Bài: Nông Huyền Sơn

Với các nghệ sỹ trong làng nghệ thuật hiện đại quốc tế, cái tên Dinh Quang Le không xa lạ. Hầu như tất cả các Viện bảo tàng, các cuộc triển lãm nghệ thuật hiện đại mang tầm quốc tế đều hiện diện tác phẩm của anh. Thế nhưng, anh sống tại TP. Hồ Chí Minh suốt 13 năm qua, không ai để ý đến anh. Các nghệ sỹ Việt Nam không biết anh là ai…

Quê gốc ở Hà Tiên, năm 10 tuổi Lê Quang Đỉnh theo gia đình định cư tại Mỹ. Năm 1989, tốt nghiệp đại học Mỹ thuật Santa Barbara ở Cali, sau đó tiếp tục tu nghiệp nghệ thuật nhiếp ảnh truyền thông tại trường Visual Art ở New York năm 1992. Từ khi còn là sinh viên Mỹ thuật, Lê Quang Đỉnh đã tạo được những dấu ấn bất ngờ từ tác phẩm của mình và những tác phẩm đó đã giúp anh nhận rất nhiều giải thưởng và huy chương đẳng cấp quốc tế như: Huy hiệu Du Point (Học viện nghệ thuật Boston); Huy hiệu cống hiến sự nghiệp nghệ thuật nhiếp ảnh quốc gia (Mỹ); Giải thưởng Gunk; Giải thưởng Light Work Artist In Residence Progam quốc tế… Anh liên tục nhận được lời mời dạy thỉnh giảng của các trường đại học, học viện nghệ thuật khắp thế giới: New York, Boston, Califonia, Australia, Italy, Porland…

Các Viện bảo tàng, viện trưng bày nghệ thuật và các garllery nghệ thuật đương đại dành cho cho các nghệ sỹ đương đại hàng đầu thế giới đều hiện diện tác phẩm của anh. Mỗi tác phẩm của anh đều tạo bất ngờ. Từ năm 1990, các hãng thông tấn báo chí quốc tế như New York Times, Kayoko, Asian Art news, Daily News… bắt đầu ca tụng anh là nghệ sỹ trẻ hàng đầu thế giới về nghệ thuật đương đại. Trên một mảng phông đen, 3 cặp núm vú nhựa (loại dành cho bé sơ sinh ngậm) nằm rời rạc khiến người ta liên tưởng ngay tới kết cấu của gen di truyền chất độc màu da cam, cạnh bức ảnh là một cụm búp bê trẻ sơ sinh một thân 2 đầu và những chiếc áo váy, áo len 2 cổ 1 thân; vài toà sen có những thiên thần (phật) 4 tay, 2 đầu mặc áo bà ba (chùm tác phẩm Detail of Damaged Gene, 1998).

Điều đáng trân trọng là hầu hêt những tác phẩm của anh đều liên quan đến Việt Nam – quê hương anh. Tác phẩm “Từ Việt Nam đến Hoolywood” là một minh chứng. Tác phẩm được tạo nên bởi sự cấy ghép giữa những bức ảnh ký ức với những bức ảnh thực tại, trong đó có những chiếc trực thăng đang phóng pháo; Những chiếc dù của binh sỹ Mỹ; Những quanh cảnh thường có trên phim chiến tranh; Có những hình hài thương tật; Có những bức ảnh chân dung cũ mèm và có cả con số 60.000 lính Mỹ, 2 triệu người Việt chết vì cuộc chiến này. Bức tranh được tạo bởi những bức ảnh cắt ra rồi đan lại theo kiểu đan lát. Những mãng màu, những ô vuông đan xen với nhau tạo thành mớ hỗn độn ký ức giữa thực và ảo. Anh kể: “Khi tôi trưởng thành, chiến tranh Mỹ - Việt đã kết thúc. Ký ức và ngôn ngữ của quê hương cội nguồn cũng nhạt nhoà. Tôi chỉ có thể thấy quê hương qua lời kể và sách báo. Tôi luôn hướng về Việt Nam bằng thứ ký ức lẫn lộn giữa thực tế và chuyện kể, sách báo, phim ảnh”.
Nỗi đau đáu cội nguồn đã đưa chân anh về Việt Nam năm 1993. Về Việt Nam với tư cách một lãng tử tìm cảm hứng sáng tác thực sự về Việt Nam. Tiếng Việt hụt hẫng nhưng không làm anh gặp khó khăn trong những tháng ngày lang thang khắp mặt đất quê hương. Anh lắng nghe và nhìn nhận quê hương bằng tình yêu và giác quan tiềm thức. Tác phẩm “Từ đổi mới đến bầu trời” (Frorm Doi Moi to the sky) bắt nguồn từ thông tin Việt Nam có dự án phóng vệ tinh VINASAT. Anh sắp đặt những mảnh gương thành hình tượng một chiếc vệ tinh. Rồi những “Một cõi đi về”; “Trở lại Mỹ Lai”; “Việt Nam: Tầm nhìn thiên niên kỷ”… Tác phẩm của anh gồm nhiều thể loại, từ tranh, tượng, nhiếp ảnh, sắp đặt cho đến phim. Tạp chí Art Asia Pacific số 38 nhận xét: “Tất cả tác phẩm của Lê Quang Đỉnh đều mang tính triết lý sâu sắc khiến trái tim người ta thổn thức và suy nghĩ” (Tác giả David, bài: “Weaving History – An interview with Dinh Q. Lê”).
Tại cuộc triển lãm Biennale tại Venice lần thứ 50 (năm 2003) anh và Jun Nguyen là 2 hoạ sỹ Việt Nam đẩu tiên được mời tham dự. Bienale và Documenta được xem là 2 sự kiện mỹ thuật lớn nhất, danh giá nhất của thế giới có lịch sử hình thành 108 năm. Nơi đây chỉ dành cho những nghệ sỹ được đánh giá là bất hủ của mọi thời đại tham gia triển lãm tác phẩm.
Mới đây, anh thực hiện một bộ phim tài liệu về chiếc máy bay chế tạo tại Việt Nam. Trong suốt hành trình phim, anh dùng chuyện Quốc Hải ở Suối Dây chế tạo máy bay trực thăng làm chủ đạo. Trên cùng một màn hình, 3 cửa sổ cùng kể bằng ngôn ngữ điện ảnh 3 câu chuyện khác nhau về chuyện trực thăng ở Việt Nam. Một màn hình kể về khát vọng trực thăng mang thương hiệu Việt Nam của Quốc Hải. Một màn hình kể về ký ức chiến tranh Mỹ - Việt mà trong đó hình ảnh những chiếc trực thăng mang chết chóc đến cho dân lành. Một màn hình khác tường thuật về những người đã từng chứng kiến cảnh trực thăng giết chết dân thường, trong đó có một cựu nữ chiến binh du kích kể lại ký ức về cảnh đồng đội bị trực thăng rựơt đuổi và bắn chết. Kết thúc câu chuyện, nữ cựu chiến binh nói: “Trực thăng rất đáng sợ. Tôi không đồng tình việc chế tạo nó!”. Bộ phim của Lê Quang Đỉnh nói rằng: “Để thay đổi nhận thức về trực thăng - một phương tiện đã từng gây đau thương cho đất nước trở thành một tiện ích cuộc sống – là điều khó khăn. Sau hơn 30 năm, chiến tranh vẫn còn là nỗi ám ảnh của dân Việt”. Bộ phim đã gây tiếng vang tại triển lãm nghệ thuật đương đại quốc tế tại Queensland cuối năm 2006 vừa qua.
Hơn 10 năm nay, anh sống trong một ngôi biệt thự nhỏ trong khu dân cư mới Hưng Phú (Bình Chánh, TP. Hồ Chí Minh) để làm chỗ trú chân sau những ngày miệt mài lang thang sáng tác về Việt Nam. Anh vẫn được mời thỉnh giảng tại các trường đại học Mỹ thuật của Mỹ và được mời trưng bày tác phẩm tại hầu hết các cuộc triểm lãm nghệ thuật lớn của thế giới. Quỹ phát triển nhân tài Ford chọn anh làm sứ giả đào tạo nhân tố nghệ thuật hiện đại tại Việt Nam. Anh đã cố gắng tìm đến một vài địa chỉ nghệ thuật trong nước để hợp tác và trao số tiền ấy. Tuy nhiên, sự cố gắng ấy rơi vào khoảng không, vì…họ không biết anh là ai. Thậm chí có người chưa từng đạt bất cứ giải thưởng nghệ thuật cấp thấp nhất còn dạy lại anh cách làm nghệ thuật(!?).
Điều đó, không làm anh thất vọng, anh nói: “Tôi cống hiến linh hồn tôi cho nghệ thuật và con đường nghệ thuật mà tôi đã chọn là đề tài quê hương tôi. Thế là đủ”./