<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2005-03-29 22:01:35mickey>
Về tiểu thuyết Cõi Người của Từ Nguyên Tĩnh
Mạnh Lê
Tiểu thuyết Cõi người* của nhà thơ Từ Nguyên Tĩnh có trên tay bạn đọc vào tháng cuối cùng của năm Giáp Thân (2004). Với bề dày 654 trang, tiểu thuyết mang sức nặng của số phận những đời người. Nếu là câu chuyện của một làng thì thời gian kéo dào từ buổi khai sinh đất cõi đến bây giờ quãng hai thế kỷ. Nếu là câu chuyện số phận một dòng họ thì thời gian đã ngoài một thế kỷ còn nhân vật trung tâm đã qua hai phần ba thế kỷ. Cùng với sự phát triển của thời gian, không gian cũng thay đổi liên tục theo bước đi của nhân vật. Đó là cuộc sống ngồn ngộn hơi thở sử thi, thấm đẫm màu sắc huyền thoại về các nhân vật mở mang đất cõi để lập làng La Hạ đến chiến trường khói lửa miền Trung thời chống Mỹ rồi nhà tù Phú Quốc, Thành phố Sài Gòn thời Mỹ nguỵ và quê hương ngày giải phóng cho đến những vùng đất xa xôi ngoài biên cương Tổ quốc. Chiều dài thời gian, chiều rộng không gian có thể tạo nên bức tranh hiện thực đời sống kỳ vĩ hoành tráng song sức nặng của tác phẩm phụ thuộc vào chiều sâu cá tính hệ thống nhân vật truyện.
Truyện kể về nhân vật Bản và những người có quan hệ gia đình, dòng họ Lê Cuông, người kế tục sự nghiệp khai khẩn đất đai của tổ tiên tiếp tục lập ấp mở trại nuôi người làm con ở. Tuổi thơ của Bản chứng kiến cảnh ăn chơi của đám quan dịch tụ tập ở La Hạ cùng với đám ca công. Cải cách ruộng đất. Cha của Bản là ấm Vệ cùng dì chạy trốn. Mẹ của Bản phải chịu đấu tố cải cách ruộng đất. Bản học xong cấp ba không được tiếp tục học đại học vì thành phần giai cấp. Anh đã tình nguyện lên đường đánh giặc bảo vệ Tổ quốc. Cuộc chiến đấu đầy gian lao thử thách, anh đã bị thương, bị giặc bắt, bị vào tù và bị tra tấn dã man nhưng anh vẫn chiến đấu kiên cường với phẩm chất cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng.
Song sức hấp dẫn của tiểu thuyết Cõi người không nằm theo cấu trúc mạch thẳng của cốt truyện mà nó nằm ở hệ thống các tính cách nhân vật có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với nhân vật chính. Chính sự đa dạng phong phú dị biệt của các tính cách nhân vật đã làm nên bức tranh sống động về số phận con người và bộc lộ rõ nét chủ đề Cõi người mà tác giả gửi gắm qua hệ thống hình tượng các nhân vật. Mới hay, cái định nghĩa của Mác: "Con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội" không chỉ đúng ở bản chất xã hội của con người mà nó còn giúp nhà văn lý giải quá trình hình thành tính cách con người trong sáng tạo nghệ thuật. Với tiểu thuyết Cõi người, tác giả không chỉ lý giải sự hình thành tính cách nhân vật do hoàn cảnh lịch sử, hoàn cảnh sống của nhân vật tạo nên mà chính các mối quan hệ bên trong quan hệ nội tại của các nhân vật mới là những tác nhân chủ yếu, tác nhân trực tiếp hình thành nét riêng của cá tính nhân vật. Ví như nhân vật Bản chẳng hạn. Nếu nhà văn cứ nhìn con người theo cách nhìn cũ và xây dựng tính cách nhân vật theo lối mòn cũ rằng đã là con nhà giàu thì sẽ lười nhác lao động rồi khi bị quy thành phần giai cấp thì hận thù giai cấp thậm chí sẵn sàng quay lưng lại với sự nghiệp cách mạng của Đảng của nhân dân... Trong tiểu thuyết Cõi người, tác giả đã khắc hoạ tính cách Bản bằng cách nhìn mới. Bản là cháu nội của trưởng tộc Lê Cuông, người trực tiếp bằng bàn tay khối óc của mình khai hoang phục hoá biến vùng đất sỏi đá thành trang trại. Ước mơ lớn nhất của đời ông là con cháu được học hành mở mang trí thức. Con ông, ấm Di là một trí thức lại có lòng nhiệt huyết. ấm Di bị kẻ xấu hãm hại. Lê Cuông treo cổ lên cây thị chết không chỉ vì thương con mà cái chính là ước vọng khai sáng số phận con người bằng tri thức văn hoá trong ông bất ngờ bị sụp đổ. Với những người như Lê Cuống, ấm Di nếu bắt gặp ánh sáng cách mạng chắc chắn họ sẽ trở thành những người hữu ích cho cách mạng. Vào chiến trường rồi bị địch bắt, bị tra tấn dã man, Bản luôn được đồng đội, đồng chí dìu dắt giúp đỡ. Người trực tiếp giác ngộ Bản thành Đảng viên Cộng sản chính là Sanh. Một trí thức (thầy giáo) lại cùng quê, lại là cấp trên của Bản, rồi tình yêu, tình mẫu tử... Tất cả những quan hệ ràng buộc ấy đã tạo nên tính cách Bản, loại nhân vật tiêu biểu cho con người của thời đại mới. Đó là những con người làm chủ được số phận của mình.
Một nét độc đáo nữa trong việc tạo dựng hệ thống tính cách nhân vật truyện ở Cõi người là thù pháp khắc hoạ những cặp tính cách đối lập. Đó là một Đội Oánh giảo quyệt cơ mưu song hành với y là ấm Vệ đốn hèn bạc nhược. Đội Oánh xuất hiện từ đầu truyện với chức nghiệp là y tá cho quân đội Pháp đến cuối truyện y mới lộ ra là sĩ quan mật vụ cho Pháp và Mỹ. Chính Đội Oánh đã lừa cho ấm Vệ đưa út Thường trốn vào Nam rồi sau đó chính Đội Oánh ép ấm Vệ nhường út Thường lại cho mình. Chính Đội Oánh là tác nhân đẩy cuộc đời ấm Vệ vào tình thế bi kịch. ấm Vệ và út Thường đẻ ra thằng Phát, Phát trở thành sĩ quan quản tù ở đảo Phú Quốc và trực tiếp tra tấn dã man Bản, đứa em cùng cha khác mẹ của mình. Đối lập với tính cách của Sang với Bản và Phách. Phó Cáy ăn nằm với em dâu đẻ ra Phách. Cha của Phách là Mảy em ruột Phó Cáy làm ông Từ giữ chùa. Cho nên Phách được coi là thành phần bần cố nông dù ít học vẫn được làm chủ tịch xã lâm thời, được làm cán bộ sĩ quan quân đội rồi làm cán bộ quản lý kinh tế thời bao cấp cuối cùng do tham ô bị Nhà nước thải về quét chùa với bố. Có thể coi Phách là hình bóng của Phó Cáy trong tính cách xu thời vị kỷ tính toán cơ mưu và hống hách với người thấp bé hơn mình. Cái khéo léo của tác giả là đã sắp xếp các cặp đối lập tính cách này luôn song hành với nhau. Phách là chú họ xa của Bản là bạn bè thuở nhỏ rồi lại cùng là đồng đội với Bản ở chiến trường. Đây không phải là sự sắp xếp mang tính ngẫu nhiên của đời sống mà do sự chi phối mỹ học của bản chất hiện thực trong tiếp cận chân lý nghệ thuật của nhà văn. Hướng vào chủ đề số phận con người trong sự vận động và phát triển của lịch sử. Cõi người đã cố gắng xây dựng một hệ thống nhân vật mà trong đó mỗi nhân vật dù chính hay phụ đều có cá tính riêng. Nhân vật Đỏ Cao chẳng hạn, y xuất thân là đứa ở cho nhà ấm Vệ, khi có một chút quyền lực, y sẵn sàng vứt bỏ tất cả, bản chất lưu manh tiềm ẩn trong bản ngã, có cơ hội là bột phát. Đấu tố đào Tuyết Tuyết rồi lại hãm hiếp cô. Đã tăm tối lại muốn làm kẻ có quyền ăn trên ngồi trốc. Cuối cùng phải chịu ngồi tù vì buôn á phiện. Các nhân vật tài sắc lại có tâm hồn trong trắng không chịu điếm nhục như đào Tuyết Tuyết, út Thường, ấm Di, Hiên... cuối cùng họ vẫn phải sống theo số phận bắt họ phải sống như vậy.
Bằng cách kể kết hợp với tả trong ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật truyện thống nhất nhuần nhuyễn, Cõi người đầy ắp không khí lịch sử và trầm tích văn hoá. Một lốt Cọp trao đứa trẻ sơ sinh lại cho người, đứa bé được người nuôi lớn lên trả công người nuôi một sân củi chẻ ra hoá thành vàng lá. Rồi cây thị của nhà Lê Cuông. Kỷ vật gắn bó truyền đời ba thế hệ, cây thị là vật chứng bao nỗi buồn vui của số phận đời người, nên chi út Thường gửi thư từ nước Mỹ về cho Bán muốn đóng cái công te nơ, thuê một chuyến chuyên cơ chở cây thị sang Mỹ... ở bên đó cái gì cũng không thiếu chỉ thiếu mỗi cây thị... Phải chăng, cây thị nhà Lê Cuông đã thành kỷ vật văn hoá và bằng đồng tiền người ta có thể sử dụng kỷ vật văn hoá ấy cho mỗi cá nhân. Cái thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm ở đây là đời sống lịch sử văn hoá cần phải được các nhà văn khai thác khi xây dựng những nhân vật đời thường. Tiểu thuyết Cõi người đã lồng ghép đan xen nhiều chi tiết hiện thực vừa mang tính cá biệt vừa mang tính khái quát về các vấn đề lịch sử, xã hội, tôn giáo... và chính cái thông điệp sáng tạo này đã xác định cách thức thể hiện từ kết cấu đến ngôn ngữ biểu đạt hệ thống hình tượng tác phẩm. Về kết cấu, tác giả không chia tiểu thuyết thành chương đoạn, không sắp xếp theo trình tự thời gian, sự việc mà chủ yếu dựa vào sự phát triển tính cách và số phận nhân vật. Về ngôn ngữ biểu đạt, chủ yếu là trần thuật, tức ngôn ngữ kể chuyện qua số phận nhân vật, sự việc và hình ảnh... qua nhiều thủ pháp hoặc trực tiếp của tác giả hoặc gián tiếp qua hồi tưởng, giấc mơ của nhân vật. Có thể hình dung một khả năng lồng ghép sáng tạo của tác giả trong hình thức thể hiện. Đó là sự sắp xếp theo xoắn ốc, những đường tròn đồng tâm xoay quanh một tâm điểm mà nhân vật chính là tâm điểm ấy.
Hạn chế của Cõi người là nhân vật chính của tác phẩm cần được tác giả khắc hoạ rõ nét hơn, chú ý đến những chi tiết thể hiện tính riêng biệt độc đáo của nhân vật chính. Phần đầu truyện và cuối truyện đọc hấp dẫn hơn phần giữa. Điều này chứng tỏ bút lực sáng tạo dồi đào của tác giả khi viết về cuộc sống và con người ở những vùng quê.
Cõi người là đề tài mang tầm khái quát lớn về hiện thực đời sống lại có chiều sâu triết học được tác giả thể hiện qua chân dung số phận một vùng đất, một dòng họ từ xa xưa cho tới bây giờ. Đó là một thành công lớn, một đóng góp lớn trong hành trình sáng tạo của nhà văn Từ Nguyên Tĩnh.
(*) Tiểu thuyết của nhà văn Từ Nguyên Tĩnh, Nxb Đà Nẵng, 2004
(Báo Văn nghệ)
Mạnh Lê
Tiểu thuyết Cõi người* của nhà thơ Từ Nguyên Tĩnh có trên tay bạn đọc vào tháng cuối cùng của năm Giáp Thân (2004). Với bề dày 654 trang, tiểu thuyết mang sức nặng của số phận những đời người. Nếu là câu chuyện của một làng thì thời gian kéo dào từ buổi khai sinh đất cõi đến bây giờ quãng hai thế kỷ. Nếu là câu chuyện số phận một dòng họ thì thời gian đã ngoài một thế kỷ còn nhân vật trung tâm đã qua hai phần ba thế kỷ. Cùng với sự phát triển của thời gian, không gian cũng thay đổi liên tục theo bước đi của nhân vật. Đó là cuộc sống ngồn ngộn hơi thở sử thi, thấm đẫm màu sắc huyền thoại về các nhân vật mở mang đất cõi để lập làng La Hạ đến chiến trường khói lửa miền Trung thời chống Mỹ rồi nhà tù Phú Quốc, Thành phố Sài Gòn thời Mỹ nguỵ và quê hương ngày giải phóng cho đến những vùng đất xa xôi ngoài biên cương Tổ quốc. Chiều dài thời gian, chiều rộng không gian có thể tạo nên bức tranh hiện thực đời sống kỳ vĩ hoành tráng song sức nặng của tác phẩm phụ thuộc vào chiều sâu cá tính hệ thống nhân vật truyện.
Truyện kể về nhân vật Bản và những người có quan hệ gia đình, dòng họ Lê Cuông, người kế tục sự nghiệp khai khẩn đất đai của tổ tiên tiếp tục lập ấp mở trại nuôi người làm con ở. Tuổi thơ của Bản chứng kiến cảnh ăn chơi của đám quan dịch tụ tập ở La Hạ cùng với đám ca công. Cải cách ruộng đất. Cha của Bản là ấm Vệ cùng dì chạy trốn. Mẹ của Bản phải chịu đấu tố cải cách ruộng đất. Bản học xong cấp ba không được tiếp tục học đại học vì thành phần giai cấp. Anh đã tình nguyện lên đường đánh giặc bảo vệ Tổ quốc. Cuộc chiến đấu đầy gian lao thử thách, anh đã bị thương, bị giặc bắt, bị vào tù và bị tra tấn dã man nhưng anh vẫn chiến đấu kiên cường với phẩm chất cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng.
Song sức hấp dẫn của tiểu thuyết Cõi người không nằm theo cấu trúc mạch thẳng của cốt truyện mà nó nằm ở hệ thống các tính cách nhân vật có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với nhân vật chính. Chính sự đa dạng phong phú dị biệt của các tính cách nhân vật đã làm nên bức tranh sống động về số phận con người và bộc lộ rõ nét chủ đề Cõi người mà tác giả gửi gắm qua hệ thống hình tượng các nhân vật. Mới hay, cái định nghĩa của Mác: "Con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội" không chỉ đúng ở bản chất xã hội của con người mà nó còn giúp nhà văn lý giải quá trình hình thành tính cách con người trong sáng tạo nghệ thuật. Với tiểu thuyết Cõi người, tác giả không chỉ lý giải sự hình thành tính cách nhân vật do hoàn cảnh lịch sử, hoàn cảnh sống của nhân vật tạo nên mà chính các mối quan hệ bên trong quan hệ nội tại của các nhân vật mới là những tác nhân chủ yếu, tác nhân trực tiếp hình thành nét riêng của cá tính nhân vật. Ví như nhân vật Bản chẳng hạn. Nếu nhà văn cứ nhìn con người theo cách nhìn cũ và xây dựng tính cách nhân vật theo lối mòn cũ rằng đã là con nhà giàu thì sẽ lười nhác lao động rồi khi bị quy thành phần giai cấp thì hận thù giai cấp thậm chí sẵn sàng quay lưng lại với sự nghiệp cách mạng của Đảng của nhân dân... Trong tiểu thuyết Cõi người, tác giả đã khắc hoạ tính cách Bản bằng cách nhìn mới. Bản là cháu nội của trưởng tộc Lê Cuông, người trực tiếp bằng bàn tay khối óc của mình khai hoang phục hoá biến vùng đất sỏi đá thành trang trại. Ước mơ lớn nhất của đời ông là con cháu được học hành mở mang trí thức. Con ông, ấm Di là một trí thức lại có lòng nhiệt huyết. ấm Di bị kẻ xấu hãm hại. Lê Cuông treo cổ lên cây thị chết không chỉ vì thương con mà cái chính là ước vọng khai sáng số phận con người bằng tri thức văn hoá trong ông bất ngờ bị sụp đổ. Với những người như Lê Cuống, ấm Di nếu bắt gặp ánh sáng cách mạng chắc chắn họ sẽ trở thành những người hữu ích cho cách mạng. Vào chiến trường rồi bị địch bắt, bị tra tấn dã man, Bản luôn được đồng đội, đồng chí dìu dắt giúp đỡ. Người trực tiếp giác ngộ Bản thành Đảng viên Cộng sản chính là Sanh. Một trí thức (thầy giáo) lại cùng quê, lại là cấp trên của Bản, rồi tình yêu, tình mẫu tử... Tất cả những quan hệ ràng buộc ấy đã tạo nên tính cách Bản, loại nhân vật tiêu biểu cho con người của thời đại mới. Đó là những con người làm chủ được số phận của mình.
Một nét độc đáo nữa trong việc tạo dựng hệ thống tính cách nhân vật truyện ở Cõi người là thù pháp khắc hoạ những cặp tính cách đối lập. Đó là một Đội Oánh giảo quyệt cơ mưu song hành với y là ấm Vệ đốn hèn bạc nhược. Đội Oánh xuất hiện từ đầu truyện với chức nghiệp là y tá cho quân đội Pháp đến cuối truyện y mới lộ ra là sĩ quan mật vụ cho Pháp và Mỹ. Chính Đội Oánh đã lừa cho ấm Vệ đưa út Thường trốn vào Nam rồi sau đó chính Đội Oánh ép ấm Vệ nhường út Thường lại cho mình. Chính Đội Oánh là tác nhân đẩy cuộc đời ấm Vệ vào tình thế bi kịch. ấm Vệ và út Thường đẻ ra thằng Phát, Phát trở thành sĩ quan quản tù ở đảo Phú Quốc và trực tiếp tra tấn dã man Bản, đứa em cùng cha khác mẹ của mình. Đối lập với tính cách của Sang với Bản và Phách. Phó Cáy ăn nằm với em dâu đẻ ra Phách. Cha của Phách là Mảy em ruột Phó Cáy làm ông Từ giữ chùa. Cho nên Phách được coi là thành phần bần cố nông dù ít học vẫn được làm chủ tịch xã lâm thời, được làm cán bộ sĩ quan quân đội rồi làm cán bộ quản lý kinh tế thời bao cấp cuối cùng do tham ô bị Nhà nước thải về quét chùa với bố. Có thể coi Phách là hình bóng của Phó Cáy trong tính cách xu thời vị kỷ tính toán cơ mưu và hống hách với người thấp bé hơn mình. Cái khéo léo của tác giả là đã sắp xếp các cặp đối lập tính cách này luôn song hành với nhau. Phách là chú họ xa của Bản là bạn bè thuở nhỏ rồi lại cùng là đồng đội với Bản ở chiến trường. Đây không phải là sự sắp xếp mang tính ngẫu nhiên của đời sống mà do sự chi phối mỹ học của bản chất hiện thực trong tiếp cận chân lý nghệ thuật của nhà văn. Hướng vào chủ đề số phận con người trong sự vận động và phát triển của lịch sử. Cõi người đã cố gắng xây dựng một hệ thống nhân vật mà trong đó mỗi nhân vật dù chính hay phụ đều có cá tính riêng. Nhân vật Đỏ Cao chẳng hạn, y xuất thân là đứa ở cho nhà ấm Vệ, khi có một chút quyền lực, y sẵn sàng vứt bỏ tất cả, bản chất lưu manh tiềm ẩn trong bản ngã, có cơ hội là bột phát. Đấu tố đào Tuyết Tuyết rồi lại hãm hiếp cô. Đã tăm tối lại muốn làm kẻ có quyền ăn trên ngồi trốc. Cuối cùng phải chịu ngồi tù vì buôn á phiện. Các nhân vật tài sắc lại có tâm hồn trong trắng không chịu điếm nhục như đào Tuyết Tuyết, út Thường, ấm Di, Hiên... cuối cùng họ vẫn phải sống theo số phận bắt họ phải sống như vậy.
Bằng cách kể kết hợp với tả trong ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật truyện thống nhất nhuần nhuyễn, Cõi người đầy ắp không khí lịch sử và trầm tích văn hoá. Một lốt Cọp trao đứa trẻ sơ sinh lại cho người, đứa bé được người nuôi lớn lên trả công người nuôi một sân củi chẻ ra hoá thành vàng lá. Rồi cây thị của nhà Lê Cuông. Kỷ vật gắn bó truyền đời ba thế hệ, cây thị là vật chứng bao nỗi buồn vui của số phận đời người, nên chi út Thường gửi thư từ nước Mỹ về cho Bán muốn đóng cái công te nơ, thuê một chuyến chuyên cơ chở cây thị sang Mỹ... ở bên đó cái gì cũng không thiếu chỉ thiếu mỗi cây thị... Phải chăng, cây thị nhà Lê Cuông đã thành kỷ vật văn hoá và bằng đồng tiền người ta có thể sử dụng kỷ vật văn hoá ấy cho mỗi cá nhân. Cái thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm ở đây là đời sống lịch sử văn hoá cần phải được các nhà văn khai thác khi xây dựng những nhân vật đời thường. Tiểu thuyết Cõi người đã lồng ghép đan xen nhiều chi tiết hiện thực vừa mang tính cá biệt vừa mang tính khái quát về các vấn đề lịch sử, xã hội, tôn giáo... và chính cái thông điệp sáng tạo này đã xác định cách thức thể hiện từ kết cấu đến ngôn ngữ biểu đạt hệ thống hình tượng tác phẩm. Về kết cấu, tác giả không chia tiểu thuyết thành chương đoạn, không sắp xếp theo trình tự thời gian, sự việc mà chủ yếu dựa vào sự phát triển tính cách và số phận nhân vật. Về ngôn ngữ biểu đạt, chủ yếu là trần thuật, tức ngôn ngữ kể chuyện qua số phận nhân vật, sự việc và hình ảnh... qua nhiều thủ pháp hoặc trực tiếp của tác giả hoặc gián tiếp qua hồi tưởng, giấc mơ của nhân vật. Có thể hình dung một khả năng lồng ghép sáng tạo của tác giả trong hình thức thể hiện. Đó là sự sắp xếp theo xoắn ốc, những đường tròn đồng tâm xoay quanh một tâm điểm mà nhân vật chính là tâm điểm ấy.
Hạn chế của Cõi người là nhân vật chính của tác phẩm cần được tác giả khắc hoạ rõ nét hơn, chú ý đến những chi tiết thể hiện tính riêng biệt độc đáo của nhân vật chính. Phần đầu truyện và cuối truyện đọc hấp dẫn hơn phần giữa. Điều này chứng tỏ bút lực sáng tạo dồi đào của tác giả khi viết về cuộc sống và con người ở những vùng quê.
Cõi người là đề tài mang tầm khái quát lớn về hiện thực đời sống lại có chiều sâu triết học được tác giả thể hiện qua chân dung số phận một vùng đất, một dòng họ từ xa xưa cho tới bây giờ. Đó là một thành công lớn, một đóng góp lớn trong hành trình sáng tạo của nhà văn Từ Nguyên Tĩnh.
(*) Tiểu thuyết của nhà văn Từ Nguyên Tĩnh, Nxb Đà Nẵng, 2004
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,