Đọc “Dọc miền thơ” của Hồ Thanh Điền (Văn nghệ An Giang xuất bản năm 2004)
Tạ Văn Sỹ
Hồ Thanh Điền quê gốc ở Châu Đốc - nghĩa là dân miền Tây Nam Bộ thứ thiệt nên tôi cứ ngỡ chữ “miền” trong tập thơ Dọc miền thơ là tác giả chỉ nhằm đặc tả những cảm xúc thi ca quanh khu vực mình đã sinh ra và đang sống. Nhưng khi lướt qua phần mục lục thì té ra chữ “miền” ở đây là miền tâm cảm chứ không phải là miền địa dư! Tác giả ghi lại cảm xúc thơ của mình theo dọc dài đất nước từ Tây Nam qua đồng bằng sông Cửu Long tới miền Trung, Tây Nguyên rồi ra châu thổ sông Hồng, lên miền Tây Bắc, Việt Bắc của Tổ quốc. Tác giả sắp xếp thứ tự bài trong tập theo hướng Nam - Bắc, phù hợp cho một chuyến đi của người khởi hành từ quê nhà Nam Bộ. (ấy là chưa nói tác giả còn “quá đà” vượt sang biên giới phía Nam qua bài thơ Trăng trên tháp ĂngKor viết ở Campuchia mở đầu tập thơ và “vượt biên” sang phía Bắc qua bài thơ Di hoà viên thi ký viết ở Trung Quốc!).
Phát hiện điều ấy, cái trực cảm đầu tiên khiến tôi nghĩ rằng đây là tập thơ thuần về đề vịnh, thù tạc. Mà thơ đề vịnh, thì tạc, giao lưu thì từ xưa đến nay vốn dĩ ít có bài hay và sâu. Cảm giác ấy chi phối tôi suốt quá trình đọc kỹ tập thơ nhiều lượt. Mà quả thật vậy, cái ý nghĩ đầu tiên ấy cũng không sai hoàn toàn vì theo chủ quan tôi đánh giá tập thơ bốn mươi bài này có thể phân loại gọn lại thì một phần ba là những bài hay và được, một phần ba trung bình và một phần ba viết vội khi chưa thật sự chín về cảm xúc và tư duy cũng như về kỹ thuật.
Có thể kể một số bài viết vội: Mưa gió sông Hàn, Trường ca đường hầm (trong Chùm thơ sông Đà), Cổ tích mới về Hạ Long, ăn canh tai chua ở Lạng Sơn, Phong Thổ, Qua cầu Hang Tôm, Bây giờ Điện Biên, Đại tướng Điện Biên xanh… Trong số này có bài khiến người đọc cảm giác như một ghi chép tốc ký hơn là thơ! Với tư cách một công dân nói chung và là một nhà thơ nói riêng, thì sự bộc phát cảm xúc của niềm yêu quý mọi miền quê hương Tổ quốc đến vồ vập vụng về là điều đáng quý, đáng trân trọng, nhưng khi chuyển tải vào thơ mà vẫn giữ nguyên cái vội vàng vồ vập vụng về ấy thì đôi khi lại làm giảm chất lượng nghệ thuật thi ca.
Ngược lại những bài trên, tập Dọc miền thơ có những bài hay và giàu cảm xúc làm người đọc đồng cảm với tác giả và vương vấn mãi những ý tưởng, những hình ảnh, những cảm khái của những câu thơ sau khi đọc. Dạng này có thể kể: Trăng trên tháp ĂngKor, Thư tình của người thợ lò nung, Cây đủng đỉnh trong căn cứ Bà Bái, Rằm Gò Tháp, Khúc nhạc sông Tiền, Có một Lục Vân Tiên, Gửi bạn bè Bến Tre, Những con đường tìm nhau, Với cây me trước đền Ngọc Sơn, Qua Bạch Đằng Giang…
Tôi muốn gút lại bài viết này bằng một nhận định về Hồ Thanh Điền qua tập Dọc miền thơ thế này: Hồ Thanh Điền là một nhà thơ, một công dân đã thể hiện lòng yêu đất nước, yêu Tổ quốc mình rất nhiệt nồng và chân chất. Không nhiệt nồng chân chất thì đã không cất công lặn lội khắp dọc từ Nam đến Bắc, từ miền xuôi đến miền ngược, từ biển lên rừng để thăm thú tham quan tìm hiểu. Đến đâu cũng cảm tác thành thơ. Nhưng dẫu đi đâu, ở đâu, chơi đâu thì Hồ Thanh Điền cũng vẫn quay về một nỗi niềm đau đáu yêu nhớ quê nhà Nam Bộ của mình. Khi được ăn bát canh tai chua ở Lạng Sơn, Hồ Thanh Điền lại liên tưởng:
Chan miếng canh tai chua
Nhớ trái bứa quê mình đang mùa lụt
Cây tai chua núi rừng phía Bắc
Họ hàng gì cây bứa đồng bãi phương Nam?
(Ăn canh tai chua ở Lạng Sơn)
Hoặc khi bất ngờ nhìn cây me nước trong chậu kiểng trước đền Ngọc Sơn - Hà Nội, Hồ Thanh Điền lại bâng khuâng:
Chốn phồn hoa sao cây vẫn vô danh
Tằn tiện khí trời chắt chiu màu đất
Dáng phương Nam riêng giữa trời phương Bắc
Mỗi độ mưa phùn cây cứ bình dị xanh
(Với cây me trước đền Ngọc Sơn)
Đã là quê nhà thì ai mà không yêu không nhớ, huống hồ đây là vùng quê Nam Bộ của Hồ Thanh Điền - cái vùng quê vốn nổi tiếng phóng khoáng và chân thành như chính Hồ Thanh Điền đã viết:
Gặp nhau thành bạn không cần giới thiệu
Ly rượu đầy vơi không so bì đủ thiếu.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Tạ Văn Sỹ
Hồ Thanh Điền quê gốc ở Châu Đốc - nghĩa là dân miền Tây Nam Bộ thứ thiệt nên tôi cứ ngỡ chữ “miền” trong tập thơ Dọc miền thơ là tác giả chỉ nhằm đặc tả những cảm xúc thi ca quanh khu vực mình đã sinh ra và đang sống. Nhưng khi lướt qua phần mục lục thì té ra chữ “miền” ở đây là miền tâm cảm chứ không phải là miền địa dư! Tác giả ghi lại cảm xúc thơ của mình theo dọc dài đất nước từ Tây Nam qua đồng bằng sông Cửu Long tới miền Trung, Tây Nguyên rồi ra châu thổ sông Hồng, lên miền Tây Bắc, Việt Bắc của Tổ quốc. Tác giả sắp xếp thứ tự bài trong tập theo hướng Nam - Bắc, phù hợp cho một chuyến đi của người khởi hành từ quê nhà Nam Bộ. (ấy là chưa nói tác giả còn “quá đà” vượt sang biên giới phía Nam qua bài thơ Trăng trên tháp ĂngKor viết ở Campuchia mở đầu tập thơ và “vượt biên” sang phía Bắc qua bài thơ Di hoà viên thi ký viết ở Trung Quốc!).
Phát hiện điều ấy, cái trực cảm đầu tiên khiến tôi nghĩ rằng đây là tập thơ thuần về đề vịnh, thù tạc. Mà thơ đề vịnh, thì tạc, giao lưu thì từ xưa đến nay vốn dĩ ít có bài hay và sâu. Cảm giác ấy chi phối tôi suốt quá trình đọc kỹ tập thơ nhiều lượt. Mà quả thật vậy, cái ý nghĩ đầu tiên ấy cũng không sai hoàn toàn vì theo chủ quan tôi đánh giá tập thơ bốn mươi bài này có thể phân loại gọn lại thì một phần ba là những bài hay và được, một phần ba trung bình và một phần ba viết vội khi chưa thật sự chín về cảm xúc và tư duy cũng như về kỹ thuật.
Có thể kể một số bài viết vội: Mưa gió sông Hàn, Trường ca đường hầm (trong Chùm thơ sông Đà), Cổ tích mới về Hạ Long, ăn canh tai chua ở Lạng Sơn, Phong Thổ, Qua cầu Hang Tôm, Bây giờ Điện Biên, Đại tướng Điện Biên xanh… Trong số này có bài khiến người đọc cảm giác như một ghi chép tốc ký hơn là thơ! Với tư cách một công dân nói chung và là một nhà thơ nói riêng, thì sự bộc phát cảm xúc của niềm yêu quý mọi miền quê hương Tổ quốc đến vồ vập vụng về là điều đáng quý, đáng trân trọng, nhưng khi chuyển tải vào thơ mà vẫn giữ nguyên cái vội vàng vồ vập vụng về ấy thì đôi khi lại làm giảm chất lượng nghệ thuật thi ca.
Ngược lại những bài trên, tập Dọc miền thơ có những bài hay và giàu cảm xúc làm người đọc đồng cảm với tác giả và vương vấn mãi những ý tưởng, những hình ảnh, những cảm khái của những câu thơ sau khi đọc. Dạng này có thể kể: Trăng trên tháp ĂngKor, Thư tình của người thợ lò nung, Cây đủng đỉnh trong căn cứ Bà Bái, Rằm Gò Tháp, Khúc nhạc sông Tiền, Có một Lục Vân Tiên, Gửi bạn bè Bến Tre, Những con đường tìm nhau, Với cây me trước đền Ngọc Sơn, Qua Bạch Đằng Giang…
Tôi muốn gút lại bài viết này bằng một nhận định về Hồ Thanh Điền qua tập Dọc miền thơ thế này: Hồ Thanh Điền là một nhà thơ, một công dân đã thể hiện lòng yêu đất nước, yêu Tổ quốc mình rất nhiệt nồng và chân chất. Không nhiệt nồng chân chất thì đã không cất công lặn lội khắp dọc từ Nam đến Bắc, từ miền xuôi đến miền ngược, từ biển lên rừng để thăm thú tham quan tìm hiểu. Đến đâu cũng cảm tác thành thơ. Nhưng dẫu đi đâu, ở đâu, chơi đâu thì Hồ Thanh Điền cũng vẫn quay về một nỗi niềm đau đáu yêu nhớ quê nhà Nam Bộ của mình. Khi được ăn bát canh tai chua ở Lạng Sơn, Hồ Thanh Điền lại liên tưởng:
Chan miếng canh tai chua
Nhớ trái bứa quê mình đang mùa lụt
Cây tai chua núi rừng phía Bắc
Họ hàng gì cây bứa đồng bãi phương Nam?
(Ăn canh tai chua ở Lạng Sơn)
Hoặc khi bất ngờ nhìn cây me nước trong chậu kiểng trước đền Ngọc Sơn - Hà Nội, Hồ Thanh Điền lại bâng khuâng:
Chốn phồn hoa sao cây vẫn vô danh
Tằn tiện khí trời chắt chiu màu đất
Dáng phương Nam riêng giữa trời phương Bắc
Mỗi độ mưa phùn cây cứ bình dị xanh
(Với cây me trước đền Ngọc Sơn)
Đã là quê nhà thì ai mà không yêu không nhớ, huống hồ đây là vùng quê Nam Bộ của Hồ Thanh Điền - cái vùng quê vốn nổi tiếng phóng khoáng và chân thành như chính Hồ Thanh Điền đã viết:
Gặp nhau thành bạn không cần giới thiệu
Ly rượu đầy vơi không so bì đủ thiếu.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,