vua cha thấy con gái đắt chồng thì sướng lắm nhưng lại khó xử vì rể nào cũng muốn cả! Người ta tìm đọc lại và nhớ truyện thơ Nguyễn Nhược Pháp là vì có những xử lí tinh tế và hóm hỉnh ấy. Hài hước là một nét đặc trưng, một yêu cầu của truyện thơ hiện đại, nhất là truyện viết cho thiếu nhi. Học tập Nguyễn Nhược Pháp, khi viết những truyện thơ nho nhỏ của mình trong tập “Ông khách giao thừa” Kim Đồng tuyển chọn, 2002) tôi không bỏ qua những chi tiết có thể khiến bạn đọc nhỏ mỉm cười hoặc cười lên thành tiếng. Con sói độc ác muốn vào ăn thịt con lợn đã không ngaị ngần tâng bốc “Khen lợn choai hết lời/ Tốt bụng lại thương người/ Xoáy lông như hoa nở/ Đẹp từ đầu đến đuôi/ Thấy choai vẫn lặng im/ Sói lại tán lại khen/ Khen lợn ông đẹp lão/ Khen lợn bố thật hiền!” Khen đến “tam đại” thế thì sói đúng là điển hình của một anh siêu nịnh rồi! Trong truyện “ Một cuộc du lịch”, Còng Gió cũng là một anh dốt mà thích ba hoa điển hình, doạ dẫm Cá Sông “Ra biển thăm em họ/ Ôi chị điên thật rồi!/ Biển chỉ là cái chảo/ Suốt đêm ngày sục sôi/ Nước biển là nước mắm/ Tất nhiên, mặn ra trò/ Chị mà về dưới ấy/ Lập tức thành cá kho!” Nhà thơ Đặng Hấn kể: nghe đài TNVN đọc, ông nhập tâm ngay đoạn ấy! Cái hài đôi khi lại khiến người ta nhớ lâu hơn cái bi? Còn nhớ năm 1998, nhà xuất bản Kim Đồng mời nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà thơ Trần Đăng Khoa và tôi tham gia Ban Chung khảo cuộc vận động sáng tác. Chúng tôi đã nhất trí cao trong việc chọn tập truyện thơ “ Người đốt than” của Trần Hoà Bình để tặng giả cao nhất về thơ ( giải B, không có giải A). Trong bài tổng kết đọc tại lễ trao giải tôi đã hào hứng biểu dương “ một tác phẩm Thơ đẹp, phong cách nhất quán, hi vọng khi in ra sẽ được bạn đọc nhỏ hào hứng đón nhận. Truyện thơ của Trần Hoà Bình nếu tỉ mỉ ra thì phải gọi là thơ truyện mới chính xác. Bởi vì anh chú ý đến thơ hơn là đến truyện. “Hạt giống”, “Khum Cọ và Nàng Sao” đều là những truyện dân gian, cổ tích đã được nghe, được kể đâu đó. Chuyện về “ người đốt than” Trần Khánh Dư lắm tài nhiều tật có ghi cả trong chính sử và dã sử. Những cốt truyện có sẵn ấy, được “kể” bằng những vần thơ tinh tế, tài hoa, đem lại hiệu quả truyền cảm mới. Trần Hoà Bình không diễn ca lịch sử như một vài tác giả từng mắc phải. Anh lấy cảm hứng từ lịch sử, nhất là dã sử, vui buồn thực lòng với người xưa, cảnh cũ và khiến người đọc vui lây, buồn lây. Đây là đoạn thơ tả cảnh, mở đầu truyện thơ “Người đốt than”: “Bình minh. Bình minh rồi/ Đất trời bừng tỉnh dậy/ ì ào con sông chảy/ Khắp luồng gần luồng xa/ Nước mùa thu bao la/ Bến bờ chừng chớm lạnh...”. Những câu thơ thật gợi cảm, dựng được cảnh mà lại có cái xao xác của hồn người”. Có lẽ tôi đã hơi quá lời khen với Trần Hoà Bình vì tôi biết cái khó của việc viết truyện thơ lịch sử. Non tay một chút thì thành diễn ca ngay. Bản thân tôi đã viết đi viết lại truyện thơ “Về Tam Điệp”, muốn kể lại cuộc rút lui chiến lược năm Mậu Thân 1788 của Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở, mà rồi vẫn bỏ dở, mặc dù đã có những khổ thơ tâm đắc, đến giờ còn đeo đẳng “Ông Nhậm và tuỳ tùng/ Bước lên đê sông Cái/ Xa hút còn ngoái lại/ Nuối mắt nhìn Thăng Long/ Tháng Chạp dài triền sông / Bờ bãi nằm trống trải/ Sương mù mịt giữa dòng/ Một tiếng gà tê tái...” Cũng trong bản báo cáo tổng kết ấy, tôi bày tỏ cảm tình với truyện thơ lục bát “Truyện chàng Gióng” của nhà thơ lão thành Trần Lê Văn ( giải C) “Bác Trần Lê Văn ngoài đời là người có khiếu hài hước bẩm sinh nhưng lại rất chừng mực. Hài hước là một phẩm chất quý và hiếm, không chỉ trong sáng tạo thơ cho các em mà trong văn học nói chung. Cái chất hài hước, u-mua ấy bàng bạc, thấp thoáng suốt tập thơ được giải của bác Văn... Chẳng hạn hai câu này: “Sơn hà thuở mới khai sinh/ Cõi người với cõi thần linh cũng gần”. Nhà thơ không đặt dấu chấm than(!) ở cuối câu tám nhưng vẫn có thể nhận ra cái cười mỉm của tác giả, toát ra từ chữ “cũng”...
Văn học cho thiếu nhi, nhất làThơ vốn ít được các nhà lí luận, phê bình “để mắt” đến. Những vấn đề về thể loại của lĩnh vực này thì có lẽ hoàn toàn vắng bóng trong trong công trình của các vị Giáo sư, Tiến sĩ? Là một người viết cho các em có thử sức trong truyện thơ và quan tâm đến thành bại của đồng nghiệp, tôi mạnh dạn nêu ra vài ý kiến tản mạn, rất mong nhận được hồi âm.
N.H.S.(Báo Văn nghệ Trẻ)
Nguyễn Hoàng Sơn
Truyện thơ là truyền thống quan trọng nhất của văn học Việt Nam. Từ khi chưa có chữ viết, truyện thơ đã tồn tại trong lời kể hằng đêm của các nghệ nhân dân gian, bên bếp lửa bập bùng, dưới bóng rừng hoang dã. “Đẻ đất đẻ nước”, truyện thơ sử thi dài hàng vạn câu của người Mường, cũng là người Việt cổ. Một lần có dịp đến thăm di chỉ khảo cổ học mái đá làng Vành (tỉnh Hoà Bình), tôi đã hết sức xúc động trước những hang động từng che chở tổ tiên ta. Cầm trên tay mảnh vỏ sò của biển cả giữa vùng núi non, tôi cố hình dung trong những đêm hoang lạnh ấy, con người nghĩ gì, yêu nhau thế nào: “Vốn xưa biển ở nơi này/ Biển với núi cũng có ngày gần nhau/ Núi thì cao, biển thì sâu/ Người ơi thuở ấy yêu nhau chốn nào?/ Đỉnh hang mưa thét, gió gào/ Ngước trông ngọn sóng bạc đầu phơ phơ/ Lòng hang ngọn lửa ngẩn ngơ/ Thê lương tiếng hú hoang sơ vọng dài...” Có phải “Đẻ đất đẻ nước” đã được hoài thai trong những đêm như thế để rồi truyền mãi đến chúng ta, bất chấp bao nhiêu bất trắc do thiên tai, giặc giã và sự vô tâm, ngu dốt của chính con cháu? Rồi còn “Đam San” của người Êđê, “Khảm hải’ của người Tày, “Xống chụ xon xao” của người Thái... Mới đây, một cuộc tổng điều tra đã được các nhà nghiên cứu tiến hành một cách quy mô ở miền Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Kết quả thu được thật đáng kinh ngạc: hàng trăm sử thi, trường ca, truyện thơ lần đầu tiên được biết đến, nghệ nhân có thể kể hết đêm này sang đêm khác, đằng đẵng hàng tháng trời! Có phải chính trên cái nền sử thi dân gian ấy mà đến thế kỉ XIX, truyện thơ Nôm đã bùng nổ, rũ bỏ những mũ áo xúng xính vướng víu của hai ngàn năm văn chương chữ Hán, để có một Truyện Kiều lừng lững góp vào kho tàng kiệt tác hiếm hoi của nhân loại? Truyện Kiều chính là mẫu mực về truyện thơ để mỗi người viết noi theo, là định nghĩa cổ điển về truyện thơ. Kim Vân Kiều có chuyện để kể lại: Kiều du xuân gặp Kim Trọng ra làm sao, được Đạm Tiên báo mộng thế nào, rồi Vương ông bị thằng bán tơ vu cáo, Kiều phải bán mình chuộc cha, rơi vào lầu xanh, lưu lạc mười lăm năm ròng... Không thể nói chuyện về đời nàng Kiều không hay, không hấp dẫn, nhưng dù sao nó cũng là chuyện về một cô gái Tàu từ “năm Gia Tĩnh triều Minh”, cách chúng ta gần năm trăm năm rồi! Nếu không có thi tài của Nguyễn Du liệu ai còn đủ sức theo hết câu chuyện vốn có thể tóm tắt trong 5 phút? Từ kinh nghiệm của Tố Như, có thể thấy, với truyện thơ, thơ là quan trọng nhất, là số một. Mỗi đoạn thơ, mỗi câu thơ của Kiều đều có thể lảy riêng ra tuỳ theo yêu cầu thưởng thức, vận dụng, đôi khi chẳng liên quan gì đến cốt truyện cả. Một chàng trai 17 tuổi, chớm có những tình cảm khác giới sẽ thấy mình trải qua những giây phút như thế này. “Sầu đong càng lắc càng đầy/ Ba thu dọn lại một ngày dài ghê”. Dọc một lộ trình miền Trung, trước cảnh núi biển giao nhau, câu thơ Kiều sẽ ngân lên man mác “Bốn bề bát ngát xa trông/ Cát vàng cồn nọ dặm hồng bụi kia/ Bẽ bàng mây sớm đèn khuya/ Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng”. Có những câu lủng củng từ Hán Việt, khó hiểu ngay cả với người lớn, nhưng nhạc thơ thật tiêu tao, êm ái, chưa hiểu đã thuộc rồi “ ấy ai hẹn ngọc thề vàng/ Mà nay kim mã ngọc đường với ai”...Truyện thơ là thế, người ta yêu truyện thơ cũng vì thế. Dễ hiểu vì sao những nhà thơ ưa kể lể, bám vào một vài tích truyện trong sử cũ rồi làm cả một diễn ca dài loằng ngoằng thì chỉ tổ khiến bạn đọc ngán ngẩm. Trong văn học hiện đại, có lẽ Nguyễn Nhược Pháp là nhà thơ đầu tiên nắm được bí quyết viết truyện thơ. Câu chuyện Sơn Tinh - Thuỷ Tinh xưa như trái đất, đứa trẻ Việt nào mà chẳng thuộc, nếu không được tài thơ Nguyễn Nhược Pháp thổi hồn vào thì làm sao sống dậy được? Chuyện xưa đâu có kể vua Hùng nghĩ gì khi thấy hai người đến cầu hôn? Có đấy, vua nghĩ “Nhưng có một nàng mà hai rể/ Vua cho rằng thế cũng hơi nhiều!”. Thần tình nhất là chữ “hơi” tưng tửng, nếu dùng chữ khác, chữ “ quá” chẳng hạn thì hỏng ngay. Chữ “hơi’ chứng tỏ vua cha thấy con gái đắt chồng thì sướng lắm nhưng lại khó xử vì rể nào cũng muốn cả! Người ta tìm đọc lại và nhớ truyện thơ Nguyễn Nhược Pháp là vì có những xử lí tinh tế và hóm hỉnh ấy. Hài hước là một nét đặc trưng, một yêu cầu của truyện thơ hiện đại, nhất là truyện viết cho thiếu nhi. Học tập Nguyễn Nhược Pháp, khi viết những truyện thơ nho nhỏ của mình trong tập “Ông khách giao thừa” Kim Đồng tuyển chọn, 2002) tôi không bỏ qua những chi tiết có thể khiến bạn đọc nhỏ mỉm cười hoặc cười lên thành tiếng. Con sói độc ác muốn vào ăn thịt con lợn đã không ngaị ngần tâng bốc “Khen lợn choai hết lời/ Tốt bụng lại thương người/ Xoáy lông như hoa nở/ Đẹp từ đầu đến đuôi/ Thấy choai vẫn lặng im/ Sói lại tán lại khen/ Khen lợn ông đẹp lão/ Khen lợn bố thật hiền!” Khen đến “tam đại” thế thì sói đúng là điển hình của một anh siêu nịnh rồi! Trong truyện “ Một cuộc du lịch”, Còng Gió cũng là một anh dốt mà thích ba hoa điển hình, doạ dẫm Cá Sông “Ra biển thăm em họ/ Ôi chị điên thật rồi!/ Biển chỉ là cái chảo/ Suốt đêm ngày sục sôi/ Nước biển là nước mắm/ Tất nhiên, mặn ra trò/ Chị mà về dưới ấy/ Lập tức thành cá kho!” Nhà thơ Đặng Hấn kể: nghe đài TNVN đọc, ông nhập tâm ngay đoạn ấy! Cái hài đôi khi lại khiến người ta nhớ lâu hơn cái bi? Còn nhớ năm 1998, nhà xuất bản Kim Đồng mời nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà thơ Trần Đăng Khoa và tôi tham gia Ban Chung khảo cuộc vận động sáng tác. Chúng tôi đã nhất trí cao trong việc chọn tập truyện thơ “ Người đốt than” của Trần Hoà Bình để tặng giả cao nhất về thơ ( giải B, không có giải A). Trong bài tổng kết đọc tại lễ trao giải tôi đã hào hứng biểu dương “ một tác phẩm Thơ đẹp, phong cách nhất quán, hi vọng khi in ra sẽ được bạn đọc nhỏ hào hứng đón nhận. Truyện thơ của Trần Hoà Bình nếu tỉ mỉ ra thì phải gọi là thơ truyện mới chính xác. Bởi vì anh chú ý đến thơ hơn là đến truyện. “Hạt giống”, “Khum Cọ và Nàng Sao” đều là những truyện dân gian, cổ tích đã được nghe, được kể đâu đó. Chuyện về “ người đốt than” Trần Khánh Dư lắm tài nhiều tật có ghi cả trong chính sử và dã sử. Những cốt truyện có sẵn ấy, được “kể” bằng những vần thơ tinh tế, tài hoa, đem lại hiệu quả truyền cảm mới. Trần Hoà Bình không diễn ca lịch sử như một vài tác giả từng mắc phải. Anh lấy cảm hứng từ lịch sử, nhất là dã sử, vui buồn thực lòng với người xưa, cảnh cũ và khiến người đọc vui lây, buồn lây. Đây là đoạn thơ tả cảnh, mở đầu truyện thơ “Người đốt than”: “Bình minh. Bình minh rồi/ Đất trời bừng tỉnh dậy/ ì ào con sông chảy/ Khắp luồng gần luồng xa/ Nước mùa thu bao la/ Bến bờ chừng chớm lạnh...”. Những câu thơ thật gợi cảm, dựng được cảnh mà lại có cái xao xác của hồn người”. Có lẽ tôi đã hơi quá lời khen với Trần Hoà Bình vì tôi biết cái khó của việc viết truyện thơ lịch sử. Non tay một chút thì thành diễn ca ngay. Bản thân tôi đã viết đi viết lại truyện thơ “Về Tam Điệp”, muốn kể lại cuộc rút lui chiến lược năm Mậu Thân 1788 của Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở, mà rồi vẫn bỏ dở, mặc dù đã có những khổ thơ tâm đắc, đến giờ còn đeo đẳng “Ông Nhậm và tuỳ tùng/ Bước lên đê sông Cái/ Xa hút còn ngoái lại/ Nuối mắt nhìn Thăng Long/ Tháng Chạp dài triền sông / Bờ bãi nằm trống trải/ Sương mù mịt giữa dòng/ Một tiếng gà tê tái...” Cũng trong bản báo cáo tổng kết ấy, tôi bày tỏ cảm tình với truyện thơ lục bát “Truyện chàng Gióng” của nhà thơ lão thành Trần Lê Văn ( giải C) “Bác Trần Lê Văn ngoài đời là người có khiếu hài hước bẩm sinh nhưng lại rất chừng mực. Hài hước là một phẩm chất quý và hiếm, không chỉ trong sáng tạo thơ cho các em mà trong văn học nói chung. Cái chất hài hước, u-mua ấy bàng bạc, thấp thoáng suốt tập thơ được giải của bác Văn... Chẳng hạn hai câu này: “Sơn hà thuở mới khai sinh/ Cõi người với cõi thần linh cũng gần”. Nhà thơ không đặt dấu chấm than(!) ở cuối câu tám nhưng vẫn có thể nhận ra cái cười mỉm của tác giả, toát ra từ chữ “cũng”...
Văn học cho thiếu nhi, nhất làThơ vốn ít được các nhà lí luận, phê bình “để mắt” đến. Những vấn đề về thể loại của lĩnh vực này thì có lẽ hoàn toàn vắng bóng trong trong công trình của các vị Giáo sư, Tiến sĩ? Là một người viết cho các em có thử sức trong truyện thơ và quan tâm đến thành bại của đồng nghiệp, tôi mạnh dạn nêu ra vài ý kiến tản mạn, rất mong nhận được hồi âm.
N.H.S.(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,