TÍNH TRỮ TÌNH LUẬN ĐỀ TRONG BÀI THƠ "VỘI VÀNG"
         Cảm hứng chủ đạo của Xuân Diệu khi làm bài thơ này là cảm hứng phô bày trực tiếp quan niệm sống vội vàng, sống cuống cuồng, muốn tận hưởng cho hết hương nhụy của cuộc đời.
         Mặt khác, khi sáng tác bài Vội vàng, nhà thơ thắm tới hai “mục tiêu” là làm sao làm nổi bật được triết lí của mình về thời gian, về tuổi trẻ, về tình yêu và làm sao thể hiện được đầy đủ những cảm xúc đắm đuối của mình về vẻ đẹp của thiên nhiên, của cuộc đời.
         Nhìn trên bề mặt bài thơ, có vẻ như “mục tiêu” thứ nhất là chủ yếu, được ý thức đầy đủ và kết quả là bài thơ được cấu tạo theo một cái khung luận lí khá vững chắc. Người đọc có cảm tưởng bao nhiêu đoạn thơ là bấy nhiêu luận điểm khẳng định cơ sở của hành động “vội vàng”. Nhưng lần vào cảm xúc bên trong sẽ thấy “mục tiêu” sáng tạo thứ hai đã nổi lên đóng vai trò chủ đạo trong những tình huống cụ thể, đưa lại cho bài thơ một vẻ đẹp tươi tắn, sống động, khiến cho độc giả có lúc tưởng như quên đi mục tiêu triết lí mà nhà thơ gửi gắm trong bài. Do đó, Vội vàng là bài thơ tiêu biểu của sự giao thoa, phối hợp dạng kết cấu luận đề và trữ tình.
         Bài thơ mở đầu bằng bốn câu năm chữ, thể hiện ước muốn rất khác thường:
                    Tôi muốn tắt nắng đi
                     Cho màu đừng nhạt mất;
                    Tôi muốn buộc gió lại
                    Cho hương đừng bay đi
         Đây là những khao khát lạ lùng, mạnh mẽ nhưng cũng hết sức phi lí, hoang đường. Nhưng từ câu thứ 5 đến câu 30, cái vô lí kia được giải thích một cách cặn kẽ, đầy sức thuyết phục.
        Tôi muốn “tắt nắng”, “buộc gió” bởi vì cuộc đời này đẹp lắm, nó giống như một vườn tình ái đầy hương sắc luôn bày ra mời mọc “tôi” tận hưởng: “Của ong bướm này đây tuần tháng mật/ Này đây hoa của đồng nội xanh rì/ Này đây lá của cảnh tơ phơ phất/ Của yến anh này đây khúc tình si/ Và này đây ánh sáng chớp hàng mi/ Mỗi sáng sớm thần Vui hằng gõ cửa/ Tháng giêng ngon như một cặp môi gần”. Nhưng đời người thì ngắn ngủi: “Không cho dài thời trẻ của nhân gian”, “Tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại” mà thời gian thì trôi nhanh: “Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua/ Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già”, mọi thanh sắc cuộc đời đang phôi pha không đếm xỉa gì đến lòng người khao khát: “Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi/ Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt”. Vì thế, tôi muốn ngừng thời gian lại để vẻ đẹp tươi tắn, mơn mởn kia được tồn tại vĩnh hằng. Cách lập luận trên được xây dựng bằng các dạng câu (Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua/ Xuân còn non… / Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất; Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoàn/ Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại …) và các từ ngữ (nhưng, nghĩa là, nên, phải chăng…) rất đặc trưng cho loại văn bản đòi hỏi phải có sự lập luận logíc.
         Phần cuối bài thơ (từ câu 31 cho đến hết bài), tác giả tuyên bố lại niềm khao khát của cái tôi, nhưng giờ đây, lời tuyên bố mang sắc thái hiển nhiên, hoàn toàn thuận lí, không có gì phải nghi ngờ, băn khoăn. Nhà thơ vồ vập, ngốn ngấu hưởng thụ “Sự sống mới bắt đầu mơn mởn” bằng “riết”, “thâu”, “say”, “cắn” khi mùa xuân cuộc đời còn “ngon như một cặp môi gần”.
        Toàn bài thơ có thể tóm lược theo cấu trúc logíc sau:
        Ước muốn quay ngược quy luật của tự nhiên-bởi lẽ thiên nhiên, cuộc đời rất vui tươi, đẹp đẽ-nhưng thời gian trôi nhanh mà đời người thì ngắn ngủi-vì vậy, hãy gấp gáp tận hưởng hương nhụy của cuộc đời.