Bài thơ “Chiều xanh”: Xanh thẳm một tình yêu nồng nàn
Vũ Thảo Ngọc
Chiều xanh của nhà thơ Trần Nhuận Minh được viết vào mùa đông năm 1968. Mấy chục niên đã qua, nhưng người đọc vẫn cảm nhận bài thơ hình như không bị già đi, cũ đi, mà vẫn tươi rói một niềm dung dị với đề tài về tình yêu. Những câu thơ như ngân vang trong cõi nhân tình : Tóc em rối trăng lên chưa kịp chải. Câu thơ như buông trên đầu ngọn sóng. Ngọn sóng tình da diết ấy cứ dìu dặt đi giữa cuộc đời. Không uỷ mị, không hận thù, tình yêu dù có mất đi, vẫn trở thành tượng đài vĩnh cửu trong lòng mỗi người. Điểm nhìn của nhà thơ thật sự chinh phục và găm vào lòng người đọc.
Có một chiều xanh thẳm ở trong nhau
Gian gác nhỏ mưa lan mờ bến bãi
áo em ngắn hết một thời con gái
Nỗi yêu anh còn biết giấu vào đâu
Tôi rất thích câu thơ của Trần Nhuận Minh gói trong từ “Giấu”, có nhiều cách giấu, giấu mẹ, giấu cha, hay giấu bè, giấu bạn để yêu nhau, để thương thầm nhớ vụng nhau. Còn giấu ở đây được hình tượng hoá bằng một tà áo ngắn, tà áo ngắn ở người con gái gợi cho ta liên tưởng tới khoảnh khắc của đời người, đó là khoảng thời gian chuyển đổi từ thời thiếu nữ mộng mơ sang một quãng đời tiếp theo của đời người để làm người phụ nữ với thiên chức làm vợ, làm mẹ. Có nghĩa phải chia tay cái thuở trăng tròn, cái thuở vừa biết yêu, niềm tin yêu si mê và trong trắng ngây thơ ấy để cô gái bước về nhà chồng (?), bỏ lại phía sau cả một trời mộng ước vừa chớm không thành. Những câu thơ trải ra theo hình con sóng, những con sóng lăn ven bờ rồi dồn đẩy ra xa tạo thành con sóng lớn những lớp sóng trào dâng của thuở yêu đầu. Con sóng của tình yêu như muốn trùm lớp tất thảy cả thời gian và không gian. Thời gian ở đây như ngưng lại, như chất chứa để :
Có một chiều giếng đá lá khô bay
Con đường dốc em di không trở lại
Hình ảnh giếng đá, lá khô bay, nhắc ta liên tưởng tới hình ảnh cái dây gầu trong ca dao xưa : Anh tưởng nước giếng sâu, anh nối sợi dây dài. Ai hay nước giếng cạn, anh tiếc hoài sợi dây... Một thoáng nuối tiếc, một thoáng giận hờn, cái tuổi thần tiên bao ước mộng kia đã được thay thế bằng nỗi niềm trắc ẩn của cả hai người. Hai mảnh tâm hồn có nhau và lại mất nhau. Họ luyến tiếc, họ thì thầm, như một chiều mùa thu lá khô bay hoài ngoài căn gác nhỏ, sóng thu đuổi vô hồi trên bíển để tìm nhau: Em đi không trở lại... như một câu hỏi, như một sự đánh thức cả em và anh, em ở đâu trong thế gian này trong những ngày xa xôi ấy. Rồi chợt như thầm thì cùng ai đó : Mây trinh nữ che nghiêng trời xóm bãi/ Chim le le gọi bạn cuối đầm sâu. Sao không là hình ảnh khác, một con số thời gian, một gốc cây kỷ niệm, mà lại là một áng mây trinh nữ, một tiếng chim cuối đầm sâu, một cách ví von hết sức độc đáo. Mây che hay hình bóng em đã xa, tiếng chim gọi nhau hay tiếng anh gọi em, thao thiết và da diết một góc trời thương nhớ. Hình ảnh em - em của thời son trẻ, trinh trắng lúc nào cũng ngự trị trong anh một hình ảnh trọn vẹn và linh thiêng...
Điệp khúc: Có một chiều xanh thẳm, có một chiều xa thẳm, có một chiều giếng đá, có một chiều yên ấm... Tạo cảm giác cho ta một xúc cảm mới mẻ hơn, tươi tắn hơn, thật sự đã vượt qua cái mạch cảm về tình yêu theo lối thông thường. Những câu chữ như vút lên tạo một điểm tựa mới, cho ta và cả em nữa cùng được nâng lên rất nhiều, được bồi đắp và mở ra một không gian vừa gợi, vừa ảo. Có một chiều yên ấm ở xa nhau - như hư, như thực đã tạo cho ta cảm giác ấm áp và trọn vẹn, hay khi nhà thơ viết : Có một chiều xa vắng ở bên nhau là lối nói ngược - cảm giác thế mà vẫn thấy trọn vẹn cả ý và lời của miền yêu ấy. Bài thơ mở ra là một thoáng tiếc nuối, đầy hoài niệm : áo em ngắn hết một thời con gái. Nỗi yêu anh còn biết giấu vào đâu day dứt bao nhiêu, như tiếng chuông nhỏ thì thầm của cô để chàng trai chợt nhận ra: Tóc em rối trăng lên chưa kịp chải / Đôi giọt buồn mơ mộng đọng trong mây, tóc em rối hay lòng anh rối! Khó nói lắm thay khi chàng trai chợt nhận ra một chiều: Gió non thổi bậc thềm già nắng quái’’, một cách ví von khéo léo giữa sự già và sự trẻ, giữa thời khắc đã xa và thời khắc hiện tại, hư ảo mà hiện hữu. Đó chính là thủ pháp đối lập mà Trần Nhuận Minh vận dụng và khai thác triệt để là đối ý, đối câu, đối chữ, chính thủ pháp này góp phần gây hiệu quả nghệ thuật cao. Giữa trăng và em, giữa gió non và nắng quái, tóc và bậc thềm già... những hình ảnh sống động thật sự lay thức lòng người. Trong bài thơ có hai hình ảnh mây được nhà thơ nhắc đi nhắc lại như một đốm lửa nhỏ nhưng không kém phần mãnh liệt, mây là tóc hay mây là giọt nước mắt của em trong khoảnh khắc bất chợt nghĩ về ngày xa xanh kia khi ta có nhau. Mây trinh nữ che nghiêng trời xóm bãi / Đôi giọt buồn mơ mộng đọng trong mây. Hình ảnh mây được tác giả gửi gắm với tất cả yêu thương và kỳ vọng, em là trăng, là mây hư ảo nhưng cũng chính là em để có khoảng không gian gần như có thực Có một chiều yên ấm ở xa nhau - yên ấm ở xa nhau, như lời tự bạch, như lời tự thú của mối tình cao khiết nhường kia phải lùi lại sau lưng mỗi người, chỉ nghĩ về nhau thôi đủ thấy ấm lòng - nhưng lại có sức lan toả mạnh.
Cấu trúc bài thơ thể hiện theo lối nghệ thuật rũ rối thời gian, các khái niệm về thời gian đan chéo nhau cùng thủ pháp nghệ thuật đối lập đã đưa bài thơ lên một tầm vóc mới, vừa cổ điển nhưng lại vừa hiện đại. Nhà thơ không định bụng kể một câu chuyện tình từ đầu đến cuối, mà chỉ như một sự gợi mở, tâm tình thủ thỉ rồi khép lại tứ thơ như một hơi thở nhẹ và chợt toả sáng ấm áp : Tà áo úa bồng bềnh cơn gió rét. Thổi nao lòng từ tuổi chớm hoa bay. (Tuy nhiên trong khoảng sáng của đoạn kết bài thơ này, tôi không đồng tình với câu Tà áo úa... nó làm cho bài thơ nao buồn hơn, và có tính dự báo từ thuở ấy, như cố thi sĩ Xuân Diệu đã từng thốt lên ngày nào Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt -biết mà không tránh khỏi định mệnh, phải chăng đó chính là dụng ý của nhà thơ?) Bởi lẽ nỗi buồn sang trọng, đặt bên cạnh niềm yêu dung dị sẽ làm lên một niềm yêu tin lớn. Và hơn hết là có một cái tuổi chớm hoa bay thiên thần đã neo hai mảnh tâm hồn kia lại tạo thành một miền yêu bất tử, xanh thẳm một tình yêu nồng nàn...
Hà Nội mùa xuân 2004
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Vũ Thảo Ngọc
Chiều xanh của nhà thơ Trần Nhuận Minh được viết vào mùa đông năm 1968. Mấy chục niên đã qua, nhưng người đọc vẫn cảm nhận bài thơ hình như không bị già đi, cũ đi, mà vẫn tươi rói một niềm dung dị với đề tài về tình yêu. Những câu thơ như ngân vang trong cõi nhân tình : Tóc em rối trăng lên chưa kịp chải. Câu thơ như buông trên đầu ngọn sóng. Ngọn sóng tình da diết ấy cứ dìu dặt đi giữa cuộc đời. Không uỷ mị, không hận thù, tình yêu dù có mất đi, vẫn trở thành tượng đài vĩnh cửu trong lòng mỗi người. Điểm nhìn của nhà thơ thật sự chinh phục và găm vào lòng người đọc.
Có một chiều xanh thẳm ở trong nhau
Gian gác nhỏ mưa lan mờ bến bãi
áo em ngắn hết một thời con gái
Nỗi yêu anh còn biết giấu vào đâu
Tôi rất thích câu thơ của Trần Nhuận Minh gói trong từ “Giấu”, có nhiều cách giấu, giấu mẹ, giấu cha, hay giấu bè, giấu bạn để yêu nhau, để thương thầm nhớ vụng nhau. Còn giấu ở đây được hình tượng hoá bằng một tà áo ngắn, tà áo ngắn ở người con gái gợi cho ta liên tưởng tới khoảnh khắc của đời người, đó là khoảng thời gian chuyển đổi từ thời thiếu nữ mộng mơ sang một quãng đời tiếp theo của đời người để làm người phụ nữ với thiên chức làm vợ, làm mẹ. Có nghĩa phải chia tay cái thuở trăng tròn, cái thuở vừa biết yêu, niềm tin yêu si mê và trong trắng ngây thơ ấy để cô gái bước về nhà chồng (?), bỏ lại phía sau cả một trời mộng ước vừa chớm không thành. Những câu thơ trải ra theo hình con sóng, những con sóng lăn ven bờ rồi dồn đẩy ra xa tạo thành con sóng lớn những lớp sóng trào dâng của thuở yêu đầu. Con sóng của tình yêu như muốn trùm lớp tất thảy cả thời gian và không gian. Thời gian ở đây như ngưng lại, như chất chứa để :
Có một chiều giếng đá lá khô bay
Con đường dốc em di không trở lại
Hình ảnh giếng đá, lá khô bay, nhắc ta liên tưởng tới hình ảnh cái dây gầu trong ca dao xưa : Anh tưởng nước giếng sâu, anh nối sợi dây dài. Ai hay nước giếng cạn, anh tiếc hoài sợi dây... Một thoáng nuối tiếc, một thoáng giận hờn, cái tuổi thần tiên bao ước mộng kia đã được thay thế bằng nỗi niềm trắc ẩn của cả hai người. Hai mảnh tâm hồn có nhau và lại mất nhau. Họ luyến tiếc, họ thì thầm, như một chiều mùa thu lá khô bay hoài ngoài căn gác nhỏ, sóng thu đuổi vô hồi trên bíển để tìm nhau: Em đi không trở lại... như một câu hỏi, như một sự đánh thức cả em và anh, em ở đâu trong thế gian này trong những ngày xa xôi ấy. Rồi chợt như thầm thì cùng ai đó : Mây trinh nữ che nghiêng trời xóm bãi/ Chim le le gọi bạn cuối đầm sâu. Sao không là hình ảnh khác, một con số thời gian, một gốc cây kỷ niệm, mà lại là một áng mây trinh nữ, một tiếng chim cuối đầm sâu, một cách ví von hết sức độc đáo. Mây che hay hình bóng em đã xa, tiếng chim gọi nhau hay tiếng anh gọi em, thao thiết và da diết một góc trời thương nhớ. Hình ảnh em - em của thời son trẻ, trinh trắng lúc nào cũng ngự trị trong anh một hình ảnh trọn vẹn và linh thiêng...
Điệp khúc: Có một chiều xanh thẳm, có một chiều xa thẳm, có một chiều giếng đá, có một chiều yên ấm... Tạo cảm giác cho ta một xúc cảm mới mẻ hơn, tươi tắn hơn, thật sự đã vượt qua cái mạch cảm về tình yêu theo lối thông thường. Những câu chữ như vút lên tạo một điểm tựa mới, cho ta và cả em nữa cùng được nâng lên rất nhiều, được bồi đắp và mở ra một không gian vừa gợi, vừa ảo. Có một chiều yên ấm ở xa nhau - như hư, như thực đã tạo cho ta cảm giác ấm áp và trọn vẹn, hay khi nhà thơ viết : Có một chiều xa vắng ở bên nhau là lối nói ngược - cảm giác thế mà vẫn thấy trọn vẹn cả ý và lời của miền yêu ấy. Bài thơ mở ra là một thoáng tiếc nuối, đầy hoài niệm : áo em ngắn hết một thời con gái. Nỗi yêu anh còn biết giấu vào đâu day dứt bao nhiêu, như tiếng chuông nhỏ thì thầm của cô để chàng trai chợt nhận ra: Tóc em rối trăng lên chưa kịp chải / Đôi giọt buồn mơ mộng đọng trong mây, tóc em rối hay lòng anh rối! Khó nói lắm thay khi chàng trai chợt nhận ra một chiều: Gió non thổi bậc thềm già nắng quái’’, một cách ví von khéo léo giữa sự già và sự trẻ, giữa thời khắc đã xa và thời khắc hiện tại, hư ảo mà hiện hữu. Đó chính là thủ pháp đối lập mà Trần Nhuận Minh vận dụng và khai thác triệt để là đối ý, đối câu, đối chữ, chính thủ pháp này góp phần gây hiệu quả nghệ thuật cao. Giữa trăng và em, giữa gió non và nắng quái, tóc và bậc thềm già... những hình ảnh sống động thật sự lay thức lòng người. Trong bài thơ có hai hình ảnh mây được nhà thơ nhắc đi nhắc lại như một đốm lửa nhỏ nhưng không kém phần mãnh liệt, mây là tóc hay mây là giọt nước mắt của em trong khoảnh khắc bất chợt nghĩ về ngày xa xanh kia khi ta có nhau. Mây trinh nữ che nghiêng trời xóm bãi / Đôi giọt buồn mơ mộng đọng trong mây. Hình ảnh mây được tác giả gửi gắm với tất cả yêu thương và kỳ vọng, em là trăng, là mây hư ảo nhưng cũng chính là em để có khoảng không gian gần như có thực Có một chiều yên ấm ở xa nhau - yên ấm ở xa nhau, như lời tự bạch, như lời tự thú của mối tình cao khiết nhường kia phải lùi lại sau lưng mỗi người, chỉ nghĩ về nhau thôi đủ thấy ấm lòng - nhưng lại có sức lan toả mạnh.
Cấu trúc bài thơ thể hiện theo lối nghệ thuật rũ rối thời gian, các khái niệm về thời gian đan chéo nhau cùng thủ pháp nghệ thuật đối lập đã đưa bài thơ lên một tầm vóc mới, vừa cổ điển nhưng lại vừa hiện đại. Nhà thơ không định bụng kể một câu chuyện tình từ đầu đến cuối, mà chỉ như một sự gợi mở, tâm tình thủ thỉ rồi khép lại tứ thơ như một hơi thở nhẹ và chợt toả sáng ấm áp : Tà áo úa bồng bềnh cơn gió rét. Thổi nao lòng từ tuổi chớm hoa bay. (Tuy nhiên trong khoảng sáng của đoạn kết bài thơ này, tôi không đồng tình với câu Tà áo úa... nó làm cho bài thơ nao buồn hơn, và có tính dự báo từ thuở ấy, như cố thi sĩ Xuân Diệu đã từng thốt lên ngày nào Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt -biết mà không tránh khỏi định mệnh, phải chăng đó chính là dụng ý của nhà thơ?) Bởi lẽ nỗi buồn sang trọng, đặt bên cạnh niềm yêu dung dị sẽ làm lên một niềm yêu tin lớn. Và hơn hết là có một cái tuổi chớm hoa bay thiên thần đã neo hai mảnh tâm hồn kia lại tạo thành một miền yêu bất tử, xanh thẳm một tình yêu nồng nàn...
Hà Nội mùa xuân 2004
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Love mickey,
