Suy nghĩ về tính thống nhất giữa hình thức và nội dung trong một tác phẩm nghệ thuật
Phạm Trung Khâu
Nghệ thuật là hình thái lao động đặc thù của con người từ ý thức và cảm giác... Nhằm phản ánh hiện thực dưới những hình tượng nghệ thuật.
I. Bài học từ đòn bánh tét:
Chị Hai tôi dốt, lúc chị ba mươi tuổi, tôi mười hai. Xóm trên có giỗ, chị Tư Trừ đem xuống cho chị một đòn bánh tét. Chị Tư Trừ về rồi, tôi mong chị cắt bánh, hai chị em ăn. Chị Hai cầm đòn bánh lật qua, trở lại hoài mà không cắt. Chỉ nói, thấy nó gói ẩu tả, cái vỏ bánh tróc nhiều chỗ, dây buộc chấp nối lung tung, tao không muốn ăn. Nè, mầy ăn cắt ra ăn đi. Thật lòng lúc đó, tôi háo hức cái phần bên trong của nó nên vọt miệng nói:
- Cần gì cái vỏ, bánh tét nào vỏ bằng lá chuối buộc dây chuối, ruột là nếp lá chuối... Nó ngon như nhau, sao chị không ăn vì cái vỏ cột không đẹp.
Chị Hai tôi im lặng. Chị đứng thẳng người, quan sát.
Vài tháng sau, nhà có giỗ. Lần này chị giành phần gói bánh, cho bà con. Chị cương quyết bắt tôi theo sát, từ đầu tới cuối, nồi bánh tét.
Chị đi chợ mua cho được nếp rặt, chị nói thịt bánh ngon ở độ dẻ, chắc.
Rọc lá chuối, tôi ôm, lựa toàn lá chuối tơ, chị nói lá tơ khi luộc, khi buộc nó không bị bong tróc, dây không bị đứt khỏi, chấp nối như cái bánh chị Tư Trừ cho mấy tháng trước. Tới đây, tôi lờ mờ hiểu ra, chị muốn dạy cho tôi thấy, cho tôi biết, cho tôi hiểu, những đòn bánh của chị gói ngon hơn những đòn bánh chị Tư Trừ như thế nào.
Nếp, lá, dây đã xong, chị chuẩn bị thêm một bó lá dứa.
Đêm nấu bánh, chị giành canh lửa. Tao làm, việc gì tao làm cho tròn từ đầu tới cuối. Để tụi mầy chụm củi, lửa không đều, bánh sượng không ngon. Chị Hai tôi nói vậy.
Trưa hôm sau, tới giờ dọn đồ cúng lên bàn thờ. Chị mới lấy một đòn ra cắt. Riêng tôi, chị cho một khoanh.
Cái khoanh bánh. Tôi sững sờ trước một vẻ đẹp.
Ngoài, màu xám nâu mỏng tanh của lá chuối tơ bị luộc, dù bị cắt, dẻo dai ôm sát phần nếp rặt trong suốt, không bong tróc một miếng nào, kế lớp màu trắng dẻ khắc của nếp, là phần nếp xanh lơ thoang thoảng mùi lá dứa trong ngần. Cuối cùng, giữa là nhụy, một mầu đỏ có vân vàng lấm tấm chấm đen của chuối xiêm chín vừa độ, một sánh đầy thớ. Cả khoanh bánh được đặt lên cái đĩa màu vàng. Nó đẹp không cách tả, như cái nết tốt trong sắc đẹp, như cái dũng khí trong sức mạnh. Bất chợt từ sự hài hòa của khoanh bánh, một làn hương ngan ngát, trong vắt vị lá dứa quyện vị chuối xiêm chín đều lửa. Chưa cắn bánh, nước bọt đã tứa. Chị Hai tôi lặng im. Chị nhìn tôi.
Đó, bài học đầu tiên về tính thống nhất giữa hình thức và nội dung trong một tác phẩm, cách đây bốn chục năm.
II. Bài học từ mặt bằng chữ nghĩa:
Sau này tôi có học, có đọc những bài nghiên cứu lý luận về mỹ học, văn học, triết học... của các nhà lý luận trong nước và nước ngoài. Tôi học thêm được rằng:
Có lần, Lê nin nói với nhà văn Gorki: Tôi thì không có quyền, nhưng anh thì phải tự tưởng tượng mình là thằng Ngốc. Nếu không tưởng tượng mình là thằng Ngốc, thì không tả thằng Ngốc được.
Như thế, ta thấy chính trị giao quyền sáng tạo cho người nghệ sĩ rộng lớn quá. Rất mừng, ông Gorki làm thật tròn giao ước.
Bây giờ, trở lại vấn đề chính là tính thống nhất giữa hình thức và nội dung trong một tác phẩm nghệ thuật.
"Nói tư duy hình tượng là cơ sở tư duy nghệ thuật, là cũng nói tư duy nghệ thuật không phải chỉ có tư duy hình tượng".
Và, "văn học là nhân học", tức khoa học nghiên cứu về con người, con người là đối tượng.
- Triết gia Lão Tử nói về con người: Nhân thân tiểu vũ trụ.
- Nhà triết học Các-Mác nói về con người: Con người là tổng hòa của những quan hệ xã hội.
Từ đó, tôi suy nghĩ: Con người, một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh của vũ trụ, sự hoàn chỉnh của mọi sự hoàn chỉnh. Đó cũng là thống nhất cao giữa hình thức và nội dung trong tác phẩm tuyệt vời.
Một tác phẩm nghệ thuật do một nhà văn, một họa sĩ, một nhạc sĩ, một nghệ sĩ nhiếp ảnh, một nghệ sĩ biểu diễn, một nghệ sĩ tạo hình... hay một nhà báo, một nhà triết học tạo nên. Tác phẩm đó muốn đứng vững, thuyết phục tốt, muốn có độ bền thời gian. Bắt buộc phải có sự thống nhất cao giữa hình thức biểu hiện và nội dung phản ánh trong một tác phẩm.
Cũng là, một chỉnh thể tất yếu trong một tác phẩm nghệ thuật./.
P . T . K
(Tạp chí Nhà văn)
Phạm Trung Khâu
Nghệ thuật là hình thái lao động đặc thù của con người từ ý thức và cảm giác... Nhằm phản ánh hiện thực dưới những hình tượng nghệ thuật.
I. Bài học từ đòn bánh tét:
Chị Hai tôi dốt, lúc chị ba mươi tuổi, tôi mười hai. Xóm trên có giỗ, chị Tư Trừ đem xuống cho chị một đòn bánh tét. Chị Tư Trừ về rồi, tôi mong chị cắt bánh, hai chị em ăn. Chị Hai cầm đòn bánh lật qua, trở lại hoài mà không cắt. Chỉ nói, thấy nó gói ẩu tả, cái vỏ bánh tróc nhiều chỗ, dây buộc chấp nối lung tung, tao không muốn ăn. Nè, mầy ăn cắt ra ăn đi. Thật lòng lúc đó, tôi háo hức cái phần bên trong của nó nên vọt miệng nói:
- Cần gì cái vỏ, bánh tét nào vỏ bằng lá chuối buộc dây chuối, ruột là nếp lá chuối... Nó ngon như nhau, sao chị không ăn vì cái vỏ cột không đẹp.
Chị Hai tôi im lặng. Chị đứng thẳng người, quan sát.
Vài tháng sau, nhà có giỗ. Lần này chị giành phần gói bánh, cho bà con. Chị cương quyết bắt tôi theo sát, từ đầu tới cuối, nồi bánh tét.
Chị đi chợ mua cho được nếp rặt, chị nói thịt bánh ngon ở độ dẻ, chắc.
Rọc lá chuối, tôi ôm, lựa toàn lá chuối tơ, chị nói lá tơ khi luộc, khi buộc nó không bị bong tróc, dây không bị đứt khỏi, chấp nối như cái bánh chị Tư Trừ cho mấy tháng trước. Tới đây, tôi lờ mờ hiểu ra, chị muốn dạy cho tôi thấy, cho tôi biết, cho tôi hiểu, những đòn bánh của chị gói ngon hơn những đòn bánh chị Tư Trừ như thế nào.
Nếp, lá, dây đã xong, chị chuẩn bị thêm một bó lá dứa.
Đêm nấu bánh, chị giành canh lửa. Tao làm, việc gì tao làm cho tròn từ đầu tới cuối. Để tụi mầy chụm củi, lửa không đều, bánh sượng không ngon. Chị Hai tôi nói vậy.
Trưa hôm sau, tới giờ dọn đồ cúng lên bàn thờ. Chị mới lấy một đòn ra cắt. Riêng tôi, chị cho một khoanh.
Cái khoanh bánh. Tôi sững sờ trước một vẻ đẹp.
Ngoài, màu xám nâu mỏng tanh của lá chuối tơ bị luộc, dù bị cắt, dẻo dai ôm sát phần nếp rặt trong suốt, không bong tróc một miếng nào, kế lớp màu trắng dẻ khắc của nếp, là phần nếp xanh lơ thoang thoảng mùi lá dứa trong ngần. Cuối cùng, giữa là nhụy, một mầu đỏ có vân vàng lấm tấm chấm đen của chuối xiêm chín vừa độ, một sánh đầy thớ. Cả khoanh bánh được đặt lên cái đĩa màu vàng. Nó đẹp không cách tả, như cái nết tốt trong sắc đẹp, như cái dũng khí trong sức mạnh. Bất chợt từ sự hài hòa của khoanh bánh, một làn hương ngan ngát, trong vắt vị lá dứa quyện vị chuối xiêm chín đều lửa. Chưa cắn bánh, nước bọt đã tứa. Chị Hai tôi lặng im. Chị nhìn tôi.
Đó, bài học đầu tiên về tính thống nhất giữa hình thức và nội dung trong một tác phẩm, cách đây bốn chục năm.
II. Bài học từ mặt bằng chữ nghĩa:
Sau này tôi có học, có đọc những bài nghiên cứu lý luận về mỹ học, văn học, triết học... của các nhà lý luận trong nước và nước ngoài. Tôi học thêm được rằng:
Có lần, Lê nin nói với nhà văn Gorki: Tôi thì không có quyền, nhưng anh thì phải tự tưởng tượng mình là thằng Ngốc. Nếu không tưởng tượng mình là thằng Ngốc, thì không tả thằng Ngốc được.
Như thế, ta thấy chính trị giao quyền sáng tạo cho người nghệ sĩ rộng lớn quá. Rất mừng, ông Gorki làm thật tròn giao ước.
Bây giờ, trở lại vấn đề chính là tính thống nhất giữa hình thức và nội dung trong một tác phẩm nghệ thuật.
"Nói tư duy hình tượng là cơ sở tư duy nghệ thuật, là cũng nói tư duy nghệ thuật không phải chỉ có tư duy hình tượng".
Và, "văn học là nhân học", tức khoa học nghiên cứu về con người, con người là đối tượng.
- Triết gia Lão Tử nói về con người: Nhân thân tiểu vũ trụ.
- Nhà triết học Các-Mác nói về con người: Con người là tổng hòa của những quan hệ xã hội.
Từ đó, tôi suy nghĩ: Con người, một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh của vũ trụ, sự hoàn chỉnh của mọi sự hoàn chỉnh. Đó cũng là thống nhất cao giữa hình thức và nội dung trong tác phẩm tuyệt vời.
Một tác phẩm nghệ thuật do một nhà văn, một họa sĩ, một nhạc sĩ, một nghệ sĩ nhiếp ảnh, một nghệ sĩ biểu diễn, một nghệ sĩ tạo hình... hay một nhà báo, một nhà triết học tạo nên. Tác phẩm đó muốn đứng vững, thuyết phục tốt, muốn có độ bền thời gian. Bắt buộc phải có sự thống nhất cao giữa hình thức biểu hiện và nội dung phản ánh trong một tác phẩm.
Cũng là, một chỉnh thể tất yếu trong một tác phẩm nghệ thuật./.
P . T . K
(Tạp chí Nhà văn)
Love mickey,