Do Dương Bé trích lược



Cao Bá Quát một nhà thơ nổi tiếng thế kỷ thứ 19, mất năm 1854, tức cách nay 250 năm. Ông từng tự phụ nói với các bạn: "Cả thiên hạ có bốn bồ chữ, một mình tôi chiếm hai bồ, anh tôi Bá Đạt và bạn tôi Nguyễn Văn Siêu giữ một bồ, còn một bồ thì phát cho các kẻ học."

Cao Bá Quát hiệu là Chu Thần, người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh. Năm 1830, Cao Bá Quát đỗ đầu xứ Bắc Ninh. Năm 1831, đỗ Á Nguyên (Năm Minh Mạng 12) trường thi Hà Nội. Từ đó các kỳ thi Hội ông đều bị rối vì không chịu theo khuôn phép nên luôn "phạm trường quy". Thơ văn ông xuất chúng, khẩu khí mang hoài bão của một nam nhi muốn đem tài giúp xoay chuyển cuộc đời của nhân dân đất nước:

"Bài phú Dương Hùng dù nghiệm tá, thì xin tống bần quỷ ra đến miền Đông Hải để ta đeo vòng thư kiếm quyết xoay bạch ốc lại lâu đài. Câu văn Hàn Dũ phỏng thiêng chăng, thì xin tống cùng thần ra đến đất Côn-Lôn, để ta gánh vác giang sơn, quyết ném thanh khâm sang cẩm tú..."

Về tài văn thơ của Cao Bá Quát, Hoàng đế Tự Đức đã ngự phê:

"Văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán
Thi đáo Tùng, Tuy thất Thịnh Đường"

[Văn của Nguyễn Văn Siêu và Cao Bá Quát làm cho thời Tiền Hán (Trung Hoa) như không hiện hữu, còn Thơ đến Tùng Thiện Vương và Tuy Lý Vương thì thời thịnh trị của nhà Đường (Trung Hoa) cũng bị mất chỗ đứng]

Có lẽ vì những lời khen tặng của vua và các vương hầu bằng hữu nên Cao Bá Quát càng tự đắc thêm. Về Văn chương chữ nghĩa thì rõ ràng là Cao Bá Quát "chiếm tới hai bồ" tức là một nửa chữ nghĩa trong thiên hạ. Thế nhưng, sau khi được Hoàng đế Tự Đức cho tháp tùng Sứ Bộ Đào Tri Phú qua Tân Gia Ba (Singapor), Cao Bá Quát đã tâm sự và tự phán như sau:

"Tân Gia từ vượt con tàu
Mới hay vũ trụ một mầu bao la
Giật mình khi ở xó nhà
Văn chương, chữ nghĩa khéo là trò chơi!
Không đi khắp bốn phương trời
Vùi đầu áng sách uổng đời làm trai."

Ông Cao Bá Quát khi được nhìn thấy cảnh sinh hoạt của Tân Gia Ba mới giật mình nhận thấy việc "nhai văn, nhá chữ và cái học từ chương khoa cử của Việt Nam lúc bấy giờ chỉ là trò chơi không ích quốc lợi dân gì cả. "Vùi đầu áng sách uổng đời làm trai".

(trích Lương Ngôn sao lục )