Mấy suy nghĩ nhân đọc  “Thời của thánh thần”
                     của Hoàng minh Tường
Điều đầu tiên tôi muốn nói, câu đầu tiên tôi muốn viết đó là tôi kính trọng, tôi khâm phục tác giả của cuốn tiểu thuyết. Hoàng minh Tường quả thật là con người dũng cảm. Cuốn tiểu thuyết là phát đại bác đầu tiên bắn thẳng vào khu vực cấm trong nền văn học nước nhà. Trước Hoàng minh tường đã lẻ tẻ có một hai truyện ngắn đề cập đến cải cách ruộng đất nhưng so với thời của thánh thần nó cũng chỉ như một phát súng lục bắn vào một bức tường kiên cố. Tiếng nổ của nó cũng chỉ như tiếng nổ của một quả pháo tép giữa chốn đồng không mông quạnh. Nhưng tôi nghĩ lần này thì khác. Tác phẩm của Hoàng minh Tường lần này là một trái đại bác chứ không phải là phát súng lục và tiếng nổ của nó đã chấn động lương tri người đọc. Chắc dư âm của nó sẽ còn kéo dài.
Tuy nhiên tôi rất buồn khi phải nói rằng tác phẩm “Thời của thánh thần”không phải là một tác phẩm hay. Trong tác phẩm còn rất nhiều điều chúng ta cần phải bàn luận. Tôi vẫn tự hỏi mình: Liệu mình có điên không khi dám hạ bút viết câu này?Liệu dư luận sẽ phản ứng thế nào khi mà chỉ tính riêng trong việt nam thư quán thôi số người đọc nó đã lên đến gần 100.000 người và số phiếu bầu chọn cho nó là gần 100 phiếu năm sao? Tôi nghĩ rằng tôi không điên. Tác phẩm tuy không hay nhưng mà lạ. Chính cái lạ đồng thời với cái lệnh cấm phát hành đã thu hút người đọc. Vô hình dung, không ai khác, mà chính bộ văn hóa và thông tin đã lăng xê tác giả đến tận mây xanh
Tôi viết bài này không nhằm mục đích phê bình tác phẩm “Thời của thánh thần”.Mà chủ yếu thông qua việc phê bình tác phẩm (rất ít thôi) nói lên những suy nghĩ của tôi về nền văn học nước nhà
Đã từ rất lâu rồi,người đọc chúng ta chỉ được đọc những tác phẩm nhờ nhờ, nhàn nhạt. chẳng hư mà cũng chẳng thực. Gấp quyển sách vào là lăn ra ngủ quên hết tác phẩm viết gì .Nay đột nhiên vớ được một cuốn với một giọng điệu khác, ngồn ngộn những hiện thực chưa từng  biết đến,với bao nhiêu trăn trở suy tư thì ai chẳng háo hức, ai chẳng tìm đọc. Ăn mãi dưa muối với cà rồi nay được miếng thịt, dù bé và bạc nhạc, ai chẳng thấy ngon. Bản thân tôi mặc dù viết “không phải là một tác phẩm hay. Trong tác phẩm còn nhiều điều cần phải bàn luận” nhưng khi vớ được quyển sách ,tôi đã ngốn ngấu nó từ dòng đầu tiên đến dòng cuối cùng.
Nếu so sánh cải cách ruộng đất của chúng ta với cách mạng văn hóa của trung quốc thì thảm họa của cải cách ruộng đất của chúng ta chẳng là gì cả. Thế nhưng tại sao ở Trung quốc không sảy ra hiện tượng tạm gọi là “Hoàng minh Tường” như ta hiện nay?
Bởi vì họ không cấm đoán. Rất nhiều những tác phẩm viết về cách mạng văn hóa đã ra đời nhưng khác với “Thời của thánh thần” những tác phẩm ấy đều đề cao tính nhân văn. Nhân vật trong những tác phẩm của họ,mặc dù trong hoàn cảnh tàn khốc của cách mạng văn hóa vẫn vượt qua số phận và đặc biệt vẫn yêu đất nước mình, thậm chí vẫn tin vào đảng cộng sản của mình. Đấy là điều ở  Hoàng minh Tường không có. Nhân vật của ông đã đầu hàng số phận. Một tác phẩm văn học hay phải là một tác phẩm ngợi ca con người phải là một tác phẩm mà sau khi đọc người đọc thấy mình phải sống tốt đẹp hơn, nghị lực hơn. Có một câu hỏi chúng ta cần phải đặt ra đó là : “Tại sao những tác phẩm viết về cách mạng văn hóa của trung quốc người ta không phản ánh hiện thực một cách trần trụi như của Hoàng minh Tường mà hiện thực tàn khốc của cách mạng văn hóa chỉ được thể hiện như một bối cảnh để trong bối cảnh đó hình ảnh con người được nâng cao?” Câu trả lời vẫn là vì Trung quốc họ không cấm đoán.
Tác phẩm văn học là một thứ hàng hóa vì vậy nó cũng chịu sự chi phối của các quy luật thị trường. Chúng ta giả sử nếu ở Việt nam có mười tác phẩm văn học viết đề tài như “Thời của thánh thần” thì liệu những tác phẩm ấy có chỉ phản ánh hiện thực một cách trần trụi nữa không? Chắc chắn là không bởi vì phản ánh hiện thực trần trụi là một cách viết dễ nhất và cũng dở nhất. Với cách viết ấy tác giả sẽ mất khách hàng,mất người đọc. Nhưng vì cấm đoán, một mình Hoàng minh Tường một chiếu chẳng có ai cạnh tranh thì “Thời của thánh thần” dù viết có dở nữa nó vẫn thu hút người đọc ( Tôi phải nói với mọi người rằng Thời của thánh thần không phải là một tác phẩm hay nhưng nó cũng không phải là một tác phẩm dở. Nó thuộc diện thường thường bậc trung) Nếu một tác phẩm thể hiện hiện thực một cách trần trụi nó rất dễ lạc vào một hình thức lên án chế độ. Nhưng nếu hiện thực ấy chỉ là  bối cảnh để thông qua đó ngợi ca con người thì mức độ lên án sẽ giảm đi rất nhiều. Các nhà quản lí văn hóa trung quốc khôn hơn chúng ta nhiều bởi vì họ biết rằng có cấm cũng không được. Những tác phẩm văn học là hàng hóa nhưng những người cầm bút lại không phải là những người làm kinh doanh. Đối với họ, văn là “nghiệp chướng”. Lập thân tối hạ thị văn chương. Họ viết không phải vì tiền . Họ viết vì những thôi thúc trong lòng mình.Vì vậy cấm nhà văn viết là một điều không tưởng. Ngày trước có thể dùng cách không cho ín sách đăng báo để khống chế nhà văn nhưng với thời buổi bùng nổ thông tin như hiện nay cách ấy đã mất tác dụng. Bằng chứng là hiện chúng ta đang đọc một tác phẩm bị cấm. Chỉ còn một cách cuối cùng là tống nhà văn vào tù. Cách ấy cũng không dễ dàng gì trong thời buổi hội nhập và dân trí đang cao như hiện nay
Cấm không được thì họ mở. Nhưng khi cánh cửa được mở toang ra thì lại chẳng có tác phẩm nào viết theo kiểu lên án chế độ cả mà họ gặt hái được rất nhiều thành công về mặt văn học và còn một điểm quan trọng hơn về mặt con người, khi  sai lầm của cách mạng văn hóa được công khai mổ sé, thừa nhận thì chính những nạn nhân của nó cảm thấy mình được thỏa lòng. Những uất ức vợi đi trông thấy vì văn học nói với họ rằng Trong bất cứ một cuộc cách mạng nào thì những sai lầm cũng không thể tránh khỏi. Họ là nạn nhân của sai lầm ấy nhưng cách mạng đã nhận thấy mình sai lầm  và đang đồng cảm với những nạn nhân của mình
Còn chúng ta, sau nửa thập kỉ vẫn cố gắng bưng bít chỉ làm cho những vết thương ấy mưng mủ rồi đến một ngày nó sẽ vỡ tung. Mà khi đã để nó tự vỡ thì những cái tốt đẹp của cách mạng sẽ bị xóa sạch. Đấy cũng là cái dở của cuốn “Thời của thánh thần”
Đảng cộng sản việt nam đã mắc phải một số sai lầm . Đó cũng là một tất yếu đối với tất cả các nước không riêng gì nước ta. Liên xô, Trung quốc thì không nói làm gì nhưng các nước tư bản khác họ cũng mắc phải những sai lầm mang tính tội ác như vậy. Tôi xin lấy ví dụ .Đức với vụ tiêu diệt người do thái,Mĩ, úc với việc tiêu diệt những thổ dân da đỏ mà mới đây chính thủ tướng nước này đã phải lên tiếng xin lỗi. Nhật với những vụ tàn sát Triều tiên, trung quốc Rồi chi lê và gần nhất là nam triều tiên thời pắc chung hi ,rồi nam tư v…v… Còn châu phi hiện nay không kể
So sánh số nạn nhân thì theo tôi cải cách ruộng đất số nạn nhân bị chết là không nhiều ( Điều này thì chính Nguyễn tư hiên công nhận trong  cuốn đêm giữa ban ngày )Vậy thì tại sao điều đó vẫn nhức nhối trong lòng người việt nam đến vậy? Tại vì chúng ta cứ bưng bít . Lẽ ra ta phải mở nó ra để giải phẫu nó bằng văn học để thỏa tâm nguyện của những nạn nhân thì ta lại bó chặt nó lại khiến càng ngày vết thương càng sưng tấy và vỡ mủ. Nhưng muốn nói gì thì nói công lao của đảng cộng sản Việt nam trong việc giành độc lập dân tộc. trong hai cuộc kháng chiến chống pháp và mĩ là điều không thể phủ nhận. Dân tộc Việt Nam đã hi sinh hàng triệu con em mình để giành lấy độc lập cho đất nước không phải là họ bị cộng sản lừa như ai đó đã từng nói mà đây là ý chí của cả một dân tộc. Những ngày ấy thật hào hùng. Là một nhà văn đã sống trong giai đoạn đó. Tác phẩm “Thời của thánh thần” về mặt thời gian tác phẩm bao trùm cả thời gian đó mà Hoàng minh Tường đã không đả động đến thời kì hào hùng nhất, kéo dài nhất, bi thương nhất của cả dân tộc ông thật đáng trách. Nếu tác phẩm của  ông chỉ giới hạn thời gian trong cải cách ruộng đất thôi thì không nói làm gì. Nhưng thời gian của cuốn sách lại xuyên suốt toàn bộ cuộc cách mạng thì điều ông không nói đến là điều khó có thể tha thứ
Cuộc kháng chiến chống mĩ cứu nước của chúng ta là một bản anh hùng ca bi tráng nhất, kéo dài nhất . Số người chết cũng là lớn nhất trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.Số bom đạn mà dân tộc ta phải chịu (nếu tôi nhớ không nhầm) còn lớn hơn cả số bom đạn của cả cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai cộng lại .Thế mà đã hơn ba mươi năm đã trôi qua tôi xin hỏi các vị làm công tác quản lí nhà nước về văn học nghệ thuật.đã có một tượng đài văn học nào tương xứng với những hi sinh của những người lính chúng tôi chưa? Đã có  một tượng đài văn học nào tương xứng với những đau khổ ,nước mắt của những bà mẹ việt nam chưa. Không hề có. Đó hoàn toàn lỗi thuộc về các vị những người làm công tác quản lí văn chương. Các vị đã trở thành “Thiên cổ tội nhân” của cả dân tộc này. Chúng ta hãy nhớ lại cuộc chiến tranh vệ quốc của nhân dân Liên xô xảy ra chỉ có bốn năm thế mà hàng trăm tác phẩm vĩ đại về cuộc chiến tranh vệ quốc ra đời. Đọc nó ta thấy xúc động, tự hào , thấy người lính thật vĩ đại và cao cả. Còn cuộc kháng chiến của ta kéo dài hơn hai mươi năm không có lấy một tác phẩm. Tại sao vậy?Các nhà văn của chúng ta kém chăng? Không phải. Chính là do các vị. Chính các vị đã bóp chết cảm hứng sáng tác của các nhà văn, nhà thơ. Cái mà các vị gọi là “Khuôn khổ” đã làm cảm hứng sáng tác của các cây bút tắt ngấm. Người viết cần một không gian “Tự do”đủ rộng, đủ để ngòi bút của họ có thể tung hoành, cảm hứng có thể tung bay nhưng cái “ Khuôn”Của các vị lại quá bé. Bé đến mức bó chết cứng các cây bút. Tôi xin kể một câu chuyện mà chính tôi đã gặp phải để mọi người thấy cái khuôn của các vị bé đến mức nào. Một lần vào ngày 27-7 thương binh liệt sĩ tôi có gửi một bài thơ đến đài tiếng nói việt nam. Tay biên tập viên buổi phát thanh tiếng thơ bảo với tôi
        -Bài thơ của ông hay lắm nhưng đau thương quá không thể phát sóng được. Hay là ông thay nó bằng những bài như những lần phát sóng trước vậy
Tôi hỏi tay biên tập viên “Viết về cái chết làm sao không đau thương được? hắn cười bảo tôi “ Tôi cũng biết vậy nhưng các ông ấy muốn thế”   
Tôi bỏ ra về và từ đấy không bao giờ viết thơ nữa. Đối với các vị,người lính chúng tôi cứ như những con rô bốt. Có lệnh là lao lên bắn giết không hề sợ hãi. Không phải thế đâu. Chúng tôi cũng sợ chết lắm. Tôi đã chiến đấu ở một trung đoàn hai lần được phong danh hiệu anh hùng nhưng mỗi lần xuất kích cả trung đoàn lại nháo nhác như gà phải cáo. Nhưng chỉ thế thôi khi vào trận chúng tôi lại vượt lên trên sự sợ hãi của mình và làm nên chiến thắng. Tôi còn nhớ ở đại đội của tôi có một người ở Thuận thành hà bắc. Trên đường vào chiến trường đã hai lần đảo ngũ bị bắt trở lại. Nhưng cũng chính anh ta trong trận đánh Dắc tô Tân cảnh khi một hàng rào kẽm gai không bị bộc phá  dọn sạch đã lao lênđứng thẳng nâng cả hàng rào kẽm gai cho tiểu đoàn vượt qua. Người lính cũng là những con người. Thẳm sâu trong họ có rất nhiều góc khuất. Có đớn hèn, có sợ hãi, nhưng cái gì? Đã giúp họ vượt qua những cái đó và trở thành những anh hùng. Và chỉ có vượt qua chính những hèn yếu cuả bản thân họ mới trở thành những anh hùng chân chính. Có ai phong cho rô bốt làm anh hùng đâu.Với kẻ thù của chúng ta cũng vậy. Với các vị, kẻ địch bao giờ cũng phải là kẻ độc ác, không có lí tưởng, sợ chết v..v… Không phải thế đâu. Kẻ thù của chúng ta là những người có lí tưởng  của họ có trí thức, khôn ngoan. Tôi đọc được mỗi quyển “Đất quảng”  (của phan tứ thì phải) là thể hiện dược điều đó nhưng chỉ được một tập sau không thấy ra tiếp không biết có phải lại chậm khuôn không? Để thể hiện được những điều đó nhà văn cần có một không gian tự do đủ rộng. Chiến tranh đã lùi xa hơn ba mươi năm. Số người từng cầm súng nhất là những tướng lĩnh trong cuộc kháng chiến hào hùng ấy đã thưa thớt lắm .Nếu trong vòng mười năm tới mà không có tác phẩm văn học nào xứng tầm với những hisinh của dân tộc thì chắc chắn sẽ không bao giờ có nữa. và các vị sẽ bị muôn đời nguyền rủa
Xin quay lại với tác phẩm mà chúng ta đang bàn. Tác giả đã quá tham. Với một thời gian quá dài (hơn ba mươi năm), một không gian quá rộng mà gói vào một cuốn sách hơn năm trăm trang thì tác giả của chiến tranh và hòa bình có sống lại cũng chào thua. Với số trang như vậy ,lẽ ra tác giả chỉ nên gói gém vào một giai đoạn cải cách ruộng đất không thôi thì tác giả có điều kiện để khắc họa được tính cách của các nhân vật tốt hơn nhiều. Tất cả các nhân vật của Hoàng minh tường đều chỉ có tên mà không có người. Tính cách nhân vật nhạt nhòa. Tác giả nói hộ nhân vật nhiều quá. Không khắc họa được diễn biến nội tâm cho  những đứa con tinh thần của mình thật là một điều đáng tiếc
Nhưng dù sao thời của thánh thần cũng là phát đại bác đầu tiên cho nền văn học thời kì đổi mới. Hi vọng nó sẽ mang lại những thay đổi cho nền văn học nước nhà. Xin chân thành cám ơn tác giả
                                                   Hà Nội 30-10- 2008