Phê bình tác phẩm không nên ẩn dấu “ấm ức” cá nhân
Nhà thơ Trần Trương
Tôi hay đọc các bài viết phê bình tác phẩm nghệ thuật cả trên báo viết và báo điện tử, nhưng đặc biệt gần đây tôi chú ý đến các bài viết của các hoạ sĩ phê bình các tác phẩm điêu khắc xung quanh việc xây dựng các tượng đài cỡ lớn. Từ vài năm trở lại đây, việc xây dựng tượng đài đã cởi mở và sôi động hơn vì thế các nhà điêu khắc, nặn tượng đã có đất sống bằng nghề chân chính. Nhiều bức tượng đài về lãnh tụ Hồ Chí Minh khá đẹp và một phần nào đã đáp ứng được sự mến mộ của nhân dân, tất nhiên chưa phải là tuyệt mỹ. Ba bức tượng đài Bác Hồ ở Thành phố Hồ Chí Minh, ở Nhà máy thuỷ điện Sông Đà, ở Quảng trường thành phố Vinh là đẹp và đạt được ý tưởng của nội dung từng nơi. Vậy mà cũng có người trong ngành mỹ thuật phê bình các tác giả của các tượng đài này không vì tính xây dựng, họ bảo tượng ở Sông Đà cánh tay Bác buông xuống là không được, mà nên để tay Bác giơ lên? Rồi lại có người bảo tượng ở thành phố Vinh không nên để tay Bác đưa vào túi áo? v.v...
Tất nhiên ai cũng có quyền góp ý, nhưng đã là nhà phê bình mỹ thuật thì việc góp ý cần phải cẩn trọng, phê bình phải có tiêu chí cụ thể và cần bám sát nội dung yêu cầu của từng chủ đề, nhìn tổng thể. Tượng Bác ở thành phố Vinh đã cho ta hình ảnh thư thái của Bác về thăm quê, rất gần gũi và không quan cách vì thế Bác đi trong tư thế bình dân, ung dung, thân thiết, Bác về nhà chứ không phải đi đối ngoại mà phải trịnh trọng, oai phong.
Tất nhiên có một số tượng đài chưa tốt, hoặc là vội về thời gian, hoặc chọn nơi đặt tượng chưa đắc địa vì thế có những tượng đài phải làm lại, tốn kém như tượng đài Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh đặt ở vườn hoa đền Bà Kiệu, Hà Nội đã phải làm lại và sắp dời tượng cũ đi, hay tượng đài ở thành phố Điện Biên Phủ đang “cắn răng” bỏ ra vài tỷ đồng nữa để “gia cố”. Việc này các nhà phê bình đã phê bình đúng, tác giả cũng như các nhà quản lý đang sửa sai.
Song mới đây thôi, tôi lại đọc và đặc biệt chú ý tới bài viết trên báo điện tử VN Express phê bình tượng đài công nhân Việt Nam đặt tại sân Cung văn hoá Hữu Nghị Hà Nội là bắt chước tượng đài của Trung Quốc. Tôi đã đến xem bức tượng này, đứng về giác độ của một người bình thường, tôi thấy đây là một tượng đài đẹp, gây được cảm xúc thẩm mỹ chân thành, tượng làm công phu, vẫn theo phong cách cổ điển, song các “mô-típ” từng nhân vật khá hiện đại và cởi mở, không rối. Thế mà báo Điện tử này đã dẫn ra nhiều ý kiến của một số nhà mỹ thuật để rồi cắt khúc từng đoạn tượng như cắt vỡ bờ vai, cắt đoạn đầu, đoạn chân để so sánh với tượng của Trung Quốc và họ kết luận là “Đạo tượng” nước ngoài, thế thì thật quá đáng và sai lầm, rồi họ còn bảo: Tại sao công nhân lại đứng trên mây? Vậy là công nhân đi mây về gió? Đặt cách phê bình như thế thì thật buồn cười quá, nhà phê bình đã nhầm lẫn giữa nghệ thuật và đời thường rồi! Tôi còn nhớ có một nhà phê bình lớn của Nga đã nói: “Nghệ thuật là ở giữa sự giống và sự không giống, giống quá thì tầm thường, không giống là lừa dối”, vậy ở đây sự cách điệu của tác phẩm này là có thể tác giả không muốn lặp lại cái nền khô cứng của những bệ tượng nào đó, chứ đâu có phải là mây thật. Hơn nữa sự phê bình một tác phẩm mỹ thuật hay văn học nào đó thì phải nhìn tổng thể chứ cứ cắt khúc ra từng mảnh nhỏ để rồi áp đặt cho nó những thiếu sót này, khuyết điểm kia thì thật là sai lầm lớn trong phương pháp hiện thực. Ví dụ: hai con chữ là Tro và Cho ai cũng có thể hiểu bình thường nghĩa của hai chữ này: Một là động từ, một là danh từ (tro bụi, và cho ai cái gì). Nhưng hai chữ này được nhà thơ Tố Hữu đặt vào câu thơ: “Sống là cho và chết cũng là tro” thì hai con chữ trong toàn cảnh câu ấy đã mang một giá trị thẩm mỹ và triết lý cao trong sự thăng hoa tuyệt vời. Vậy khi ta nhìn nhận, hay cảm thụ một tác phẩm mỹ thuật cũng vậy thôi, chứ không thể cứ mổ xẻ tác phẩm như giải phẫu y học thì không thể chấp nhận được. Như vậy các nhà phê bình tác phẩm tượng đài Công nhân Việt Nam trên đây rất có thể là sự đố kỵ mang ẩn dấu của sự “ấm ức” cá nhân.
Viết những dòng này tôi không phải là người đứng về phía ai để bênh vực hoặc bào chữa cho ai. Sự thật tôi thấy sự phê bình như kiểu nói lấy được, hoặc nói cho thoả mãn cái Tôi hơi to để cho Mày biết Tao là ai thì thêm oai hay sao, vì lẽ đó tôi buộc phải lên tiếng. Tôi được biết mỗi khi làm một bức tượng lớn đều có tổ chức các cuộc thi, có hội đồng chấm thi, rồi có sự góp ý của cơ quan chủ quản, góp ý của nhân dân, góp ý của giới mỹ thuật, chắc bức tượng Công nhân Việt Nam cũng không nằm ngoài quy chế đó, vậy sao lúc công bố tác phẩm được giải và được đặt làm tượng thì các nhà phê bình mỹ thuật ở đâu? Nếu có sự chân thành đóng góp cho tác phẩm thì phải lên tiếng ngay, chứ đừng “chơi” nhau theo kiểu không ăn thì đạp đổ là cách nghĩ quá cũ rồi.
Chỉ tiếc là bức tượng Công nhân Việt Nam lại đặt trong một khuôn viên nhỏ, nếu đặt ở ngoài Quảng trường 1 tháng 5 trước cửa cơ quan Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thì bức tượng sẽ có tầm ngắm đẹp và được công chúng chiêm ngưỡng nhiều hơn.
(Báo Văn nghệ)
Nhà thơ Trần Trương
Tôi hay đọc các bài viết phê bình tác phẩm nghệ thuật cả trên báo viết và báo điện tử, nhưng đặc biệt gần đây tôi chú ý đến các bài viết của các hoạ sĩ phê bình các tác phẩm điêu khắc xung quanh việc xây dựng các tượng đài cỡ lớn. Từ vài năm trở lại đây, việc xây dựng tượng đài đã cởi mở và sôi động hơn vì thế các nhà điêu khắc, nặn tượng đã có đất sống bằng nghề chân chính. Nhiều bức tượng đài về lãnh tụ Hồ Chí Minh khá đẹp và một phần nào đã đáp ứng được sự mến mộ của nhân dân, tất nhiên chưa phải là tuyệt mỹ. Ba bức tượng đài Bác Hồ ở Thành phố Hồ Chí Minh, ở Nhà máy thuỷ điện Sông Đà, ở Quảng trường thành phố Vinh là đẹp và đạt được ý tưởng của nội dung từng nơi. Vậy mà cũng có người trong ngành mỹ thuật phê bình các tác giả của các tượng đài này không vì tính xây dựng, họ bảo tượng ở Sông Đà cánh tay Bác buông xuống là không được, mà nên để tay Bác giơ lên? Rồi lại có người bảo tượng ở thành phố Vinh không nên để tay Bác đưa vào túi áo? v.v...
Tất nhiên ai cũng có quyền góp ý, nhưng đã là nhà phê bình mỹ thuật thì việc góp ý cần phải cẩn trọng, phê bình phải có tiêu chí cụ thể và cần bám sát nội dung yêu cầu của từng chủ đề, nhìn tổng thể. Tượng Bác ở thành phố Vinh đã cho ta hình ảnh thư thái của Bác về thăm quê, rất gần gũi và không quan cách vì thế Bác đi trong tư thế bình dân, ung dung, thân thiết, Bác về nhà chứ không phải đi đối ngoại mà phải trịnh trọng, oai phong.
Tất nhiên có một số tượng đài chưa tốt, hoặc là vội về thời gian, hoặc chọn nơi đặt tượng chưa đắc địa vì thế có những tượng đài phải làm lại, tốn kém như tượng đài Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh đặt ở vườn hoa đền Bà Kiệu, Hà Nội đã phải làm lại và sắp dời tượng cũ đi, hay tượng đài ở thành phố Điện Biên Phủ đang “cắn răng” bỏ ra vài tỷ đồng nữa để “gia cố”. Việc này các nhà phê bình đã phê bình đúng, tác giả cũng như các nhà quản lý đang sửa sai.
Song mới đây thôi, tôi lại đọc và đặc biệt chú ý tới bài viết trên báo điện tử VN Express phê bình tượng đài công nhân Việt Nam đặt tại sân Cung văn hoá Hữu Nghị Hà Nội là bắt chước tượng đài của Trung Quốc. Tôi đã đến xem bức tượng này, đứng về giác độ của một người bình thường, tôi thấy đây là một tượng đài đẹp, gây được cảm xúc thẩm mỹ chân thành, tượng làm công phu, vẫn theo phong cách cổ điển, song các “mô-típ” từng nhân vật khá hiện đại và cởi mở, không rối. Thế mà báo Điện tử này đã dẫn ra nhiều ý kiến của một số nhà mỹ thuật để rồi cắt khúc từng đoạn tượng như cắt vỡ bờ vai, cắt đoạn đầu, đoạn chân để so sánh với tượng của Trung Quốc và họ kết luận là “Đạo tượng” nước ngoài, thế thì thật quá đáng và sai lầm, rồi họ còn bảo: Tại sao công nhân lại đứng trên mây? Vậy là công nhân đi mây về gió? Đặt cách phê bình như thế thì thật buồn cười quá, nhà phê bình đã nhầm lẫn giữa nghệ thuật và đời thường rồi! Tôi còn nhớ có một nhà phê bình lớn của Nga đã nói: “Nghệ thuật là ở giữa sự giống và sự không giống, giống quá thì tầm thường, không giống là lừa dối”, vậy ở đây sự cách điệu của tác phẩm này là có thể tác giả không muốn lặp lại cái nền khô cứng của những bệ tượng nào đó, chứ đâu có phải là mây thật. Hơn nữa sự phê bình một tác phẩm mỹ thuật hay văn học nào đó thì phải nhìn tổng thể chứ cứ cắt khúc ra từng mảnh nhỏ để rồi áp đặt cho nó những thiếu sót này, khuyết điểm kia thì thật là sai lầm lớn trong phương pháp hiện thực. Ví dụ: hai con chữ là Tro và Cho ai cũng có thể hiểu bình thường nghĩa của hai chữ này: Một là động từ, một là danh từ (tro bụi, và cho ai cái gì). Nhưng hai chữ này được nhà thơ Tố Hữu đặt vào câu thơ: “Sống là cho và chết cũng là tro” thì hai con chữ trong toàn cảnh câu ấy đã mang một giá trị thẩm mỹ và triết lý cao trong sự thăng hoa tuyệt vời. Vậy khi ta nhìn nhận, hay cảm thụ một tác phẩm mỹ thuật cũng vậy thôi, chứ không thể cứ mổ xẻ tác phẩm như giải phẫu y học thì không thể chấp nhận được. Như vậy các nhà phê bình tác phẩm tượng đài Công nhân Việt Nam trên đây rất có thể là sự đố kỵ mang ẩn dấu của sự “ấm ức” cá nhân.
Viết những dòng này tôi không phải là người đứng về phía ai để bênh vực hoặc bào chữa cho ai. Sự thật tôi thấy sự phê bình như kiểu nói lấy được, hoặc nói cho thoả mãn cái Tôi hơi to để cho Mày biết Tao là ai thì thêm oai hay sao, vì lẽ đó tôi buộc phải lên tiếng. Tôi được biết mỗi khi làm một bức tượng lớn đều có tổ chức các cuộc thi, có hội đồng chấm thi, rồi có sự góp ý của cơ quan chủ quản, góp ý của nhân dân, góp ý của giới mỹ thuật, chắc bức tượng Công nhân Việt Nam cũng không nằm ngoài quy chế đó, vậy sao lúc công bố tác phẩm được giải và được đặt làm tượng thì các nhà phê bình mỹ thuật ở đâu? Nếu có sự chân thành đóng góp cho tác phẩm thì phải lên tiếng ngay, chứ đừng “chơi” nhau theo kiểu không ăn thì đạp đổ là cách nghĩ quá cũ rồi.
Chỉ tiếc là bức tượng Công nhân Việt Nam lại đặt trong một khuôn viên nhỏ, nếu đặt ở ngoài Quảng trường 1 tháng 5 trước cửa cơ quan Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thì bức tượng sẽ có tầm ngắm đẹp và được công chúng chiêm ngưỡng nhiều hơn.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,