<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2005-03-29 22:18:43mickey>
Phê bình cần nhận diện sự vận động của văn học ta hiện nay
Nguyễn Văn Hạnh
Trong văn học phương Tây, khái niệm phê bình văn học chỉ chung hoạt động nghiên cứu văn học. ở ta, cũng như ở Liên Xô trước đây, phê bình chỉ một bộ phận, một phân ngành trong ngành nghiên cứu văn học (bao gồm 3 phân ngành chủ yếu là lịch sử văn học, lí luận văn học, phê bình văn học; gần đây, một số nhà nghiên cứu văn học nói đến một phân ngành thứ tư là phương pháp luận nghiên cứu văn học). Như vậy, dù theo quan niệm nào đi nữa, thì phê bình văn học cũng thuộc phạm trù nghiên cứu, là một chuyên môn, một nghề. Người làm phê bình văn học cần trang bị cho mình những hiểu biết chắc chắn, có hệ thống, rộng rãi về văn học, có quá trình và công phu hành nghề nhất định. Người làm phê bình có trình độ, thường xuyên và trong một thời gian tương đối lâu dài, ta gọi là nhà phê bình chuyên nghiệp.
Phê bình là hoạt động nhạy cảm, linh hoạt, năng động nhất trong nghiên cứu văn học. Đối tượng của phê bình rất rộng: Một phương diện nào đó của đời sống văn học, một tác phẩm, một nhà văn, một khuynh hướng văn học… có thể thuộc văn học đương đại hoặc văn học thời kì đã qua, văn học trong nước hoặc văn học nước ngoài. Như là qui tắc, do sự phân công được hình thành trên thực tiễn và có tính chất hợp lí giữa phê bình văn học, văn học sử và lí luận văn học, phê bình đặc biệt tập trung sự chú ý vào những hiện tượng văn học mới xuất hiện, “có vấn đề”, sự đánh giá dễ phân tán; hiện tượng văn học mà phê bình đề cập đến cũng được giới hạn về mặt phạm vi, qui mô.
Do tính chất gọn nhẹ, nhìn chung không đòi hỏi nhiều thời gian và công phu, nên lực lượng tham gia phê bình thường khá đông. Bên cạnh những người chuyên viết phê bình, thỉnh thoảng các nhà lí luận văn học, các nhà văn học sử, các nhà sáng tác cũng viết phê bình. Ngoài ra, phê bình có tính chất nghiệp dư còn có sự góp sức của nhiều bạn đọc bình thường, nhiều nhà hoạt động trong các lĩnh vực khác có quan tâm đến văn học. Phê bình nghiệp dư, do tinh thần tự do, thoải mái, lắm khi đưa ra được nhưng nhận xét gợi ý thú vị, đầy bất ngờ về những hiện tượng văn học nào đó. Nhưng những bài phê bình, phân tích vấn đề xác đáng, có tính thuyết phục cao, có khả năng dự báo, những bài tổng quan có chiều sâu về tình hình văn học cả một giai đoạn, một loại thể, thì chỉ có thể trông chờ ở những cây bút phê bình chuyên nghiệp. Sở dĩ như vậy vì những nhà phê bình chuyên nghiệp am hiểu tường tận “bếp núc” của nghề văn, thường xuyên theo dõi đời sống văn học, thấy cả điểm và diện - có khả năng xem xét vấn đề trên bình diện lí luận, lịch sử. Cho nên, trân trọng tất cả các ý kiến phê bình từ các nguồn khác nhau, ta luôn lắng nghe tiếng nói của các nhà phê bình chuyên nghiệp, có ý thức xây dựng một đội ngũ các nhà phê bình văn học chuyên nghiệp có trình độ, có tay nghề, làm cầu nối đáng tin cậy giữa người sáng tác và người đọc.
Đối tượng của phê bình rộng rãi, nhiệm vụ cụ thể của phê bình cũng có nhiều mặt. Nhưng trong tình hình văn học ta lúc này, tôi nghĩ là phê bình nên hướng vào việc nhận diện sự vận động của văn học gắn với những chuyển động lớn, phức tạp, đầy mâu thuẫn của xã hội ta sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, nêu được những cố gắng cách tân văn học, cả về nội dung và hình thức, theo những yêu cầu tư tưởng thẩm mĩ mới của thời đại.
Phê bình văn học, nói chung, hoạt động của các nhà phê bình văn học chuyên nghiệp, nói riêng, thời gian gần đây, còn khá bình lặng ít có tác dụng đối với đời sống văn học. Trừ một vài nhà phê bình năng nổ, còn phần đông các nhà nghiên cứu văn học, các nhà phê bình đều ít viết phê bình. Có thể do ngại ngần, có thể vì bận các việc khác thúc bách hơn, như dạy học, thực hiện những công trình nghiên cứu dài hơi. Như vậy, vừa thuận tay, lại có thể làm một việc gì ra tấm ra miếng, “kiếm sống” cũng khá hơn. Còn viết phê bình thì dễ va chạm, mất lòng. Trong phê bình, phát hiện ra cái mới, khen chê đều khó. Khen không đúng bị chê cười, còn chê không đúng thì thật là tai vạ. ấy thế mà viết được một bài phê bình có giá trị, được đồng nghiệp và dư luận xã hội công nhận, đồng tình, hoặc gợi mở được đối thoại, tranh luận bổ ích, đâu phải dễ! Bài phê bình chứa đựng những ý tưởng mới mẻ, đặc sắc thì người ta mới chú ý. Còn nếu anh muốn người ta đối thoại, tranh luận với anh, thì phải xem vấn đề nêu lên ra sao, đối thoại, tranh luận với ai, và trong không khí nào. Khi người ta đang có nhiều việc khác để làm, lại muốn “yên thân”, mà những tiền đề để đối thoại, tranh luận đáng ngờ hoặc không đáng bỏ công, thì thông thường người ta chọn sự im lặng. Thực tế phê bình văn học ta vừa qua đã khẳng định điều này.
Rất đáng tiếc là đã khá lâu việc phê bình, nhận xét về những tác phẩm mới xuất hiện chưa làm được bao nhiêu. ấy thế mà số sách văn học, cả sáng tác và nghiên cứu, được xuất bản ở Trung ương, cũng như ở các địa phương, thật là nhiều vô kể, phong phú và đa dạng hơn bao giờ hết. Không mấy quyển được các nhà phê bình để mắt tới, phân tích, đánh giá, giới thiệu cho bạn đọc. ở đây, phê bình hầu như chỉ thu gọn lại trong việc “điểm sách” do các biên tập viên văn học trên các báo, tạp chí đảm trách.
Hiện tại, khi mà suy nghĩ và công sức con người bị phân tán theo nhiều hướng, vị trí của văn học không còn ở thế mạnh như trước, thì việc đẩy mạnh phê bình văn học, làm cho phê bình văn học khởi sắc, hoàn toàn không dễ dàng. Lúc này, công tác tổ chức, quản lí lại quan trọng gấp bội.
Tôi đề nghị lưu ý một số việc cụ thể sau đây:
1. Coi trọng vai trò của các biên tập viên văn học ở các báo và tạp chí, nhà xuất bản, các chi hội văn học các tỉnh, thành phố, tạo điều kiện để các cán bộ phụ trách công tác này làm việc có kết quả hơn, mở rộng trang phê bình văn học trên các báo, tạp chí, nhất là các báo, tạp chí chuyên về văn học, nghệ thuật.
2. Các báo, tạp chí, nhà xuất bản, các hội văn học nghệ thuật nên đặt hàng và có nhuận bút xứng đáng để các nhà phê bình chuyên nghiệp viết các bài nhận xét, nhận định về tình hình văn học chung hoặc tình hình văn học các địa phương từng 6 tháng hoặc từng năm, qua đó nêu rõ những tác phẩm có giá trị hoặc đáng chú ý về một mặt nào đó đã xuất hiện trong thời gian này. Việc này nên nằm trong tầm nhìn, trong trách nhiệm của Hội Nhà văn Việt Nam, của Hội đồng lí luận phê bình của Hội.
3. Cũng cần tổ chức thường xuyên hơn các buổi trao đổi, các hội thảo về văn học, về các tác phẩm, các hiện tượng văn học mới, như trước đây chúng ta thường làm, ngay trong thời kì chiến tranh khẩn trương và bề bộn công việc.
4. Tạo một không khí văn học, một không khí phê bình văn học nghiêm túc trung thực, tự do, dân chủ, bình đẳng là điều kiện tối cần thiết để công tác phê bình được tiến hành một cách bình thường, thuận lợi. Nhấn mạnh điều này hoàn toàn không thừa nếu chúng ta nhìn lại các cuộc trao đổi ý kiến, tranh luận gần đây.
Thời buổi mà ý thức về giá trị cá nhân, về quyền tự do dân chủ đã bén rễ sâu trong nhận thức của mỗi người và trong sinh hoạt của xã hội, thời buổi mà tham vọng “lập ngôn”, “lập thuyết” khá phổ biến trong giới trí thức, văn nghệ sĩ, thì thái độ chủ quan, cả tin vào “chân lí” của mình, bộc lộ các quan điểm khác lạ, có tính chất thách thức ở một ai đó, cũng là chuyện bình thường và cũng không có gì đáng lo ngại. Dân trí hiện tại đủ sức phân biệt được phải trái, đúng sai khá nhanh, miễn là mọi việc được trình bày một cách công khai, giữa thanh thiên bạch nhật, miễn là có được trao đổi ý kiến, tranh luận đàng hoàng, và các vị trọng tài thật sự hiểu biết, công tâm, và không quá vội vàng đưa ra kết luận, phán quyết. Nếu ta nhận thấy rõ những chuyển động hết sức phức tạp trong xã hội và trong sinh hoạt tư tưởng tinh thần ở nước ta cũng như trên thế giới hiện nay, nếu ta tin vào trí khôn lành mạnh của nhân dân, tin vào sức mạnh của lẽ phải, thì ta hoàn toàn có cách ứng xử thích hợp trước những ý kiến khác biệt, cực đoan, thậm chí sai lầm. Với thời gian, lương tri và trí tuệ của con người, và chính cuộc sống sẽ có cách phân xử công bằng và đúng đắn, sẽ xếp đặt mọi thứ đâu vào đấy. Tôi tin chắc như vậy.
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Văn Hạnh
Trong văn học phương Tây, khái niệm phê bình văn học chỉ chung hoạt động nghiên cứu văn học. ở ta, cũng như ở Liên Xô trước đây, phê bình chỉ một bộ phận, một phân ngành trong ngành nghiên cứu văn học (bao gồm 3 phân ngành chủ yếu là lịch sử văn học, lí luận văn học, phê bình văn học; gần đây, một số nhà nghiên cứu văn học nói đến một phân ngành thứ tư là phương pháp luận nghiên cứu văn học). Như vậy, dù theo quan niệm nào đi nữa, thì phê bình văn học cũng thuộc phạm trù nghiên cứu, là một chuyên môn, một nghề. Người làm phê bình văn học cần trang bị cho mình những hiểu biết chắc chắn, có hệ thống, rộng rãi về văn học, có quá trình và công phu hành nghề nhất định. Người làm phê bình có trình độ, thường xuyên và trong một thời gian tương đối lâu dài, ta gọi là nhà phê bình chuyên nghiệp.
Phê bình là hoạt động nhạy cảm, linh hoạt, năng động nhất trong nghiên cứu văn học. Đối tượng của phê bình rất rộng: Một phương diện nào đó của đời sống văn học, một tác phẩm, một nhà văn, một khuynh hướng văn học… có thể thuộc văn học đương đại hoặc văn học thời kì đã qua, văn học trong nước hoặc văn học nước ngoài. Như là qui tắc, do sự phân công được hình thành trên thực tiễn và có tính chất hợp lí giữa phê bình văn học, văn học sử và lí luận văn học, phê bình đặc biệt tập trung sự chú ý vào những hiện tượng văn học mới xuất hiện, “có vấn đề”, sự đánh giá dễ phân tán; hiện tượng văn học mà phê bình đề cập đến cũng được giới hạn về mặt phạm vi, qui mô.
Do tính chất gọn nhẹ, nhìn chung không đòi hỏi nhiều thời gian và công phu, nên lực lượng tham gia phê bình thường khá đông. Bên cạnh những người chuyên viết phê bình, thỉnh thoảng các nhà lí luận văn học, các nhà văn học sử, các nhà sáng tác cũng viết phê bình. Ngoài ra, phê bình có tính chất nghiệp dư còn có sự góp sức của nhiều bạn đọc bình thường, nhiều nhà hoạt động trong các lĩnh vực khác có quan tâm đến văn học. Phê bình nghiệp dư, do tinh thần tự do, thoải mái, lắm khi đưa ra được nhưng nhận xét gợi ý thú vị, đầy bất ngờ về những hiện tượng văn học nào đó. Nhưng những bài phê bình, phân tích vấn đề xác đáng, có tính thuyết phục cao, có khả năng dự báo, những bài tổng quan có chiều sâu về tình hình văn học cả một giai đoạn, một loại thể, thì chỉ có thể trông chờ ở những cây bút phê bình chuyên nghiệp. Sở dĩ như vậy vì những nhà phê bình chuyên nghiệp am hiểu tường tận “bếp núc” của nghề văn, thường xuyên theo dõi đời sống văn học, thấy cả điểm và diện - có khả năng xem xét vấn đề trên bình diện lí luận, lịch sử. Cho nên, trân trọng tất cả các ý kiến phê bình từ các nguồn khác nhau, ta luôn lắng nghe tiếng nói của các nhà phê bình chuyên nghiệp, có ý thức xây dựng một đội ngũ các nhà phê bình văn học chuyên nghiệp có trình độ, có tay nghề, làm cầu nối đáng tin cậy giữa người sáng tác và người đọc.
Đối tượng của phê bình rộng rãi, nhiệm vụ cụ thể của phê bình cũng có nhiều mặt. Nhưng trong tình hình văn học ta lúc này, tôi nghĩ là phê bình nên hướng vào việc nhận diện sự vận động của văn học gắn với những chuyển động lớn, phức tạp, đầy mâu thuẫn của xã hội ta sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, nêu được những cố gắng cách tân văn học, cả về nội dung và hình thức, theo những yêu cầu tư tưởng thẩm mĩ mới của thời đại.
Phê bình văn học, nói chung, hoạt động của các nhà phê bình văn học chuyên nghiệp, nói riêng, thời gian gần đây, còn khá bình lặng ít có tác dụng đối với đời sống văn học. Trừ một vài nhà phê bình năng nổ, còn phần đông các nhà nghiên cứu văn học, các nhà phê bình đều ít viết phê bình. Có thể do ngại ngần, có thể vì bận các việc khác thúc bách hơn, như dạy học, thực hiện những công trình nghiên cứu dài hơi. Như vậy, vừa thuận tay, lại có thể làm một việc gì ra tấm ra miếng, “kiếm sống” cũng khá hơn. Còn viết phê bình thì dễ va chạm, mất lòng. Trong phê bình, phát hiện ra cái mới, khen chê đều khó. Khen không đúng bị chê cười, còn chê không đúng thì thật là tai vạ. ấy thế mà viết được một bài phê bình có giá trị, được đồng nghiệp và dư luận xã hội công nhận, đồng tình, hoặc gợi mở được đối thoại, tranh luận bổ ích, đâu phải dễ! Bài phê bình chứa đựng những ý tưởng mới mẻ, đặc sắc thì người ta mới chú ý. Còn nếu anh muốn người ta đối thoại, tranh luận với anh, thì phải xem vấn đề nêu lên ra sao, đối thoại, tranh luận với ai, và trong không khí nào. Khi người ta đang có nhiều việc khác để làm, lại muốn “yên thân”, mà những tiền đề để đối thoại, tranh luận đáng ngờ hoặc không đáng bỏ công, thì thông thường người ta chọn sự im lặng. Thực tế phê bình văn học ta vừa qua đã khẳng định điều này.
Rất đáng tiếc là đã khá lâu việc phê bình, nhận xét về những tác phẩm mới xuất hiện chưa làm được bao nhiêu. ấy thế mà số sách văn học, cả sáng tác và nghiên cứu, được xuất bản ở Trung ương, cũng như ở các địa phương, thật là nhiều vô kể, phong phú và đa dạng hơn bao giờ hết. Không mấy quyển được các nhà phê bình để mắt tới, phân tích, đánh giá, giới thiệu cho bạn đọc. ở đây, phê bình hầu như chỉ thu gọn lại trong việc “điểm sách” do các biên tập viên văn học trên các báo, tạp chí đảm trách.
Hiện tại, khi mà suy nghĩ và công sức con người bị phân tán theo nhiều hướng, vị trí của văn học không còn ở thế mạnh như trước, thì việc đẩy mạnh phê bình văn học, làm cho phê bình văn học khởi sắc, hoàn toàn không dễ dàng. Lúc này, công tác tổ chức, quản lí lại quan trọng gấp bội.
Tôi đề nghị lưu ý một số việc cụ thể sau đây:
1. Coi trọng vai trò của các biên tập viên văn học ở các báo và tạp chí, nhà xuất bản, các chi hội văn học các tỉnh, thành phố, tạo điều kiện để các cán bộ phụ trách công tác này làm việc có kết quả hơn, mở rộng trang phê bình văn học trên các báo, tạp chí, nhất là các báo, tạp chí chuyên về văn học, nghệ thuật.
2. Các báo, tạp chí, nhà xuất bản, các hội văn học nghệ thuật nên đặt hàng và có nhuận bút xứng đáng để các nhà phê bình chuyên nghiệp viết các bài nhận xét, nhận định về tình hình văn học chung hoặc tình hình văn học các địa phương từng 6 tháng hoặc từng năm, qua đó nêu rõ những tác phẩm có giá trị hoặc đáng chú ý về một mặt nào đó đã xuất hiện trong thời gian này. Việc này nên nằm trong tầm nhìn, trong trách nhiệm của Hội Nhà văn Việt Nam, của Hội đồng lí luận phê bình của Hội.
3. Cũng cần tổ chức thường xuyên hơn các buổi trao đổi, các hội thảo về văn học, về các tác phẩm, các hiện tượng văn học mới, như trước đây chúng ta thường làm, ngay trong thời kì chiến tranh khẩn trương và bề bộn công việc.
4. Tạo một không khí văn học, một không khí phê bình văn học nghiêm túc trung thực, tự do, dân chủ, bình đẳng là điều kiện tối cần thiết để công tác phê bình được tiến hành một cách bình thường, thuận lợi. Nhấn mạnh điều này hoàn toàn không thừa nếu chúng ta nhìn lại các cuộc trao đổi ý kiến, tranh luận gần đây.
Thời buổi mà ý thức về giá trị cá nhân, về quyền tự do dân chủ đã bén rễ sâu trong nhận thức của mỗi người và trong sinh hoạt của xã hội, thời buổi mà tham vọng “lập ngôn”, “lập thuyết” khá phổ biến trong giới trí thức, văn nghệ sĩ, thì thái độ chủ quan, cả tin vào “chân lí” của mình, bộc lộ các quan điểm khác lạ, có tính chất thách thức ở một ai đó, cũng là chuyện bình thường và cũng không có gì đáng lo ngại. Dân trí hiện tại đủ sức phân biệt được phải trái, đúng sai khá nhanh, miễn là mọi việc được trình bày một cách công khai, giữa thanh thiên bạch nhật, miễn là có được trao đổi ý kiến, tranh luận đàng hoàng, và các vị trọng tài thật sự hiểu biết, công tâm, và không quá vội vàng đưa ra kết luận, phán quyết. Nếu ta nhận thấy rõ những chuyển động hết sức phức tạp trong xã hội và trong sinh hoạt tư tưởng tinh thần ở nước ta cũng như trên thế giới hiện nay, nếu ta tin vào trí khôn lành mạnh của nhân dân, tin vào sức mạnh của lẽ phải, thì ta hoàn toàn có cách ứng xử thích hợp trước những ý kiến khác biệt, cực đoan, thậm chí sai lầm. Với thời gian, lương tri và trí tuệ của con người, và chính cuộc sống sẽ có cách phân xử công bằng và đúng đắn, sẽ xếp đặt mọi thứ đâu vào đấy. Tôi tin chắc như vậy.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,