Nguyễn Trọng Oánh - một con người trầm lặng
Ngô Văn Phú
Những năm là sinh viên đại học, tôi thường cộng tác với tạp chí Văn nghệ Quân đội, gửi thơ đến và bài nào, dù đăng hay không đăng, tôi cũng được người phụ trách thơ của tạp chí là Nguyễn Trọng Oánh, trả lời rất ân cần, trân trọng.
Khi tôi về làm giáo vụ của Trường Bồi dưỡng viết văn của Hội Nhà văn, khoá đầu tiên, thì anh Oánh cũng là học viên của bên Quân đội gửi đến học cùng các nhà văn khác như Xuân Thiều, Nguyễn Minh Châu, Khánh Vân, Dân Hồng v.v…
Nguyễn Trọng Oánh là người sống khắc khổ, nghiêm nghị. Vốn cũng từ nòi nho học ra, tôi nhận ra những nét giống nhau, đồng dạng của anh với mình… Nhưng, anh là nòi đồ Nghệ, nên có thể nghiêm khắc hơn chăng. Những năm ấy, Nguyễn Trọng Oánh thường được biết đến là một người làm thơ. ở tạp chí Văn nghệ Quân đội, Nguyễn Trọng Oánh là người biên tập thơ chu đáo cẩn trọng.
ở trường, nhiều học viên hay nói, ồn ào, sôi nổi, thậm chí bạo mồm. Nguyễn Trọng Oánh là người ít nói nhất trong những người ít nói. Nhưng dự giảng, tham gia mọi sinh hoạt chuyên môn lại là người chăm chỉ nhất, lắng nghe nhất… Những dự tính văn chương của anh, có lẽ chỉ một mình anh biết, ít thổ lộ với ai.
Với bè bạn, anh là người chí tình nhất. Xuân Quỳnh cũng học lớp này với anh. Quỳnh rất mến Nguyễn Trọng Oánh, mỗi khi trò chuyện với tôi, cô luôn coi anh Nguyễn Trọng Oánh là một người bạn vong niên, như người anh trai thân thiết…
Khi tôi về công tác ở tạp chí Văn nghệ Quân đội thì Nguyễn Trọng Oánh đã lên đường vào Nam chiến đấu. Tôi về tiếp tục công việc biên tập thơ của anh trước đây. Tôi phải đọc tất cả các bộ sưu tập từ năm 1957 đến năm 1965 của tạp chí, để tìm hiểu về cách chọn, cách nhìn nhận đánh giá về thơ trên tạp chí, nghĩa là tìm hiểu dấu ấn của người tiền nhiệm của mình, mà Nguyễn Trọng Oánh là người thầm lặng tạo dựng thành nền nếp. Tự nhiên, tôi thấy vắng thiếu, hụt hẫng, và cứ nghĩ, giá có được Nguyễn Trọng Oánh cùng ở toà soạn lo về thơ trên tạp chí với mình…
Có lẽ Nguyễn Trọng Oánh là người đắm đuối về việc chung nhiều mà ít quan tâm đến việc riêng, việc gia đình. Con người nghiêm túc ấy, sống cho những điều cao cả, những trách nhiệm với đất nước, hơn là để tâm lo đến chuyện riêng tư của gia đình. Các nhà văn quân đội khi về công tác ở Hà Nội, thường đưa gia đình về theo. Mà không cứ các nhà văn, các sĩ quan quân đội cũng thường làm như thế. Nhưng Nguyễn Trọng Oánh về Hà Nội, vẫn để vợ con ở Nghi Long, Nghi Lộc, Nghệ An, một vùng quê nghèo, mà những năm chiến tranh chống Mỹ, xã ở gần Vinh, gần Cửa Lò, Cầu Cấm, chiến sự cũng khá ác liệt. Khi tôi về Nghi Lộc viết bài, có ghé thăm gia đình anh. Chị Oánh ở lại với hai con nhỏ, làm giáo viên và ở đấy cho đến tận sau ngày thống nhất đất nước, khi anh Oánh trở lại tạp chí Văn nghệ Quân đội, Nguyễn Trọng Oánh mới xin được cho vợ chuyển vùng từ Nghệ An ra dạy học ở huyện Chương Mỹ, Hà Tây và mãi sau này, mới lo được cho vợ con về Hà Nội. Khi chị Oánh đã về hưu và anh được phân một ngôi nhà nhỏ ở khu Kim Giang…
Những ngày vào Nam chiến đấu, Nguyễn Trọng Oánh lấy bút danh là Nguyễn Thành Vân, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn nhận được thơ của anh từ chiến trường gửi ra.
Nguyễn Trọng Oánh lúc đầu được điều vào Tây Nguyên, sau đó về chiến trường B2 (Nam Bộ), cùng Nguyễn Thi (Nguyễn Ngọc Tấn) chủ trương tờ Tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng. Khi Nguyễn Thi hy sinh, trong tổng Tấn công Mậu Thân 1968, ông thay Nguyễn Thi làm Tổng biên tập. Có lẽ bận bịu về xây dựng lực lượng văn nghệ quân đội ở phía Nam và bám sát chiến trường, chuẩn bị cho những tác phẩm quan trọng của đời mình sau này, nên thỉnh thoảng ông mới gửi thơ ra. Tạp chí Văn nghệ Quân đội có thêm Văn nghệ Quân giải phóng, và lực lượng văn nghệ quân đội ở B3 (Liên khu V), nên bài vở ở tuyến đầu Tổ quốc cũng rôm rả hơn. Đặc biệt với Nguyễn Thi, tác phẩm của người bạn thân cũng là một nhà văn có những tác phẩm nổi tiếng từ ngày vào Nam, khi anh Thi hy sinh, những di cảo của anh đã được Nguyễn Trọng Oánh lưu giữ và gửi ra Bắc, và tạp chí Văn nghệ Quân đội, sau này mới đăng được hai tác phẩm xuất sắc của Nguyễn Thi là “Sen trong đồng” và “ở xã Trung Nghĩa”, rất được bạn đọc hoan nghênh.
Nguyễn Thi và Nguyễn Trọng Oánh có công xây dựng lực lượng Văn nghệ Quân giải phóng, cùng với Văn nghệ Giải phóng, của Lý Văn Sâm và Giang Nam mà có được những cây bút mới đảm đương được tạo ra những tác phẩm, tác giả ở miền Nam trong thời kỳ này… Văn nghệ Quân giải phóng dần dần hùng mạnh lên, các nhà văn Quân giải phóng cũng ngày một đông dần, những tên tuổi mới xuất hiện ở phía Nam như Thanh Giang, Văn Lê, Trần Mạnh Hảo, và những nhà văn từ miền Bắc nhập ngũ vào sau như Trần Ninh Hồ, Triệu Bôn, cho đến sau 1975, lại tập kết cả về Văn nghệ Quân đội…
Nguyễn Trọng Oánh nặng lòng cho thơ. Thơ ông thiên về lối thơ truyền thống: nền nã, chân chỉ. Nguyễn Trọng Oánh thuộc lớp nhà thơ quân đội xuất hiện sau hoà bình 1954, tức là thế hệ sau Vũ Cao, Chính Hữu, Hoàng Cầm, Hữu Loan, Hoàng Lộc. Thơ anh đôn hậu, nhuần nhị, chất phác. Người ta nhớ đến thơ Nguyễn Trọng Oánh từ bài Trăng trong tập Thơm hương bốn mùa và sau khi đất nước toàn thắng, thơ của Nguyễn Trọng Oánh vẫn hầu như không thay đổi, có điều những suy tư, trầm lắng và sâu sắc hơn.
Nhưng với Đất trắng, cuốn tiểu thuyết khi mới ra tập I, thì Nguyễn Trọng Oánh đã khiến mọi người đã nhận thấy được, sự dồn sức lực cho sáng tác của anh. Sau cả một chặng đường lăn lộn với thực tế chiến trường, người ta mới nhận ra, tâm huyết của anh lại đang tập trung cho văn xuôi, cho tiểu thuyết.
“Đất trắng” ra mắt bạn đọc năm 1979, lập tức được dư luận đón nhận, bởi lối viết trần trụi, khắc nghiệt, mô tả cuộc chiến đấu khốc liệt, đề cập đến những khó khăn vô bờ bến và những mất mát, hy sinh, không phải là người trong cuộc không thể viết nổi.
Hiện thực trong tác phẩm đa chiều, chân xác và toàn diện hơn những tiểu thuyết về chiến tranh viết trước đó. Chủ nghĩa anh hùng cách mạng ở đây được miêu tả không hề đơn giản, nhân vật ở hai phía, luôn luôn phải qua hết thử thách này đến thử thách khác. Cá nhân và tập thể cái trung đoàn 16 hoạt động trong vùng tam giác sắt trước những cảnh huống căng thẳng đến ngột ngạt. Quân Mỹ tập trung vào nhằm tiêu diệt trung đoàn, mỗi ngày một trận quần nhau với giặc. Địch muốn đánh bật ta ra khỏi vùng đất hiểm, còn ta thì phải đứng chân để giữ thế trận, tạo đà cho những chặng đường chiến đấu quyết liệt sau này. Hai bên đối đầu với nhau quyết liệt, mà ta thì rõ ràng ở vào tình thế cực kỳ khó khăn, quyết liệt có lúc tưởng chừng không vượt nổi.
Chính trong những phút thử thách gay go ấy, mà ngay một chỉ huy cao cấp của trung đoàn, Tám Hàn, viên Phó Chính uỷ đã dao động, khiếp nhược hèn nhát, và đã chạy sang đồn địch đầu thú, và khó khăn, tổn thất của đơn vị lại chồng chất thêm.
“Đất trắng” là tiểu thuyết chiến tranh lần đầu tiên dám đưa một nhân vật có hạng, một sĩ quan cao cấp, đầu hàng giặc, điều mà các nhà tiểu thuyết trước Nguyễn Trọng Oánh chưa dám mạnh tay đến thế… Cũng do đó mà ngay khi tập I ra đời, Đất trắng được dư luận khen, nhưng cũng có ý kiến phê bình cho rằng hạ thấp thanh danh bộ đội(!). Thậm chí, ở ngay quê hương của Nguyễn Trọng Oánh, sách từng bị thu hồi… Nhưng, cuối cùng giá trị thực của tác phẩm cũng được đánh giá đúng. Tác giả đã dũng cảm đề cập đến mặt trái của cuộc chiến trong một bối cảnh đặc biệt của một trung đoàn chiến đấu, và ở đó, người gan kẻ nhát, người vượt qua được thử thách, người quá nghĩ đến mạng sống của mình mà buông tay hàng giặc, cũng là một điều rất tự nhiên, tất yếu.
Tám Hàn chỉ là nhân vật của mặt đối lập, để làm nổi bật tinh thần chịu đựng tuyệt vời trước những ngày đêm cặp kè trong mưa bom, bão đạn, cái chết gần kề. Phẩm chất anh hùng của cán bộ chiến sĩ trung đoàn 16, thể hiện ở từng trận đánh, từng thời gian cụ thể, ở những pha quyết liệt và gay go nhất…
Dù bị phê phán, Nguyễn Trọng Oánh vẫn thầm lặng viết tiếp tập II và mãi 5 năm sau, năm 1984 anh mới hoàn thành.
Đất trắng đã mở đầu cho lối viết mới, suy nghĩ mới cho tiểu thuyết về chiến tranh, sau ngày toàn thắng. Hiện thực chiến tranh được đề cập đến ở mức độ quyết liệt, đến một thời điểm mà cuộc chiến đấu chính nghĩa của ta gặp khó khăn không tưởng tượng nổi. Và chính ở một không gian, thời gian cụ thể ấy, phẩm chất của con người mới được tôi luyện, cái chân cái giả mới bộc lộ rõ ràng…
Tập I Đất trắng đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn (năm 1979) và tập IIđoạt giải thưởng Văn học của Bộ Quốc phòng…
Phải là người rất có nghị lực, Nguyễn Trọng Oánh mới hoàn thành được cuốn sách đánh dấu một chặng đường văn học của mình như thế. Bởi thời kỳ này, anh đâu có được chuyên lo cho sáng tác, anh còn phải đôn đáo lo bao nhiêu chuyện khác để gia đình được đoàn tụ ở Hà Nội, đồng thời lại phải chăm lo cho tờ tạp chí Văn nghệ Quân đội, trước thời kỳ chuyển mình với cương vị Phó Tổng biên tập…
Vốn sống, tư liệu còn đầy ắp, Nguyễn Trọng Oánh dự định viết những tác phẩm mới, nhưng rồi hoàn cảnh gia đình, vợ ốm rồi mình ốm, khiến ông không thực hiện nổi.
Những ngày này người ta thoáng thấy trên gương mặt ông có những nét trầm buồn, nhưng vẫn đầy cương nghị. Ông đã cố gắng vượt, nhưng không vượt nổi. Ông mất năm 1993, mang theo cả những hi vọng đợi chờ của anh em, bè bạn, sau Đất trắng.
(Báo Văn nghệ)
Ngô Văn Phú
Những năm là sinh viên đại học, tôi thường cộng tác với tạp chí Văn nghệ Quân đội, gửi thơ đến và bài nào, dù đăng hay không đăng, tôi cũng được người phụ trách thơ của tạp chí là Nguyễn Trọng Oánh, trả lời rất ân cần, trân trọng.
Khi tôi về làm giáo vụ của Trường Bồi dưỡng viết văn của Hội Nhà văn, khoá đầu tiên, thì anh Oánh cũng là học viên của bên Quân đội gửi đến học cùng các nhà văn khác như Xuân Thiều, Nguyễn Minh Châu, Khánh Vân, Dân Hồng v.v…
Nguyễn Trọng Oánh là người sống khắc khổ, nghiêm nghị. Vốn cũng từ nòi nho học ra, tôi nhận ra những nét giống nhau, đồng dạng của anh với mình… Nhưng, anh là nòi đồ Nghệ, nên có thể nghiêm khắc hơn chăng. Những năm ấy, Nguyễn Trọng Oánh thường được biết đến là một người làm thơ. ở tạp chí Văn nghệ Quân đội, Nguyễn Trọng Oánh là người biên tập thơ chu đáo cẩn trọng.
ở trường, nhiều học viên hay nói, ồn ào, sôi nổi, thậm chí bạo mồm. Nguyễn Trọng Oánh là người ít nói nhất trong những người ít nói. Nhưng dự giảng, tham gia mọi sinh hoạt chuyên môn lại là người chăm chỉ nhất, lắng nghe nhất… Những dự tính văn chương của anh, có lẽ chỉ một mình anh biết, ít thổ lộ với ai.
Với bè bạn, anh là người chí tình nhất. Xuân Quỳnh cũng học lớp này với anh. Quỳnh rất mến Nguyễn Trọng Oánh, mỗi khi trò chuyện với tôi, cô luôn coi anh Nguyễn Trọng Oánh là một người bạn vong niên, như người anh trai thân thiết…
Khi tôi về công tác ở tạp chí Văn nghệ Quân đội thì Nguyễn Trọng Oánh đã lên đường vào Nam chiến đấu. Tôi về tiếp tục công việc biên tập thơ của anh trước đây. Tôi phải đọc tất cả các bộ sưu tập từ năm 1957 đến năm 1965 của tạp chí, để tìm hiểu về cách chọn, cách nhìn nhận đánh giá về thơ trên tạp chí, nghĩa là tìm hiểu dấu ấn của người tiền nhiệm của mình, mà Nguyễn Trọng Oánh là người thầm lặng tạo dựng thành nền nếp. Tự nhiên, tôi thấy vắng thiếu, hụt hẫng, và cứ nghĩ, giá có được Nguyễn Trọng Oánh cùng ở toà soạn lo về thơ trên tạp chí với mình…
Có lẽ Nguyễn Trọng Oánh là người đắm đuối về việc chung nhiều mà ít quan tâm đến việc riêng, việc gia đình. Con người nghiêm túc ấy, sống cho những điều cao cả, những trách nhiệm với đất nước, hơn là để tâm lo đến chuyện riêng tư của gia đình. Các nhà văn quân đội khi về công tác ở Hà Nội, thường đưa gia đình về theo. Mà không cứ các nhà văn, các sĩ quan quân đội cũng thường làm như thế. Nhưng Nguyễn Trọng Oánh về Hà Nội, vẫn để vợ con ở Nghi Long, Nghi Lộc, Nghệ An, một vùng quê nghèo, mà những năm chiến tranh chống Mỹ, xã ở gần Vinh, gần Cửa Lò, Cầu Cấm, chiến sự cũng khá ác liệt. Khi tôi về Nghi Lộc viết bài, có ghé thăm gia đình anh. Chị Oánh ở lại với hai con nhỏ, làm giáo viên và ở đấy cho đến tận sau ngày thống nhất đất nước, khi anh Oánh trở lại tạp chí Văn nghệ Quân đội, Nguyễn Trọng Oánh mới xin được cho vợ chuyển vùng từ Nghệ An ra dạy học ở huyện Chương Mỹ, Hà Tây và mãi sau này, mới lo được cho vợ con về Hà Nội. Khi chị Oánh đã về hưu và anh được phân một ngôi nhà nhỏ ở khu Kim Giang…
Những ngày vào Nam chiến đấu, Nguyễn Trọng Oánh lấy bút danh là Nguyễn Thành Vân, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn nhận được thơ của anh từ chiến trường gửi ra.
Nguyễn Trọng Oánh lúc đầu được điều vào Tây Nguyên, sau đó về chiến trường B2 (Nam Bộ), cùng Nguyễn Thi (Nguyễn Ngọc Tấn) chủ trương tờ Tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng. Khi Nguyễn Thi hy sinh, trong tổng Tấn công Mậu Thân 1968, ông thay Nguyễn Thi làm Tổng biên tập. Có lẽ bận bịu về xây dựng lực lượng văn nghệ quân đội ở phía Nam và bám sát chiến trường, chuẩn bị cho những tác phẩm quan trọng của đời mình sau này, nên thỉnh thoảng ông mới gửi thơ ra. Tạp chí Văn nghệ Quân đội có thêm Văn nghệ Quân giải phóng, và lực lượng văn nghệ quân đội ở B3 (Liên khu V), nên bài vở ở tuyến đầu Tổ quốc cũng rôm rả hơn. Đặc biệt với Nguyễn Thi, tác phẩm của người bạn thân cũng là một nhà văn có những tác phẩm nổi tiếng từ ngày vào Nam, khi anh Thi hy sinh, những di cảo của anh đã được Nguyễn Trọng Oánh lưu giữ và gửi ra Bắc, và tạp chí Văn nghệ Quân đội, sau này mới đăng được hai tác phẩm xuất sắc của Nguyễn Thi là “Sen trong đồng” và “ở xã Trung Nghĩa”, rất được bạn đọc hoan nghênh.
Nguyễn Thi và Nguyễn Trọng Oánh có công xây dựng lực lượng Văn nghệ Quân giải phóng, cùng với Văn nghệ Giải phóng, của Lý Văn Sâm và Giang Nam mà có được những cây bút mới đảm đương được tạo ra những tác phẩm, tác giả ở miền Nam trong thời kỳ này… Văn nghệ Quân giải phóng dần dần hùng mạnh lên, các nhà văn Quân giải phóng cũng ngày một đông dần, những tên tuổi mới xuất hiện ở phía Nam như Thanh Giang, Văn Lê, Trần Mạnh Hảo, và những nhà văn từ miền Bắc nhập ngũ vào sau như Trần Ninh Hồ, Triệu Bôn, cho đến sau 1975, lại tập kết cả về Văn nghệ Quân đội…
Nguyễn Trọng Oánh nặng lòng cho thơ. Thơ ông thiên về lối thơ truyền thống: nền nã, chân chỉ. Nguyễn Trọng Oánh thuộc lớp nhà thơ quân đội xuất hiện sau hoà bình 1954, tức là thế hệ sau Vũ Cao, Chính Hữu, Hoàng Cầm, Hữu Loan, Hoàng Lộc. Thơ anh đôn hậu, nhuần nhị, chất phác. Người ta nhớ đến thơ Nguyễn Trọng Oánh từ bài Trăng trong tập Thơm hương bốn mùa và sau khi đất nước toàn thắng, thơ của Nguyễn Trọng Oánh vẫn hầu như không thay đổi, có điều những suy tư, trầm lắng và sâu sắc hơn.
Nhưng với Đất trắng, cuốn tiểu thuyết khi mới ra tập I, thì Nguyễn Trọng Oánh đã khiến mọi người đã nhận thấy được, sự dồn sức lực cho sáng tác của anh. Sau cả một chặng đường lăn lộn với thực tế chiến trường, người ta mới nhận ra, tâm huyết của anh lại đang tập trung cho văn xuôi, cho tiểu thuyết.
“Đất trắng” ra mắt bạn đọc năm 1979, lập tức được dư luận đón nhận, bởi lối viết trần trụi, khắc nghiệt, mô tả cuộc chiến đấu khốc liệt, đề cập đến những khó khăn vô bờ bến và những mất mát, hy sinh, không phải là người trong cuộc không thể viết nổi.
Hiện thực trong tác phẩm đa chiều, chân xác và toàn diện hơn những tiểu thuyết về chiến tranh viết trước đó. Chủ nghĩa anh hùng cách mạng ở đây được miêu tả không hề đơn giản, nhân vật ở hai phía, luôn luôn phải qua hết thử thách này đến thử thách khác. Cá nhân và tập thể cái trung đoàn 16 hoạt động trong vùng tam giác sắt trước những cảnh huống căng thẳng đến ngột ngạt. Quân Mỹ tập trung vào nhằm tiêu diệt trung đoàn, mỗi ngày một trận quần nhau với giặc. Địch muốn đánh bật ta ra khỏi vùng đất hiểm, còn ta thì phải đứng chân để giữ thế trận, tạo đà cho những chặng đường chiến đấu quyết liệt sau này. Hai bên đối đầu với nhau quyết liệt, mà ta thì rõ ràng ở vào tình thế cực kỳ khó khăn, quyết liệt có lúc tưởng chừng không vượt nổi.
Chính trong những phút thử thách gay go ấy, mà ngay một chỉ huy cao cấp của trung đoàn, Tám Hàn, viên Phó Chính uỷ đã dao động, khiếp nhược hèn nhát, và đã chạy sang đồn địch đầu thú, và khó khăn, tổn thất của đơn vị lại chồng chất thêm.
“Đất trắng” là tiểu thuyết chiến tranh lần đầu tiên dám đưa một nhân vật có hạng, một sĩ quan cao cấp, đầu hàng giặc, điều mà các nhà tiểu thuyết trước Nguyễn Trọng Oánh chưa dám mạnh tay đến thế… Cũng do đó mà ngay khi tập I ra đời, Đất trắng được dư luận khen, nhưng cũng có ý kiến phê bình cho rằng hạ thấp thanh danh bộ đội(!). Thậm chí, ở ngay quê hương của Nguyễn Trọng Oánh, sách từng bị thu hồi… Nhưng, cuối cùng giá trị thực của tác phẩm cũng được đánh giá đúng. Tác giả đã dũng cảm đề cập đến mặt trái của cuộc chiến trong một bối cảnh đặc biệt của một trung đoàn chiến đấu, và ở đó, người gan kẻ nhát, người vượt qua được thử thách, người quá nghĩ đến mạng sống của mình mà buông tay hàng giặc, cũng là một điều rất tự nhiên, tất yếu.
Tám Hàn chỉ là nhân vật của mặt đối lập, để làm nổi bật tinh thần chịu đựng tuyệt vời trước những ngày đêm cặp kè trong mưa bom, bão đạn, cái chết gần kề. Phẩm chất anh hùng của cán bộ chiến sĩ trung đoàn 16, thể hiện ở từng trận đánh, từng thời gian cụ thể, ở những pha quyết liệt và gay go nhất…
Dù bị phê phán, Nguyễn Trọng Oánh vẫn thầm lặng viết tiếp tập II và mãi 5 năm sau, năm 1984 anh mới hoàn thành.
Đất trắng đã mở đầu cho lối viết mới, suy nghĩ mới cho tiểu thuyết về chiến tranh, sau ngày toàn thắng. Hiện thực chiến tranh được đề cập đến ở mức độ quyết liệt, đến một thời điểm mà cuộc chiến đấu chính nghĩa của ta gặp khó khăn không tưởng tượng nổi. Và chính ở một không gian, thời gian cụ thể ấy, phẩm chất của con người mới được tôi luyện, cái chân cái giả mới bộc lộ rõ ràng…
Tập I Đất trắng đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn (năm 1979) và tập IIđoạt giải thưởng Văn học của Bộ Quốc phòng…
Phải là người rất có nghị lực, Nguyễn Trọng Oánh mới hoàn thành được cuốn sách đánh dấu một chặng đường văn học của mình như thế. Bởi thời kỳ này, anh đâu có được chuyên lo cho sáng tác, anh còn phải đôn đáo lo bao nhiêu chuyện khác để gia đình được đoàn tụ ở Hà Nội, đồng thời lại phải chăm lo cho tờ tạp chí Văn nghệ Quân đội, trước thời kỳ chuyển mình với cương vị Phó Tổng biên tập…
Vốn sống, tư liệu còn đầy ắp, Nguyễn Trọng Oánh dự định viết những tác phẩm mới, nhưng rồi hoàn cảnh gia đình, vợ ốm rồi mình ốm, khiến ông không thực hiện nổi.
Những ngày này người ta thoáng thấy trên gương mặt ông có những nét trầm buồn, nhưng vẫn đầy cương nghị. Ông đã cố gắng vượt, nhưng không vượt nổi. Ông mất năm 1993, mang theo cả những hi vọng đợi chờ của anh em, bè bạn, sau Đất trắng.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,