Thơ ca bí mật như cuộc sống
Nguyễn Quang Thiều
(Đọc tập thơ Bóng sót lại của ngày của Hà Đức Hạnh, Nxb Văn Học 2004).
Có những giọng thơ giản dị như hơi thở, nhưng cũng chính vì vậy mà đôi khi chúng ta không nhận thấy hết vẻ bí ẩn của chúng. Đọc Bóng sót lại của ngày, chúng ta thấy hiện lên một con đường, một số phận, một thế giới mà chúng ta không chỉ đã đi qua, đang đi qua mà còn cũng đang vươn tới trong chính cuộc sống này. Không thể khác, con đường thơ ca của Hà Đức Hạnh cũng giống như con đường của hầu hết các thi sĩ đương đại. Sự biểu cảm thân thuộc của các hình tượng đã được trình bày rõ ràng, chân thực, không bị cái “hoa hoè, hoa sói” của kỹ thuật, của ngôn ngữ làm cho biến dạng. Cái thân thuộc ấy, trong tận cùng ý nghĩa của chúng lại là cái viên mãn, cái mới mẻ và cái bí ẩn không thể hiểu nổi nếu chúng ta cảm nhận nó theo cách thông thường. Trong bài Hạt nước, Hà Đức Hạnh đã thoát khỏi mọi ước định của thi pháp để có thể làm người đọc rung lên khi thấy sứ mệnh lớn lao của các thi sĩ :
Tôi như một sự giãi bày
Phân bua khoảnh khắc cao dày
cùng cho
hoặc:
Hình như vừa mới sinh ra
Đã trong cũ rích lau nhà rửa chân
Chợt như - chợt ngỡ- chợt nhầm
Tôi trong khoảng khắc hoá thân
bời bời
Lâu lâu mây đọng, mưa rơi
Cho tôi lọc hết ngầu trời để trong.
Hà Đức Hạnh không bao giờ để lộ trong những câu thơ của anh một ý đồ nào đó của phép tu từ, của sự áp đặt những khái niệm triết học. Và hình như anh không bao giờ thiết kế hình thức bài thơ mà anh chỉ là “một sự giãi bày”. Vẻ đẹp giản dị và thầm kín cùng ý nghĩa sâu sắc mà nhiều câu thơ của anh chứa đựng cứ tự nhiên hiện dần lên như những ngôi sao buổi tối. Nhưng hình như nó chỉ thuyết phục được những người đọc kiên nhẫn, những người đọc có trải nghiệm sống. Với tôi, mỗi bài thơ không phải là một thể nghiệm mới mà là một thế giới mới mở ra những bí mật của thời gian và sự sống. Chỉ như vậy, thi ca mới quyến rũ con người đến như vậy. Và thi ca mãi mãi là một bí ẩn bởi sự sống và vũ trụ luôn luôn và mãi mãi là những bí ẩn. Nếu sự tồn tại chính của thơ ca là hình thức thì các thi sĩ ít khi gặp phải thất bại. Nhưng thi ca là một bí ẩn của sự sống, bởi thế bài thơ làm hôm qua không hề để lại kinh nghiệm gì mang tính kỹ thuật cho bài thơ sáng tác sau đó.
Đôi khi, trong sự ồn ào của hình thức, chính chúng ta cũng không hiểu rằng phải và nên cảm thụ gì ở những tấm áo “bất xứng kỳ đức” ấy. Nhiều nội dung, cách cảm đã quá cũ nhưng lại được mặc vào một hình thức mới. Thế là bài thơ giống như một sinh vật thiếu sinh khí, vật vờ trong những quyển sách in đẹp, đắt tiền. Đó cũng là một vấn nạn rất lớn của thơ hiện đại. Hình thức (mà lại là hình thức thô sơ của bản in) đã đánh bạt đi nội dung của nó. Hà Đức Hạnh đã không đi vào lối mòn này. Cái cách tác giả liên tưởng, ví von rất sống động và rất gần với tâm hồn thuầnphác nơi thôn dã của người Việt. Vẫn khí trời vô tận ấy, vẫn mưa gió ồn ào ấy, vẫn ánh nắng ban mai chan chứa ấy, vẫn nguồn vui vô tận của trời ấy, con người nhỏ nhoi nhưng kiêu hãnh chỉ nhận đủ vừa phần của mình chứ không hơn. Niềm kiêu hãnh ấy, Hà Đức Hạnh giấu rất kỹ trong bài thơ Trăm năm rặng duối. Đầu tiên, chúng ta có cảm giác yên phận khi đọc bài thơ này. Giống như các bà mẹ tảo tần, an phận với nắng mưa. Nhưng không, đọc đi, đọc lại, chúng ta mới cảm nhận sự “ngưng đọng thời gian” trong hình tượng cây duối :
Quả vàng duối chín kẽ tay
Môi con đọng mật những ngày
xa xưa
Trăm năm rặng duối nắng mưa
Lá, thân che chỉ đủ vừa bờ ao
Chỉ khi con người biết “tự đủ”, biết cái mệnh nhỏ của mình ở vị trí nào trong cái mệnh lớn của vũ trụ bao la, khi ấy tâm hồn con người mới có thể trường tồn với thời gian.
Hà Đức Hạnh đi từ ký ức của nguồn cuội đến hiện tại của Tư Duy (từ Nợ Trung Du đến Cõi ta sống dở). Tiến trình vận động thơ ca trong Bóng sót lại của ngày, theo tôi, là tiến trình của một cái cây: Nảy mầm (khởi sinh sự sống), Cắm rễ (Nguồn cội), Ra hoa (cảm hứng), Kết trái (Trải nghiệm và ý thức). Vận động này còn cần một yếu tố nữa: đó chính là Thời gian. Nó không loé sáng như một tia chớp, nhưng nó vươn lên như một cái cây đầy sức sống bền bỉ, lặng lẽ hiển lộ những vẻ đẹp và ý nghĩa của sự sống. Tôi trọng những cái cây cảnh với con mắt tinh tế và sự cầu kỳ của người chăm, nhưng chỉ những cái cây mọc trong gió bão mưa nắng trên cánh đồng hay trên những quả đồi mới cho tôi vẻ đẹp lộng lẫy và lớn lao. Với tôi thi ca cũng vậy.
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Quang Thiều
(Đọc tập thơ Bóng sót lại của ngày của Hà Đức Hạnh, Nxb Văn Học 2004).
Có những giọng thơ giản dị như hơi thở, nhưng cũng chính vì vậy mà đôi khi chúng ta không nhận thấy hết vẻ bí ẩn của chúng. Đọc Bóng sót lại của ngày, chúng ta thấy hiện lên một con đường, một số phận, một thế giới mà chúng ta không chỉ đã đi qua, đang đi qua mà còn cũng đang vươn tới trong chính cuộc sống này. Không thể khác, con đường thơ ca của Hà Đức Hạnh cũng giống như con đường của hầu hết các thi sĩ đương đại. Sự biểu cảm thân thuộc của các hình tượng đã được trình bày rõ ràng, chân thực, không bị cái “hoa hoè, hoa sói” của kỹ thuật, của ngôn ngữ làm cho biến dạng. Cái thân thuộc ấy, trong tận cùng ý nghĩa của chúng lại là cái viên mãn, cái mới mẻ và cái bí ẩn không thể hiểu nổi nếu chúng ta cảm nhận nó theo cách thông thường. Trong bài Hạt nước, Hà Đức Hạnh đã thoát khỏi mọi ước định của thi pháp để có thể làm người đọc rung lên khi thấy sứ mệnh lớn lao của các thi sĩ :
Tôi như một sự giãi bày
Phân bua khoảnh khắc cao dày
cùng cho
hoặc:
Hình như vừa mới sinh ra
Đã trong cũ rích lau nhà rửa chân
Chợt như - chợt ngỡ- chợt nhầm
Tôi trong khoảng khắc hoá thân
bời bời
Lâu lâu mây đọng, mưa rơi
Cho tôi lọc hết ngầu trời để trong.
Hà Đức Hạnh không bao giờ để lộ trong những câu thơ của anh một ý đồ nào đó của phép tu từ, của sự áp đặt những khái niệm triết học. Và hình như anh không bao giờ thiết kế hình thức bài thơ mà anh chỉ là “một sự giãi bày”. Vẻ đẹp giản dị và thầm kín cùng ý nghĩa sâu sắc mà nhiều câu thơ của anh chứa đựng cứ tự nhiên hiện dần lên như những ngôi sao buổi tối. Nhưng hình như nó chỉ thuyết phục được những người đọc kiên nhẫn, những người đọc có trải nghiệm sống. Với tôi, mỗi bài thơ không phải là một thể nghiệm mới mà là một thế giới mới mở ra những bí mật của thời gian và sự sống. Chỉ như vậy, thi ca mới quyến rũ con người đến như vậy. Và thi ca mãi mãi là một bí ẩn bởi sự sống và vũ trụ luôn luôn và mãi mãi là những bí ẩn. Nếu sự tồn tại chính của thơ ca là hình thức thì các thi sĩ ít khi gặp phải thất bại. Nhưng thi ca là một bí ẩn của sự sống, bởi thế bài thơ làm hôm qua không hề để lại kinh nghiệm gì mang tính kỹ thuật cho bài thơ sáng tác sau đó.
Đôi khi, trong sự ồn ào của hình thức, chính chúng ta cũng không hiểu rằng phải và nên cảm thụ gì ở những tấm áo “bất xứng kỳ đức” ấy. Nhiều nội dung, cách cảm đã quá cũ nhưng lại được mặc vào một hình thức mới. Thế là bài thơ giống như một sinh vật thiếu sinh khí, vật vờ trong những quyển sách in đẹp, đắt tiền. Đó cũng là một vấn nạn rất lớn của thơ hiện đại. Hình thức (mà lại là hình thức thô sơ của bản in) đã đánh bạt đi nội dung của nó. Hà Đức Hạnh đã không đi vào lối mòn này. Cái cách tác giả liên tưởng, ví von rất sống động và rất gần với tâm hồn thuầnphác nơi thôn dã của người Việt. Vẫn khí trời vô tận ấy, vẫn mưa gió ồn ào ấy, vẫn ánh nắng ban mai chan chứa ấy, vẫn nguồn vui vô tận của trời ấy, con người nhỏ nhoi nhưng kiêu hãnh chỉ nhận đủ vừa phần của mình chứ không hơn. Niềm kiêu hãnh ấy, Hà Đức Hạnh giấu rất kỹ trong bài thơ Trăm năm rặng duối. Đầu tiên, chúng ta có cảm giác yên phận khi đọc bài thơ này. Giống như các bà mẹ tảo tần, an phận với nắng mưa. Nhưng không, đọc đi, đọc lại, chúng ta mới cảm nhận sự “ngưng đọng thời gian” trong hình tượng cây duối :
Quả vàng duối chín kẽ tay
Môi con đọng mật những ngày
xa xưa
Trăm năm rặng duối nắng mưa
Lá, thân che chỉ đủ vừa bờ ao
Chỉ khi con người biết “tự đủ”, biết cái mệnh nhỏ của mình ở vị trí nào trong cái mệnh lớn của vũ trụ bao la, khi ấy tâm hồn con người mới có thể trường tồn với thời gian.
Hà Đức Hạnh đi từ ký ức của nguồn cuội đến hiện tại của Tư Duy (từ Nợ Trung Du đến Cõi ta sống dở). Tiến trình vận động thơ ca trong Bóng sót lại của ngày, theo tôi, là tiến trình của một cái cây: Nảy mầm (khởi sinh sự sống), Cắm rễ (Nguồn cội), Ra hoa (cảm hứng), Kết trái (Trải nghiệm và ý thức). Vận động này còn cần một yếu tố nữa: đó chính là Thời gian. Nó không loé sáng như một tia chớp, nhưng nó vươn lên như một cái cây đầy sức sống bền bỉ, lặng lẽ hiển lộ những vẻ đẹp và ý nghĩa của sự sống. Tôi trọng những cái cây cảnh với con mắt tinh tế và sự cầu kỳ của người chăm, nhưng chỉ những cái cây mọc trong gió bão mưa nắng trên cánh đồng hay trên những quả đồi mới cho tôi vẻ đẹp lộng lẫy và lớn lao. Với tôi thi ca cũng vậy.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,