Ngày 18-8-2008

Tôi hy vọng rằng những người dân Trung Quốc thích thú với Thế vận hội Olympic của mình. Nhưng một khi họ thưởng thức xong rồi, mọi người đã ngừng lại và trở về nhà, tôi nghĩ có điều gì đó cần phải được thực hiện để cải tổ hoạt động Olympic. Tôi nghi ngại rằng có nhiều người cảm thấy kinh tởm bởi những gì đã diễn ra trong Thế vận hội song lại không muốn nói huỵch toẹt ra vì họ e là sẽ bị coi là kẻ phá đám.

Có cái gì không ổn đối với Thế vận hội Olympic? Câu trả lời ngắn gọn là: tất cả mọi thứ. Thế nhưng bản thân nó có thể đã được bắt đầu với tinh thần tụ hội. Thể thao thường đúng như cái tên đã được gợi nên của mình: một hoạt động thể chất được cam kết trong một tinh thần vui chơi. Những cuộc thi đấu quá nặng, nguy hiểm chết người không phải là những gì mà thể thao hướng tới. Thể thao là một hoạt động phổ biến nhằm lôi cuốn người dân lại với nhau trong một niềm vui chung. Nó để cho con người có được mối giao tiếp với nhau và trau dồi cá tính cho những người cùng tham gia. Thể thao đã làm cho mọi người tốt,khỏe, vui hơn - và nó vẫn vậy.

Thế vận hội Olympic, than ôi!, đã trở nên trái ngược với tất cả những điều này. Sự thối nát đã được trở thành cái mốt với Thế vận hội Berlin [1] bị chính trị hóa như một định mệnh, khi Hitler đã sử dụng Olympic trong một nỗ lực chứng tỏ sức mạnh vượt trội của nước Đức. May thay, y đã bị ngáng trở, và chiến thắng của lực sĩ người Mỹ gốc Phi Jesse Owens [2] là một cú phóng lao tuyệt vời vào mắt Goebbels [3]. Thế nhưng hạt giống đã bị gieo mầm, và đã được hăng hái cày xới bởi Liên bang Sô viết trong suốt Cuộc chiến tranh Lạnh. Con người sô-viết quyết chí cho chúng ta thấy những nét ưu tiệt của chủ nghĩa cộng sản bằng chứng tỏ sự vượt trội trong thể thao. Và chúng ta hết thảy đều biết tư tưởng đó sẽ đi tới đâu: dẫn tới huấn luyện những đứa trẻ được chọn lọc theo kiểu trồng cây trong nhà kính để trở thành lực sĩ, gây nên thái độ nhạo báng những nguyên tắc của thể thao nghiệp dư, và, đương nhiên, tạo ra những hoài nghi rằng một số trong những nữ lực sĩ Sô-viết cường tráng đó không hoàn toàn đúng như những gì mà họ khẳng định.

Người Mỹ đã bước vào cuộc thi tai hại này với thái độ khoái trá, và Olympic đã trở thành cuộc đua trong không gian vũ trụ. Trong trường hợp của Hoa Kỳ, các lực sĩ đã được hưởng lợi từ học bổng của trường đại học, là thứ cho phép các vận động viên chuyên nghiệp giả trang thành nghiệp dư [4]. Các quốc gia khác cũng đã thường xuyên thực hiện những phương cách tương tự. Chẳng còn ai là trong sáng ngời ngời nữa.

Sự nhấn mạnh trước đây về tính nghiệp dư, sau đó đã bị loại khỏi tuyên bố về Olympic, nó có nghĩa rằng tính không trung thực đã trở nên một thứ được ghi nhận vào trong chính cơ cấu của hoạt động Olympic. Một khi tính nhà nghề được chấp nhận, khi ấy mọi người có thể không bị hạn chế trước thực tế là họ đã thực sự là những lực sĩ chuyên nghiệp, luôn luôn và dễ dàng nói dối về tình trạng nghiệp dư của mình. Nhưng những gì xảy ra sau đó đã là hình mẫu khác cho biểu hiện sửa đổi sai lạc đã đi tới mối bất hòa. Đây là một dạng thức mục ruỗng đã tới mức xảo quyệt và mạnh mẽ hơn hẳn so với bất cứ thứ gì ta được chứng kiến trước đây, và nó đã được biến thành dạng thức thương mại.

Trách nhiệm của những nhà bảo trợ thương mại đối với các lực sĩ là rất quan trọng ở các quốc gia nơi mà chính phủ không sẵn lòng chi phí cho thể thao. Mọi người đều biết về sự giải cứu tài chính của chính phủ cho Thế vận hội Sydney, song không phải tất cả các chính phủ đều chu cấp được nhiều; Chính phủ Mỹ dĩ nhiên là không thực hiện cách này. Cho nên điều đó có nghĩa rằng một số lực sĩ sẽ cần lôi cuốn sự ủng hộ có tính thương mại nếu như họ ở vào một vị thế phải dành toàn bộ thời gian của mình cho luyện tập. Nhưng nếu lối trợ giúp có tính thương mại này được rộng rãi - theo đúng cách mà nó sẽ thể hiện - rồi các lực sĩ đó sẽ có một mối lợi hơn những người cũng được hỗ trợ nhưng không được hào phóng cho lắm. Các trung tâm huấn luyện, trang thiết bị, vật lý trị liệu v.v.. có thể sẽ trở nên đắt đỏ.

Chúng ta liệu có thực sự muốn xem một trận đấu mà một trong những yếu tố mang tính quyết định - nếu không phải chỉ có một yếu tố quyết định - sẽ là có bao nhiêu tiền đã được đổ vào một đội tuyển đặc biệt? Và chúng ta có thực sự muốn một tình huống chắc chắn xảy đến, nơi mà những đội tuyển Olympic trở nên có ấn tượng sâu sắc lại được sở hữu bởi các tập đoàn đa quốc gia? Khi đó liệu các lực sĩ có thể sẽ bảo: "Tôi chạy cho cái công ty đó", hơn là bảo "tôi chạy vì đất nước tôi"?

Đưa các quốc gia vào trong sự đánh đồng để được ngang nhau quả là khó khăn với chính họ. Tôi chưa từng được hiểu tại sao những môn thể thao lại cần phải là một vấn đề của chủ nghĩa dân tộc, song đó lại là những gì mà chúng đã trở thành. Các quốc gia cảm thấy rằng họ phải thi đua không ngừng để được tham dự thế vận hội, mà không quan tâm tới việc điều này làm cho họ phải trả giá như thế nào. Cái cung cách là làm sao phải có được một lời tán tụng về tài năng và thành tích cá nhân đã trở thành một thể chế tham lam ngấu nghiến tiền của công chúng và khuyến khích cho lối hoang phí ngông cuồng. Tham dự Olympic có ý nghĩa này cho một quốc gia: đó là gánh nợ và làm kiệt quệ các hoạt động được cấp vốn khác. Bạn thiên về điều nào: Thế vận hội Olympic hay một tập hợp những thư viện, phòng hòa nhạc, bệnh viện khang trang?

Olympic cũng cổ vũ cho hình thái thô thiển bậc nhất của chủ nghĩa dân tộc ầm ĩ, ngạo mạn và hoan hỉ. Thành tích cá nhân tỏ ra không còn có vị trí đặc biệt nữa: nó trở thành một câu hỏi lớn hơn là có bao nhiêu huy chương mà mỗi quốc gia đã giành được. Thế nhưng tại sao các lực sĩ lại cần phải tranh đua dưới lá cờ tổ quốc mình? Tại sao không làm cho Thế vận hội trở thành một cuộc thi của những cá nhân thôi, với mỗi quốc gia sẽ được quyền đưa tới một số lượng đấu thủ nào đó rồi họ sẽ được đề cử với tư cách như dân chúng, chứ không phải là con tốt thí cầm cờ? [5]

Tiếp theo là vấn đề về những thiệt hại rõ ràng đối với hành tinh mà Thế vận hội Olympic gây ra. Có bao nhiều là bê tông được đổ vào cho cái tên của một Olympic hiện đại? Có bao nhiên tấn carbon dioxide thải vào khí quyển trong cuộc theo đuổi cái món phù hoa này? Có bao nhiêu người dân nghèo khổ phải bỏ nhà ra đi để giành chỗ cho những sân vận động hoành tráng phô trương và những khách sạn Olympic?

Thực tế không mấy dễ chịu của vấn đề là các Thế vận hội Olympic đang gây nên những thiệt hại trường cửu và lớn lao một cách không thích hợp đối với hành tinh này đúng vào thời điểm khi chúng ta cần phải tìm cách thực hiện mọi điều trên một quy mô nhỏ bé hơn, khiêm nhường nhất. Chúng khích lệ đầu óc con buôn hùng hổ vào một thời điểm khi mà chúng ta đang cần cố gắng khẳng định những giá trị con người hơn là những giá trị của các tập đoàn khổng lồ. Chúng là một thảm họa trên mọi ý nghĩa.

Câu trả lời là gì? Ít nhất chúng ta cần phục hồi một đặc tính thể thao thích đáng hơn và khiêm nhường nhất. Thế vận hội phải được dẫn dắt trên một quy mô nhỏ và mang tính nhân bản. Các vật biểu trưng và vẻ vênh váo cần được loại trừ trong những đặc ân từ lễ tuyên dương thành tích cá nhân. Nói ngắn gọn, con quái vật này cần phải trở lại thành con người.

Cuốn sách gần đây nhất của Alexander McCall Smith là cuốn The Unbearable Lightness of Scones (Nhà xuất bản Polygon) và cuốn The Comfort of Saturdays (Nhà xuất bản Little, Brown).

Blogger Trần Hoàng

[1] Olympic lần thứ 11
[2] Jesse Owens (1913-1980): tham gia Olympic Berlin 1936, giành 4 huy chương vàng chạy cự ly 100m, 200m, nhảy xa, chạy tiếp sức (wilipedia)
[3] Goebbels (1897-1945): Bộ trưởng Tuyên truyền Đức quốc xã, với câu nói nổi tiếng 'điều phi lý nói mãi rồi người ta cũng tin'.
[4] " ...Coubertin và tổ chức IOC dự tính từ ban đầu là thế vận hội Olympic chỉ dành cho những vận động viên nghiệp dư. Tính chất không chuyên được xác định bởi sự tôn trọng triệt để với luật không chuyên, một luật lệ có từ thế kỷ 19 làm nền tảng để ngăn không cho các vận động viên chuyên nghiệp tham gia trong các môn thể thao như bơi thuyền và quần vợt..." (wikipedia-vn)
[5] "... Mặc dù Hiến chương Olympic, luật chính thức của Ủy ban Olympic, tuyên bố rằng Olympic là cuộc thi giữa các cá nhân và không phải là giữa các quốc gia nhưng IOC lại phân công các NOC có nhiệm vụ tuyển chọn riêng các đội tuyển Olympic quốc gia..." (wikipedia-VN)



I HOPE that the Chinese people enjoy their Olympic Games. But once they are over and everybody has packed up and gone home, I think something should be done to reform the Olympic movement. I suspect that a lot of people are sickened by what the Games have become but are reluctant to speak out lest they be thought to be spoil sports.

What is wrong with the Olympic Games? The short answer is: everything. But one might start with the spirit of the gathering. Sport used to be exactly as the name suggests: a physical activity undertaken in a spirit of play. Deadly serious, cut-throat competition was not what sport was about. Sport was a common activity that brought people together in shared enjoyment. It allowed for human contact and improved the character of those who participated. Sport made for better people — and still does.

The Olympics, alas, have become the antithesis of all this. The rot set in with those fateful politicised Berlin Games, when Hitler used the Olympics in an attempt to prove German superiority. Fortunately, he was thwarted, and the victory of the African-American athlete Jesse Owens was a wonderful poke in the eye for Goebbels. But the seed had been planted, and was cultivated enthusiastically by the Soviet Union during the Cold War. Homo sovieticus would show us the advantages of communism by excelling in sport. And we all know where that led: to the hothouse training of children chosen to become athletes, to the flouting of the rules on amateurism, and, of course, to suspicions that some of those well-built Soviet female athletes were not quite what they claimed to be.

The Americans entered into this ruinous competition with gusto, and the Olympics became a sort of substitute space race. In the case of the United States, athletes benefited from college scholarships, which allowed professionals to masquerade as amateurs. Other countries resorted to similar devices. Nobody was squeaky clean.

The earlier insistence on amateurism, later dropped from the charter, meant that dishonesty had become written into the very fabric of the Olympic movement. Once professionalism was admitted, then everybody could be open about the fact that they had really been professionals all along and had simply been lying about amateur status. But what then happened was that another form of corruption stepped into the breach. This was to be a corruption much more insidious and powerful than anything seen before, and it came in the form of commercialism.

Commercial sponsorship of athletes is more important in countries where the governments are reluctant to finance sport. Everybody knows about the government financial rescue of the Sydney Games, but not all governments provide a cornucopia; the American Government certainly does not. So this means that some athletes will need to attract commercial support if they are to be in a position to devote all their time to training. But if this commercial support is generous — as it often will be — then those athletes are going to have an advantage over those who are less generously supported. Training camps, equipment, physiotherapy and so on can be expensive.

Do we really want to see a competition in which one of the determining factors — if not the determining factor — is going to be how much money has been poured into a particular team? And do we really want a situation, which will surely come, where Olympic teams become effectively owned by multinational corporations? Will athletes then say: "I ran for the company", rather than "I ran for my country"?

Bringing countries into the equation is in itself problematic. I have never understood why sports should be a matter of nationalism, but that is what they have become. Countries feel that they have to compete ruthlessly to get the games, no matter what this is going to cost them. What should be a celebration of individual ability and achievement has become a greedy institution that gobbles up public money and encourages profligacy. Getting the Olympics means one thing for a country: debt and an impoverishing of other funded activities. Which would you rather have: the Olympic Games or a decent set of libraries, concert halls, hospitals?

The Olympics also encourage the very crudest form of loud, boasting, triumphalist nationalism. Individual achievement seems no longer to be the point: it is more a question of how many medals each country has won. But why should athletes compete under national flags? Why not make the Games a competition of individuals, with each country being entitled to enter a certain number of competitors who then run as people, not flag fodder?

Then there is the issue of the sheer damage to the planet that the Olympic Games causes. How much concrete is poured in the name of the modern Olympics? How many tonnes of carbon dioxide dumped in the atmosphere in the pursuit of this vanity? How many poor people moved out of their homes to make way for grandiose stadiums and Olympic hotels?

The uncomfortable fact of the matter is that the Olympic Games are doing lasting and inappropriately major damage to the planet at precisely the time when we should be seeking to do things on a smaller, more modest scale. They encourage rampant commercialism at a time when we should be trying to assert human values rather than the values of giant corporations. They are a disaster in every sense.

The answer? We need at least to reinstate a proper, modest sporting ethos. The Games should be conducted on a small, human scale. Symbols and strutting should be eschewed in favour of the celebration of individual achievement. In short, this monster needs to become human again.

Alexander McCall Smith's latest books are The Unbearable Lightness of Scones (Polygon) and The Comfort of Saturdays (Little, Brown).
 
ST