Trao đổi cùng nhà thơ Dương Thuấn
Lâm Tiến
Đọc xong bài “Qua bài “ Nói thêm về bài “Mùa hoa của Y Phương” xin trao đổi lại với ông Lâm Tiến” (Báo Thơ số 17 tháng l l/2004), tôi thấy nhà thơ Dương Thuấn hiểu biết về tiếng nói, văn học dân gian Tày và thơ còn nhiều chỗ hở. Dường như ông chỉ dựa vào sự hiểu biết của bản thân mình, tiếng nói và văn học dân gian của địa phương ông để làm thước đo cho người khác, địa phương khác. Do đó, trong bài trao đổi của ông không sao tránh khỏi cách suy diễn chủ quan dung tục.
1. Ngay từ câu trao đổi đầu tiên, ông viết: “Thừa hay đủ? Nếu ép vào vị trí đầu câu thì dùng từ nào cũng được, không thay đổi về mặt ý nghĩa tu từ, bài thơ vẫn trọn nghĩa, người đọc vẫn hiểu như vậy, không hề ảnh hưởng đến ý tứ và nhịp điệu của bài thơ”. Nói không ảnh hưởng đến nhịp điệu của bài thơ thì còn được, nhưng thay từ “thừa” hay “đủ” mà “không thay đổi về mặt ý nghĩa tu từ”, “không ảnh hưởng đến ý tứ” của bài thơ, thì thật không hiểu nổi.
2. Tiếp đó ông viết: “tôi thấy Vân Long, Kim Diệu Hương, Lâm Tiến đều rất quý trọng Y Phương, nhưng chưa ai nói Y Phương đã tiếp thu văn học dân gian Tày như thế nào?”. Trong bài viết của tôi, nói rất rõ Y Phương không những tiếp thu văn học dân gian, mà còn tiếp thu cả văn hóa dân gian và tiếng nói của dân tộc Tày như thế nào. Thế mà ông lại phủ định bằng một câu như vậy.
3. Rồi: “ông Lâm Tiến đã dẫn sai một từ vô cùng quan trọng của câu ca dao Tày “Bươn slam. . . nủng khóa”. Tháng ba chứ không phải tháng năm như ông Lâm Tiến dẫn, ông đã diễn giải câu tục ngữ ngắn gọn và cực hay thành một câu văn xuôi ngớ ngẩn”. Trước hết ở đây, nhà thơ Dương Thuấn đã lẫn lộn giữa ca dao và tục ngữ. Thứ hai là ông cho câu ca dao tôi dẫn (thực chất là một bài ca dao có hai câu):
“Bươn hả/ bươn mẻ nhình/ béc loỏng/ khửn phia
Bươn hả/ bươn pò chài/ỉ pha/ lủng khoá”
Dịch:
“Tháng năm, tháng đàn bà vác loỏng (cái máng đập lúa) lên núi đá Tháng năm, tháng đàn ông dựa vách mặc quần” là một câu văn xuôi ngớ ngẩn. Có lẽ ông cho câu ca dao đó là do tôi diễn giải mà có nên nó mới ngớ ngẩn như vậy. Đây là sự suy diễn, quy chụp rất chủ quan của ông. Chính tôi và nhà thơ Hà Đức Toàn đã sưu tầm câu ca dao đó ở Thái Nguyên (có địa chỉ hẳn hoi). Trong bài viết của nhà văn Hoàng Quảng Uyên cũng không viết tháng ba, mà viết: “Tháng tư, tháng năm/ Đàn bà vác loỏng lên núi/ Đàn ông tựa vách xỏ quần” (“Một mình trong cõi thơ” Nxb Văn hóa dân tộc 2000, tr 55). Còn câu ca dao của tôi trích dẫn vừa có giọng điệu, nhịp điệu vừa có ví von so sánh giàu hình ảnh và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, sao ông lại cho đó là câu văn xuôi ngớ ngẩn, mà chỉ có câu của ông: “Tháng ba, đàn bà (thừa sức) vác loỏng lên trên núi/ Đàn ông (mệt) dựa lưng vào vách mặc quần” mới ngắn gọn và cực hay hay sao. Xin nói thêm là ông đã dịch không sát nghĩa và bỏ sót từ “nẳng” (ngồi) của câu ca dao “Tày mà ông trích dẫn: “Bươn slam, mẻ nhình béc loỏng khửn phia/ Pò chài nẳng ing pha nủng khóa”. Dịch sát nghĩa phải như sau: “Tháng ba đàn bà vác loỏng lên núi đá (phia là núi đá, chứ không phải chỉ là núi nói chung), đàn ông ngồi (nẳng) tựa vách mặc quần” (ngồi tựa vách chứ không phải là chỉ tựa vách), mà ngồi tựa vách lại mặc quần được thì câu ca dao đúng và hay ở chỗ nào. Tôi không biết nhà thơ Dương Thuấn lấy câu ca dao đó ở đâu, nhưng riêng chỗ ông cho câu ca dao của ông mới đúng, mới cực hay còn những câu ca dao ở nơi khác không nói tháng ba, là sai, là ngớ ngẩn, thì thật là hồ đồ.
4. Từ cách suy diễn chủ quan như vậy, nhà thơ Dương Thuấn còn cho tôi viết từ “ỉ” dịch là “tựa”, từ “lủng” dịch là “mặc” là sai mà phải viết là “ing” và “nủng” như ông mới đúng. Và cho tôi viết “phân tốc tác” là bịa. Đã không biết, ông lại còn liều dịch sai “phân tốc tác” thành (mưa rơi vãi). Xin thưa với ông rằng, trong bài của nhà văn Hoàng Quảng Uyên (Sđd tr 55) viết “ai” dịch là “tựa” chứ không phải là “ing” như ông nói. Còn “phân tốc tác” là tiếng của người Tày ở địa phương tôi nói như vậy. Lẽ ra, nhà thơ Dương Thuấn phải mừng mới đúng, vì ông nhắc mọi người: “mỗi từ trong kho tàng ngôn ngữ là một viên ngọc. Tất cả mọi người hãy trân trọng và phát huy”. Tiếc rằng, nhà thơ Dương Thuấn đã không làm như vậy, bởi vì ông chỉ biết trân trọng với tiếng Tày của địa phương ông. Còn tiếng Tày ở địa phương khác không giống, không có như địa phương ông đều là sai, là bịa đặt, không đáng có. Tôi xin được nói thêm, tôi và nhà thơ Triều Ân đã hơn một năm (1957-1958) nghiên cứu về tiếng Tày khắp các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. . . Điều dễ dàng nhận thấy, tiếng Tày ở những địa phương khác nhau, có những cách phát âm khác nhau, thậm chí còn có cách nói khác nhau, và có những từ địa phương này có mà địa phương khác không có. Sao nhà thơ Dương Thuấn lại không hiểu cái điều tối thiểu như vậy.
5. Nhà thơ Dương Thuấn còn viết: “Thêm nữa cũng không nên hiểu đơn giản con người là con của mẹ Hoa, trong quan niệm dân gian Tày, mẹ Hoa chỉ là bà mụ chăm lo phần hồn cho trẻ từ khi sinh ra cho đến khoảng mười lăm tuổi”. Đây cũng là sự hiểu biết rất chủ quan, nông cạn. Hãy đọc lời của cố nhà văn Vi Hồng trong cuốn “Sli, lượn - dân ca trữ tình Tày Nùng” (Nxb Văn hóa 1979 tr 120 - 121): “Hoa là con người. Con người vốn là con của mẹ Hoa. Mỗi con người là một bông hoa từ đó “Mẹ Hoa phân cho. Mẹ Hoa chia lại” để đầu thai vào lòng người mẹ trần gian” và “Hoa là người con trai cao quý...”, “Hoa là người con gái ăn nói mặn mà...”. Có lẽ tôi chẳng cần nói gì thêm ở đây. Nếu có, tôi xin nhà thơ Dương Thuấn lưu ý hơn trong cách viết, như ông phân tích tháng ba trong bài ca dao của ông mà đề cập tới “đàn ông nếu đêm giao hợp sáng ra sẽ càng mệt thêm. Ngược lại, đàn bà vì một lẽ nào đó, cơ thể hợp với khí xuân, nên càng thêm hứng khởi, thêm sức mạnh”, tôi e rằng nó quá dung tục, không thể nào làm cho bài ca dao đẹp lên, hay lên được.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Lâm Tiến
Đọc xong bài “Qua bài “ Nói thêm về bài “Mùa hoa của Y Phương” xin trao đổi lại với ông Lâm Tiến” (Báo Thơ số 17 tháng l l/2004), tôi thấy nhà thơ Dương Thuấn hiểu biết về tiếng nói, văn học dân gian Tày và thơ còn nhiều chỗ hở. Dường như ông chỉ dựa vào sự hiểu biết của bản thân mình, tiếng nói và văn học dân gian của địa phương ông để làm thước đo cho người khác, địa phương khác. Do đó, trong bài trao đổi của ông không sao tránh khỏi cách suy diễn chủ quan dung tục.
1. Ngay từ câu trao đổi đầu tiên, ông viết: “Thừa hay đủ? Nếu ép vào vị trí đầu câu thì dùng từ nào cũng được, không thay đổi về mặt ý nghĩa tu từ, bài thơ vẫn trọn nghĩa, người đọc vẫn hiểu như vậy, không hề ảnh hưởng đến ý tứ và nhịp điệu của bài thơ”. Nói không ảnh hưởng đến nhịp điệu của bài thơ thì còn được, nhưng thay từ “thừa” hay “đủ” mà “không thay đổi về mặt ý nghĩa tu từ”, “không ảnh hưởng đến ý tứ” của bài thơ, thì thật không hiểu nổi.
2. Tiếp đó ông viết: “tôi thấy Vân Long, Kim Diệu Hương, Lâm Tiến đều rất quý trọng Y Phương, nhưng chưa ai nói Y Phương đã tiếp thu văn học dân gian Tày như thế nào?”. Trong bài viết của tôi, nói rất rõ Y Phương không những tiếp thu văn học dân gian, mà còn tiếp thu cả văn hóa dân gian và tiếng nói của dân tộc Tày như thế nào. Thế mà ông lại phủ định bằng một câu như vậy.
3. Rồi: “ông Lâm Tiến đã dẫn sai một từ vô cùng quan trọng của câu ca dao Tày “Bươn slam. . . nủng khóa”. Tháng ba chứ không phải tháng năm như ông Lâm Tiến dẫn, ông đã diễn giải câu tục ngữ ngắn gọn và cực hay thành một câu văn xuôi ngớ ngẩn”. Trước hết ở đây, nhà thơ Dương Thuấn đã lẫn lộn giữa ca dao và tục ngữ. Thứ hai là ông cho câu ca dao tôi dẫn (thực chất là một bài ca dao có hai câu):
“Bươn hả/ bươn mẻ nhình/ béc loỏng/ khửn phia
Bươn hả/ bươn pò chài/ỉ pha/ lủng khoá”
Dịch:
“Tháng năm, tháng đàn bà vác loỏng (cái máng đập lúa) lên núi đá Tháng năm, tháng đàn ông dựa vách mặc quần” là một câu văn xuôi ngớ ngẩn. Có lẽ ông cho câu ca dao đó là do tôi diễn giải mà có nên nó mới ngớ ngẩn như vậy. Đây là sự suy diễn, quy chụp rất chủ quan của ông. Chính tôi và nhà thơ Hà Đức Toàn đã sưu tầm câu ca dao đó ở Thái Nguyên (có địa chỉ hẳn hoi). Trong bài viết của nhà văn Hoàng Quảng Uyên cũng không viết tháng ba, mà viết: “Tháng tư, tháng năm/ Đàn bà vác loỏng lên núi/ Đàn ông tựa vách xỏ quần” (“Một mình trong cõi thơ” Nxb Văn hóa dân tộc 2000, tr 55). Còn câu ca dao của tôi trích dẫn vừa có giọng điệu, nhịp điệu vừa có ví von so sánh giàu hình ảnh và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, sao ông lại cho đó là câu văn xuôi ngớ ngẩn, mà chỉ có câu của ông: “Tháng ba, đàn bà (thừa sức) vác loỏng lên trên núi/ Đàn ông (mệt) dựa lưng vào vách mặc quần” mới ngắn gọn và cực hay hay sao. Xin nói thêm là ông đã dịch không sát nghĩa và bỏ sót từ “nẳng” (ngồi) của câu ca dao “Tày mà ông trích dẫn: “Bươn slam, mẻ nhình béc loỏng khửn phia/ Pò chài nẳng ing pha nủng khóa”. Dịch sát nghĩa phải như sau: “Tháng ba đàn bà vác loỏng lên núi đá (phia là núi đá, chứ không phải chỉ là núi nói chung), đàn ông ngồi (nẳng) tựa vách mặc quần” (ngồi tựa vách chứ không phải là chỉ tựa vách), mà ngồi tựa vách lại mặc quần được thì câu ca dao đúng và hay ở chỗ nào. Tôi không biết nhà thơ Dương Thuấn lấy câu ca dao đó ở đâu, nhưng riêng chỗ ông cho câu ca dao của ông mới đúng, mới cực hay còn những câu ca dao ở nơi khác không nói tháng ba, là sai, là ngớ ngẩn, thì thật là hồ đồ.
4. Từ cách suy diễn chủ quan như vậy, nhà thơ Dương Thuấn còn cho tôi viết từ “ỉ” dịch là “tựa”, từ “lủng” dịch là “mặc” là sai mà phải viết là “ing” và “nủng” như ông mới đúng. Và cho tôi viết “phân tốc tác” là bịa. Đã không biết, ông lại còn liều dịch sai “phân tốc tác” thành (mưa rơi vãi). Xin thưa với ông rằng, trong bài của nhà văn Hoàng Quảng Uyên (Sđd tr 55) viết “ai” dịch là “tựa” chứ không phải là “ing” như ông nói. Còn “phân tốc tác” là tiếng của người Tày ở địa phương tôi nói như vậy. Lẽ ra, nhà thơ Dương Thuấn phải mừng mới đúng, vì ông nhắc mọi người: “mỗi từ trong kho tàng ngôn ngữ là một viên ngọc. Tất cả mọi người hãy trân trọng và phát huy”. Tiếc rằng, nhà thơ Dương Thuấn đã không làm như vậy, bởi vì ông chỉ biết trân trọng với tiếng Tày của địa phương ông. Còn tiếng Tày ở địa phương khác không giống, không có như địa phương ông đều là sai, là bịa đặt, không đáng có. Tôi xin được nói thêm, tôi và nhà thơ Triều Ân đã hơn một năm (1957-1958) nghiên cứu về tiếng Tày khắp các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. . . Điều dễ dàng nhận thấy, tiếng Tày ở những địa phương khác nhau, có những cách phát âm khác nhau, thậm chí còn có cách nói khác nhau, và có những từ địa phương này có mà địa phương khác không có. Sao nhà thơ Dương Thuấn lại không hiểu cái điều tối thiểu như vậy.
5. Nhà thơ Dương Thuấn còn viết: “Thêm nữa cũng không nên hiểu đơn giản con người là con của mẹ Hoa, trong quan niệm dân gian Tày, mẹ Hoa chỉ là bà mụ chăm lo phần hồn cho trẻ từ khi sinh ra cho đến khoảng mười lăm tuổi”. Đây cũng là sự hiểu biết rất chủ quan, nông cạn. Hãy đọc lời của cố nhà văn Vi Hồng trong cuốn “Sli, lượn - dân ca trữ tình Tày Nùng” (Nxb Văn hóa 1979 tr 120 - 121): “Hoa là con người. Con người vốn là con của mẹ Hoa. Mỗi con người là một bông hoa từ đó “Mẹ Hoa phân cho. Mẹ Hoa chia lại” để đầu thai vào lòng người mẹ trần gian” và “Hoa là người con trai cao quý...”, “Hoa là người con gái ăn nói mặn mà...”. Có lẽ tôi chẳng cần nói gì thêm ở đây. Nếu có, tôi xin nhà thơ Dương Thuấn lưu ý hơn trong cách viết, như ông phân tích tháng ba trong bài ca dao của ông mà đề cập tới “đàn ông nếu đêm giao hợp sáng ra sẽ càng mệt thêm. Ngược lại, đàn bà vì một lẽ nào đó, cơ thể hợp với khí xuân, nên càng thêm hứng khởi, thêm sức mạnh”, tôi e rằng nó quá dung tục, không thể nào làm cho bài ca dao đẹp lên, hay lên được.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Love mickey,