Thêu là một nghề thủ công truyền thống đã gắn bó bao đời của người phụ nữ Việt Nam. Tương truyền thế kỷ XVII, cụ Lê Công Hành đã học được kỹ thuật thêu nổi của người Trung Hoa, thông qua đó kết hợp với phong cách thêu truyền thống của dân tộc để tạo nên một phong cách thêu mới độc đáo, mang đậm nét mỹ thuật. Đến nay, những người thợ thêu trong cả nước đều xem cụ là ông tổ của nghề thêu. Đại đa số phụ nữ trong cả nước đều biết thêu, tuy nhiên, tập trung và có tính chuyên nghiệp từ lâu đời là ở Huế. Khi nhà Nguyễn xây dựng kinh thành ở cố đô Huế, và lúc Đoan Huy Thái hậu (Hoàng Thị Cúc), mẹ vua Bảo Đại là nghệ nhân thêu và Hoàng hậu Nam Phương, người học được kỹ thuật thêu ren của người Pháp, thì nghề thêu nước ta được kết tinh giữa những ưu điểm thêu châu Âu với tinh hoa của châu Á, biến nó trở thành kỹ thuật thêu của cung đình, gắn liền với những đặc điểm thuỳ mị, tinh tế, tỉ mỉ của người con gái Huế. Đến những năm đầu thế kỷ XX, nghề thêu Việt Nam như được thăng hoa khi các tác phẩm thêu nghệ thuật được ưa chuộng trong hoàng tộc triều Nguyễn ở Huế. Đặc biệt, đầu thập kỷ 90, tranh thêu lụa Việt Nam đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật thêu khi hai nghệ nhân Võ Văn Quân và Hoàng Thị Xuân vạch ra một hướng đi mới trong nghề thêu truyền thống Việt Nam bằng cách kết hợp các đặc điểm của nghệ thuật đồ hoạ với kỹ thuật thêu cổ truyền Việt Nam; đã đưa vào thay thế các nội dung mang đậm nét Trung Hoa thường thấy ở các thế kỷ trước trong tranh thêu. Điều này đã tạo nên dân tộc tính, thấm đậm tình quê, tình người dân dã Việt Nam trong tranh thêu XQ.

Tranh thêu- nhịp cầu tình cảm của người phụ nữ Huế
Thêu thùa, kim chỉ luôn là người bạn tâm giao của người phụ nữ Việt Nam tự ngàn xưa, và là một trong những chuẩn mực để đánh giá công, dung, ngôn, hạnh của người phụ nữ Việt Nam. Tranh thêu chính là không gian vỗ về, không gian bình yên, không gian tâm tưởng của người phụ nữ. Bởi vậy, người nghệ nhân thêu không chỉ đòi hỏi có đôi tay khéo léo, mà cần có cả niềm đam mê nghề nghiệp. Để tạo ra một tác phẩm tranh thêu hoàn chỉnh, phải trải qua nhiều công đoạn. Trước nhất, người hoạ sĩ vẽ nội dung mà bức tranh cần biểu đạt (bằng kinh nghiệm sống, quan điểm nghệ thuật của mình), sau đó can lại lên giấy. Tiếp theo là đặt những bản xâm theo nét vẽ lên vải, cà lên đó một lớp bột màu sao cho màu thắm xuống theo các đường xâm. Đến lúc đó, chính từ sự kết hợp sắc nét trong kỹ thuật thêu tay, người nghệ nhân mới có thể diễn đạt những điều cụ thể và trừu tượng để tạo ra một tác phẩm hoàn thiện với đầy đủ các yếu tố mỹ thuật và nghệ thuật. Thông thường, sau khi hoạ xong nội dung bức tranh, hoạ sĩ và nghệ nhân trao đổi với nhau về cách phối màu trên bức thêu sao cho toát ra những nét hồn cơ bản mà bức tranh cần biểu đạt. Vì thế, một tác phẩm tranh thêu là sự đồng sáng tạo của nghệ nhân và hoạ sĩ; họ cùng nhau tạo ra những tác phẩm với sắc màu hoà hợp, không chát chúa.

Bước đột phá mới, đầy sáng tạo của tranh XQ là kỹ thuật tranh thêu hai mặt. Tranh thêu hai mặt được thể hiện trên một loại vải voan mỏng, dùng chỉ thêu bằng tơ tằm, do đó, để giữ được các chân chỉ, người nghệ nhân phải hết sức tỉ mĩ, công phu nên thời gian để hoàn tất bức tranh thêu hai mặt thường gấp ba lần bức tranh thêu thông thường. Nhìn vào tranh thêu hai mặt, người ta không thể nhận ra đâu là điểm bắt đầu và đâu là điểm kết thúc bởi những chân chỉ được người nghệ nhân dấu vào chính giữa. Chính vì thế, tạo cho người xem cảm giác thoải mái, xoa dịu tâm hồn, tránh khỏi những xô bồ trong cuộc sống thường nhật. Tranh chân dung cũng là một điểm đặc trưng, mang phong cách riêng của tranh XQ, những đường chỉ được phối màu một cách tài tình đã làm nổi rõ những đường gân thớ thịt trên đôi tay của những cụ ông đang ngồi câu cá hay ánh mắt xa xăm buồn của người mẹ trông con. Thông thường, một bức tranh chân dung chỉ một nghệ nhân thêu, mất khoảng 3 tháng, trong khi đó, những bức tranh phong cảnh có thể phối hợp hai, ba nghệ nhân cùng thêu. Hơn nữa, điểm khó của tranh chân dung là đã đặt kim vào thêu là tuyệt đối tránh sai sót, bởi không thể tháo ra thêu lại như tranh phong cảnh. Thế nên, đòi hỏi người nghệ nhân phải cẩn thận, chi tiết trong từng đường kim múi chỉ.

Thêu chính là một thứ ngôn ngữ, một nhịp cầu nối để người phụ nữ bày tỏ tình yêu, niềm tin và hi vọng của mình đến với gia đình, người thân và quê hương. Điều này được thể hiện trong các gian trưng bày của phòng tranh XQ với từng chủ đề cụ thể: Tình bạn, tình tri âm; nơi con đã lớn lên; lời nói thiên nhiên; sự mẫn cảm của các loài hoa; nghệ thuật dành cho bản thân tôi; tôi thêu quê hương tôi. Với những chủ đề này, người phụ nữ đã có không gian, “khung trời rộng mở’ để trải lòng mình. Ở đó, họ thể hiện tình yêu quê hương, lòng nhớ nhung quê nhà, của một đứa con xa quê với những bức thêu có cây đa - bến nước, cánh đồng bát ngát, lũ trẻ chăn trâu hay mái rạ thân quen; ở đó, tình yêu thiên nhiên được gởi vào trong cỏ cây, hoa lá; ở một khía cạnh khác, thiên nhiên chính là người bạn tâm giao để người phụ nữ giãi bày nỗi niềm tâm sự; ở đó, tình mẫu tử thiêng liêng với hình ảnh người mẹ mỏi mòn trông con, nhìn vào tấm hình thơ bé của con mà ánh mắt toát lên sự thắt quặn của nỗi nhớ; là nỗi chờ mong của bao người thiếu phụ khi chồng xa nhà; hơn thế những tư tưởng tôn trọng những nét đẹp của văn hoá dân tộc trước sự xô bồ của cuộc sống hiện đại cũng đã được thổi vào trong tranh XQ…Tất cả, bằng những đường kim sợi chỉ, người phụ nữ đã phả vào những bức tranh thêu đời sống nội tâm, những trăn trở đời thường đầy nhân văn tính, khiến bức tranh trở nên sinh động, có hồn, như một thực thể biết nói bao điều…

Trịnh Thế Vinh(www.thuathienhue.gov.vn)