Nguyễn Văn Lục

Tôi đã viết bài: 20 năm văn học dịch miền Nam Việt Nam. 20 năm triết lý Tây Phương miền Nam Việt Nam. 20 năm trí thức miễn Nam nhập cuộc. Và cũng trong cái tinh thần ấy với bài này: 20 năm giới trẻ miền Nam Việt Nam.

Tuổi trẻ miền Nam với những con người trẻ, trai có, gái có, với nếp sống, nếp nghĩ, phản ứng vui buồn, ứng xử trước thời cuộc, trước cuộc đời mà trong đó tôi là thành phần. Viết lại cho mình, cho bạn bè mà cho các thế hệ sắp tới nhìn lại cha anh mình.

Miền Nam vào thủa ấy có khoảng ngót nghét 11 triệu dân sống rải rác từ Cà Mâu đến Bến Hải. Các cậu thanh niên có cái mốt ăn mặc rất là lạ: Họ mặc quần tây mà áo bỏ ngoài quần. Cậu nào cũng vậy. Còn các cô thì đi guốc mộc to bản như guốc Nhật, nổi bật bàn chân nhỏ bé, được kỳ cọ trắng phau. Xinh quá. Hai ống quần rộng đến chui vào được. Kỳ quá. Chiếc áo Bà ba rộng thùng thình, có hai túi. Hình như sự ăn mặc ấy hoang phí quá, không ăn khớp với thân hình. Bao nhiêu đường cong, đường eo, vùng đồi ngực nở ùn lên, vùng thung lũng hoa vàng bị khỏa lấp và san bằng hết.

Trong khi đó, gái Bắc thì gọn gàng trong chiếc áo cánh vải phin nõn khít khao hằn lên tuổi con gái bên trong cái yếm. Sức sống vươn lên, lồ lộ hẳn ra.

Hai tuổi trẻ, hai cách biểu hiện, hai vẻ đẹp. Hai miền hồi những năm 1955. Họ gặp nhau như một định mệnh lịch sử vào cái ngày đất nước bị cắt làm đôi.

Hiệp định Genève vào ngày 21/7/1954 đã đưa họ lại gần nhau với những cú sốc văn hóa để rồi tìm ra những hòa giải và đồng thuận.

Dân số miền Nam vọt lên thêm một triệu người. Tức là tăng dân số miền Nam lên 8%. Con số 8% quả là không nhỏ. Phải lo chỗ ăn, chỗ ở, chỗ học, chỗ làm ăn sinh sống, chỗ an cư lập nghiệp. Cứ tưởng tượng, mỗi ngày có vài ngàn người đến trong suốt mấy tháng trời. Công việc không hẳn là dễ. Nhưng rồi mọi chuyện cũng đâu vào đấy. Và chỉ trong một thời gian rất ngắn, những người trẻ chân ướt chân ráo ấy làm nên nhiều chuyện, nhiều kỳ tích trổi bật trong chính trị, xã hội, nhất là trong lãnh vực văn hóa, nghệ thuật.

Số phận của họ nay là số phận của toàn dân miền Nam, chia xẻ những vinh quang cũng như những mất mát, thua thiệt.

Ở Sàigòn, ngay khi Hiệp định Genève vừa được ký kết, thủ Tướng Ngô Đình Diệm ra lệnh treo cờ rủ. Để tang cuộc chia đôi đất nước.[1] Ông Diệm đã ra tuyên cáo cực lực chống đối việc chia đôi Việt Nam. Chỉ sau một ngày, có nghĩa là vào ngày thứ năm 22/7/1954:

Toàn miền Nam treo cờ rủ. Không chấp nhận cuộc chia đôi đất nước.

Cả một cuộc đổi đời cho người từ hai phía. Cách biệt và chia lìa. Phía bên kia, Hồ Chí Minh tuyên bố:” Về ngọai giao, ta đã thắng lợi to: chính phủ Pháp đã thừa nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và lãnh thổ toàn vẹn của nước ta” [2]

Phía miền Nam vĩ tuyến 17. Lúng túng. Trước đó, ngày 16/6/1954.Tại Cannes Bảo Đại chính thức cử ông Ngô Đình Diệm lên làm Thủ Tướng toàn quyền để đối phó với tình hình chính trị nguy ngập. Khi làm Thủ tướng, ông Diệm muốn đưa số người di cư lên tổng số 2 triệu người, trong khi đó tướng Ély ước đoán chỉ vào khoảng 200.000 người là cùng. Ông Diệm hẳn là có lý nếu quân đội Pháp tích cực hơn trong việc cứu vớt người tỵ nạn.

Dù sao, con số gần một triệu người di cư vào miền Nam, tiềm năng và hứa hẹn của đám mgười trẻ từ 45 tuổi trở xuống thật không nhỏ. Ông Diệm có cái lý để kỳ vọng như vậy. Và người di cư đã không quên cái ơn ấy. Và đó phải được coi là chuyện bình thường như trăm chuyện bình thường khác.

Trong khi đó, số người xin di cư hay hồi cư từ Nam ra Bắc chỉ có 4358 người. Ở đây không kể khoảng 60000 cán bộ Việt Minh ở lại miền Nam, rút vào bí mật.[3]

Nay ai đó có về quê thăm, ghé dùm xem Cái Sắn, Hố Nai, Bảo Lộc, vùng ven Bà Rịa để thấy cuộc sống người dân ở đó như thế nào?

Cuộc di cư ấy mở ra cái dấu mốc lịch sử đánh dấu phân chia lằn ranh Quốc-Cộng. Bên này là Quốc Gia, bên kia là Cộng Sản Tự Do và Độc tài. Cho nên, khi bước lên tàu há mồm, người di cư nhận được một message rất rõ ràng: Passage to Freedom. Chính vì hai chữ đó mà bỏ quê hương miền Bắc ra đi. Chết sống ra đi. Liều thân mà đi không cần biết tương lai sẽ ra sao? Ý nghĩa đó cần được ghi khắc cho thế hệ mai sau để sau này không cho phép bất cứ ai xuyên tạc, phỉ báng cuộc di cư đó. H. Amouroux trong số báo Aurore, ra ngày 4/4/1955 diễn tả đúng cái tinh thần ấy: ”Trong suốt cuộc chiến vừa qua, chúng ta đã nói rằng, mình bảo vệ sự tự do và một số giá trị tinh thần…. thì hôm nay, họ cho biết rằng, họ hiểu được thế nào là tự do, dân chủ. Chúng ta, thế giới tự do và không chỉ có nước Pháp, chúng ta có thể nào bỏ rơi những con người đó mặc cho sự trả thù, đem quẳng họ lại vào bàn tay Cộng Sản và làm cho cuộc bỏ trốn kỳ diệu của họ năm 1954 hóa ra vô ích sao?[4]

Đó là cuộc đi tìm Tự Do đến miền Nam như miền đất hứa mà nhà văn Sơn Nam gọi là miền đất Lạc Thổ. Phải gọi là đất lành hay đất hứa mới thật là đúng. Đó là cuộc Nam tiến vì lý do chính trị lớn nhất trong lịch sử người Việt, dân Việt. Đó cũng là bằng chứng không chối cãi được cuộc bỏ phiếu chống lại Cộng Sản bằng đôi chân của 865.000 người di cư từ Bắc vào Nam và chấm dứt vào ngày 12-10-1954 ở Hà nội.

Và trong số gần triệu người di cư đó, theo ông Từ Uyên, [5] cho biết rằng Bộ Tư lệnh Pháp đã dành 12 chuyến bay DC4 vào các ngày 12 và 13/8/1954 để chuyên chở giới sinh viên vào Sàigòn. Cũng theo ông Từ Uyên, ông Ngô Đình Diệm đã từ trong Nam ra Hà nội qua trung gian của bác sĩ Phạm Hữu Chương để tiếp xúc với giới sinh viên Hà nội cho việc tổ chức cuộc di cư này. Một cuộc họp ở một biệt thự tại phố Hàm Long gồm có bác sĩ Phạm Hữu Chương, các sinh viên Lương Trọng Cửu, Tôn Thất Cần và Từ Uyên.

Chính từ buổi họp này đã đưa đến quyết định đưa khoảng 1200 sinh viên từ Bắc vào Sàigòn.

Trong số những thanh niên, thiếu nữ từ miền Bắc di cư vào, họ là ai?

Họ là những thanh niên thuộc giới trí thức trẻ như Vũ Khắc Khoan, Trần Thanh Hiệp, Vương Văn Bắc, Doãn Quốc Sỹ, Mai Thảo, Quách Đàm, Hoàng Cơ Long, Tạ Tỵ, Lưu Trung Khảo, Lý Quốc Sỉnh, Nguyễn Khắc Ngữ, Lữ Hồ, Họa sĩ Ngym Cao Uyên, Bùi Đình Nam, Tô Đồng, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, Trần Kim Tuyến, Phạm Việt Tuyền, Nhật Tiến, Mặc Đỗ, Hiếu Chân, Như Phong và những người trẻ còn ngối ghế Trung Học như Đỗ Quý Toàn, Lê Đình Điểu, Duyên Anh…Và hàng vạn thanh niên thiếu nữ khác nữa …

Phía quân đội có các sĩ quan trẻ, cấp úy như Lê Nguyên Khang, Nguyễn Cao Kỳ, Phó Quốc Trụ, Phạm Văn Phú, Nguyễn Đức Thắng, Nguyễn Bảo Trị, Hoàng Cơ Minh.

Phần đông bọn họ, không ai quá 30 tuổi. Họa hoằn trong số ấy như Vũ Hoàng Chương lúc ấy 38 tuổi. Họ đều thành danh, có tên có tuổi ở Sài gòn sau này. Hầu hết bọn họ trở thành nhà văn, nhà báo, giáo sư đại học, đại sứ, nhà tư bản vv… Và nếu là sĩ quan thì đều làm đến tướng cả, trừ có Phó Quốc Trụ.

Có nghĩa là cuộc đời họ, sau đó đã nên ông nên bà.

Tất cả những giới trẻ đó sau này phần đông trở thành những tài năng, những tên tuổi trên chính trường miền Nam Việt Nam.

Đó vẻ đẹp, là niềm hãnh diện chung của mọi người.

Tâm trạng lúc bấy giờ ở Hà nội là đi hay ở. Ai đi, ai ở ? Người ta gặp nhau là để bàn chuyện đi hay ở. Và cũng từ đó bày ra cảnh chợ trời bán buôn giữa kẻ đi, người ở.

Nói cho đúng ra, thủ tướng Diệm ra Hà nội ngày 30/6/1954 là để quan sát tình hình và để xem xét tổng quát kế hoạch rút quân đội Quốc gia ra khỏi Bắc Việt đồng thời giải quyết vấn đề người di cư. Người Pháp thì đã có chương trình triệt thoái binh lính Pháp ngay từ đầu tháng 6 rồi. Vì thế, lần lượt quân đội Quốc Gia được rút khỏi Phát Diệm, Bùi Chu, Ninh Bình, Thái Bình và đầu tháng bảy, sau đó rút khỏi Nam Định rồi Phủ Lý.[6]

Trong công cuộc di cư này, ông Diệm đã phản đối quân đội Pháp đã bỏ bom giết chết hàng ngàn người ở Bùi Chu và rằng đôi khi người di cư phải trả giá 100 đồng cho mỗi người được chở đi. Sách Thập giá và lưỡi gươm, không phải, phải nói là cuốn Dieu et César chỉ viết theo lời thuật lại của dân chúng đã thổi phồng số tiền lên đến 5000 quan Pháp cho một chỗ trên thuyền bè? Người dân quê lấy đâu ra tiền cho một chồ ngôi trên thuyền như vậy?

Kể từ ngày này, miền Nam tuổi trẻ thêm đa dạng, chẳng những thêm chất xám từ Bắc vô Nam. Chẳng những có cuộc di cư người mà còn có cuộc Di cư chữ nghĩa. Chữ nghĩa miền Bắc cũng lếch thếch đi theo người di cư xuống tầu há mồm vào miền Nam mà nay có thể có chữ còn chữ mất.

Vào đến miền Nam, Mai Thảo viết Đêm giã từ Hà nội. Để nhớ hay để quên? Và dưới mắt nhìn của Trần Văn Nam thì Đêm giã từ Hà nội là tiêu biểu cho văn nghệ thời kỳ này, vì nó manh nha một lối hành văn mới, một nghệ thuật mới. Trần Mộng Tú sau này xót xa Hà nội:

Lâu lắm em mới về Hà nội
Đi trên viên gạch tuổi thơ ngây
Gió mùa đông bắc làm em khóc
Hà nội, anh ơi phố rất gầy[7]

Và ta hãy làm thinh lắng nghe:

Tôi xa Hà Nội năm em 16 khi vừa biết yêu….
Hôm nay Sài gòn bao nnhiêu tà áo khoe màu sắc vui, nhưng riêng một người.. Hà nội ơi …

Và mỗi một người trẻ dời Hà nội đều mang theo một mảnh Hà nội qua hội họa, thi ca, tiểu thuyết hay âm nhạc.

Thêm vào đó, còn có một số không nhỏ giới thanh niên trẻ đã học thành tài tại các nướcTây phương trở về với chính phủ miền Nam. Đây đã hẳn không phải một cuộc di cư mà là một sự chọn lựa chính trị, chọn lựa giữa Cộng Sản và Quốc Gia. Chọn lựa đứng về phía độc tài này hay phía tự do.Theo Nguyên Sa Trần Bích Lan kể lại chỉ có một nữ sinh viên dược tên Thẩm Hoàng Thư trong số các bạn bè của ông chọn về Hà nội. Mà lý do chọn lựa hiểu được, vì bố mẹ cô ở lại Hà nội. Đó là gia đình ông Thẩm Hoàng Tín, gia đình khá nổi tiếng mà đã có một thời ông Thẩm Hoàng Tín làm thị trưởng Hà nội.

Trong hồi ký của Võ Long Triều cũng có nhắc lại giai đoạn ấy, nhiều giới trẻ do dự trong quyết định giữa ở lại Pháp hay về miền Nam. Phần những người trẻ đã chọn miền Nam, kẻ trước người sau lần lượt rủ nhau về. Tên đứng hàng đầu của họ là Nguyên Sa Trần Bích Lan, Cung Trầm Tưởng, Trịnh Viết Thành, Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Văn Trung, Lý Chánh Trung, Nguyễn Khắc Dương (em của Nguyễn Khắc Viện), Lê Thành Trị, Trần Văn Toàn, Lê Tôn Nghiêm, Đỗ Long Vân, Nguyễn Khắc Hoạch hay Trần Hồng Châu, Nguyễn Bình An, Nguyễn Huy Lịch, Hải Linh, Ngô Duy Linh, Nguyễn Ngọc Lan, Nguyễn Quang Lãm, Nguyễn Đình Đầu, Trần Thái Đỉnh, Trương Bá Cần, Bùi Xuân Bào, Võ Long Triều, Huỳnh Văn Lang ( Ở Mỹ về do lời kêu gọi của ông Diệm), Nguyễn Văn Trường, Bùi Xuân Bào, Trương Công Cừu, Nguyễn Văn Hanh vv Kể sao cho vừa.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ngày nay, mấy chú mấy cô học trò sư phạm, ra truờng mà rủi ro cầm đèn lái trong kỳ thi tốt nghiệp, thì có nhiều may mắn phải lựa chọn những nhiệm sở mang những cái tên "nho nhã" như An Xuyên, An Giang, Kiến Phong, Kiến Tuờng, và Vĩnh Bình  v..v...

 

Vĩnh Bình là quê tôi, cách Saigon đúng 204 cây số.  Muốn đi Vĩnh Bình, phải về miền Tây, qua Bắc Mỹ Thuận, tới Vĩnh Long rồi rẽ xuống bờ biển.  Đi Vĩnh Bình như chui vào một cái rọ: tới nưã là lọt xuống biển, sang hai bên thì đụng cửa sông Cửu Long.  Có lẽ vì cái vị trí "đuờng cùng" đó mà ít người dám tới tỉnh tôi và mặc dầu không xa Saigon lắm, nó vẫn bị xem là một nơi khỉ ho cò gáy.

 

Nhưng ai chê thì chê, chớ đối với dân Vĩnh Bình thì tự nhiên là tỉnh Vĩnh Bình đẹp vô song.

 

Tỉnh tôi có ao Bà Om, có chùa Ông Mẹc, có những con đuờng rợp mát ngoằn ngoèo chạy qua những "sóc" Miên trầm lặng, những mái chùa nhọn lễu vàng tươi ẩn hiện giữa những rặng sao cao vút.  Mùa khô gió lộng thổi, hoa sao bay rợp trời, như hai cánh quạt vù vù và mây bay lên thẳng, những con "thững' đủ màu lượn trên nền trời xanh trong....

 

Lúc trước nó có cái tên là Trà Vinh.  Trà Vinh từ chữ Prabang mà ra.  Prabang biến thành Trà Vang rồi Trà Vang thành Trà Vinh.  Đó là bài ngữ nguyên học đầu tiên cuả tôi ở truờng tiểu học, chẳng biết có đúng hay không nhưng dù sao thì chữ Trà Vinh độc đáo và đuợm nhiều hương vị địa phương , nó phát xuất từ lòng đất xứ nầy, nó êm êm và nằng nặng như tiếng nhạc ngũ âm của người Miên.

 

Nước mặn đồng chua, nhưng lòng người chơn thật.  Tôi đã sống nơi đây một thời thơ ấu yên lành và trong sáng.  Cho nên bài thơ con cóc  đầu tiên mà tôi đã rị mọ là để ca tụng cái tỉnh "hóc bò tó" cuả tôi:

 

 

 

.....

 

Có lẻ vì cái tánh thơ thẩn lang bang mà năm 1940, tôi thi rớt tiểu học.

 

Chiến tranh bùng nổ bên Âu Châu, mà ở Việt Nam thì chưa có gì cả.  Tỉnh tôi vẫn tiếp tục cuộc sống bình thản của hầu hết các tỉnh miền Tây.  Nghe nói có quân đội Nhựt Bổn sang và có chuyện lộn xộn gì đó ở ngoài Bắc, nhưng chưa ai đuợc hân hạnh thấy mấy ông "cộng sản" rục rịch miệt Vũng Liêm, Cai Lậy, nhưng chưa ai rõ "Cộng sản" là gì?  Chế độ thuộc địa có vẻ vững như bàn thạch: trọn một tỉnh Trà Vinh chỉ có ba ông Tây chánh cống: một ông Chánh, một ông Phó, và một ông Cò chỉ huy vài chục chú lính chưa hề biết trận mạc và đuợc võ trang bằng những cây súng mút cơ tông thời Đệ nhứt thế chiến, nôm na là thời "giặc cách to".  mấy cây súng tiền bối này khi giao cho Thanh niên Tiền phong năm 45, phải lau chùi cả tuần vì một số đã rỉ sét!

 

Ông Nguyễn Văn Khuê, vừa đậu Cử nhơn Văn Chuơng bên Pháp về, mở ngay một truờng trung học tư thực lấy tên là "Lycéum Nguyễn Văn Khuê" và cho đi quảng cáo khắp miền lục tỉnh.  Một số con em gia đình khá giả gởi lên học trong đó có tác giả bài nầy để khỏi ở lại một năm lớp Nhứt.

 

Lúc ấy, ở tỉnh mà "đi học truờng trên" là cả một vinh dự và một phiêu lưu: rương tráp quần áo được cụ bị cả tháng truớc và buổi tiển đưa diễn hành đúng theo bài tập đọc trong sách Quốc Văn Giáo Khoa Thư: "Cơm nuớc xong, trời vưà tối....".  Khác một điều là đi lên xe đò chứ không phải đi xuống thuyền, nhưng vẫn "cái cảnh biệt ly sao mà buồn vậy!".

 

Năm 1940, nếu tôi không lầm, Saigon mới có sáu truờng trung học tư thục: Taberd, Saint-Paul, Lycéum Paul Doumer là cuả người Pháp.  Người Việt chỉ có ba truờng là Lê Bá Cang, Huỳnh Khương Ninh, và Nguyễn Văn Khuê.  Truờng Nguyễn Văn Khuê chưa phải là caí buynh-đinh đồ sộ của truờng Bồ Đề bây giờ, mà chỉ gồm một dãy phố lầu cũ kỹ khác hẳn dãy trường nguy nga đuợc vẽ trong giấy quảng cáo!  Từng trên làm phòng ngủ cho học sinh nội trú, từng dưới làm lớp học.

 

Bên cạnh truờng, ngôi nhà bây giờ là tu viện Phan-Xi-Cô, lúc ấy là nội trú của vài chục cô đầm lai, hình như là con rơi của nhà binh Pháp, tối tối mấy cô đi chơi với bạn trai về, hun hít chùn chụt hoặc cãi nhau chí chóe.  Phía bên trái, đi mút đại lộ  Kít-sơ-ne, là chợ Cầu Ông Lãnh với một đám "anh chị" danh tiếng cả một thời.  Phía sau truờng, cách vài trăm thước, lại có con đường Lơ-Pheo với những dãy nhà chứa điếm công khai, chiều chiều mấy cô ả em cháu Tú Bà, phấn son lòe loẹt, nhởn nhơ níu kéo khách hàng, nói cười tíu tít.  Một khu xóm "lành mạnh" như vậy mà ông Khuê dám mở truờng, kể cũng là gan.

 

.....

 

 

Anh hùng tứ chiếng miền Đông, miền Tây, con cháu địa chủ, thương gia, công chức, từ những thằng oắt con 12, 13 tuổi cho tới những "anh lớn" tròm trèm 20, tụ họp trong 10 căn phố nhỏ (mỗi phòng ngủ chứa 20 giuờng sấp lớp như cá mòi hộp) giữa một bối cảnh như đã nói ở trên làm sao cho khỏi cảnh giặc!

 

Hai tháng đầu, còn một chút kỷ luật.  Sau đó cho tới cuối niên học, là chơi thả cửa: lớn theo điệu lờn, nhỏ theo điệu nhỏ.  Oắt con như chúng tôi thì có những cái thú đi tiệm nước uống xịt xủi và phá mấy chú Ba Tàu, xuống chợ Cầu Ông Lãnh ăn lôm chôm, măng cụt, la cà ở Sở thú và Đại Thế Giới, hoặc nấu chè khuya những đêm trăng, vừa ăn vừa tán dóc.  Những cái thú cuả mấy "anh lớn" thì khác xa, và không tiện kể ra đây.

 

Chỉ nên nói rằng câu: "vô lậu bất thành nhơn" là câu châm ngôn cuả một số lớn mấy ảnh và ai mà hiền lành không chịu đi chơi thì bị coi như....con gái!  Mấy "anh lớn" chơi bời một cây đó bây giờ đã thành những "bậc đàn anh" chững chạc khệnh khạng, cháu ngoại , cháu nội cả bầy, nên lâu lâu chắc cũng bắt chước Ông Bà, ngửa mặt trời khóc ba tiếng mà than rằng: "Ô hô, phong hóa suy đồi, thanh niên hư hỏng!".  Nhưng néu so sánh thanh niên bây giờ với cái thời mà mấy ảnh còn mơn mởn 20 cái xuân xanh, thì chắc gì ai đã hơn ai!

 

Chơi riết cũng nhàm nên mấy "anh lớn" bày cái chuyện 'làm reo" lấy cớ nhà trường cho ăn quá khổ.  Ngày đó, vừa nhập bữa cơm trưa, một "anh lớn" đứng lên, quăng chén cơm xuống đất.  Thế là 200 học sinh nhứt tề lật đổ các bàn ăn: chén điã bể rổn rảng, canh cá văng tứ tung.  Tôi lảnh đủ hai điã nước mắm và thịt kho, tắm gội hai ngày chưa hết mùi.

 

Đaị khái những cái bê bối (kể ra đuợc) là như vậy.  Nhưng bây giờ nói lại năm học đó, tôi vẫn giữ một mối cảm tình sâu đậm với truờng Nguyễn Văn Khuê.  Chắc không phải vì đuợc rong chơi thả cưả, mà đúng hơn, vì đó là một trường hoàn toàn Việt Nam với một sự ấm cúng đặc biệt của quê hương tôi, dầu là một quê hương bê bối, dơ dáy, và hỗn loạn.  Không bao giờ tôi tìm lại đuợc sự ấm cúng đó trong những ngôi trường tốt đẹp, sạch sẻ, ngăn nắp mà tôi đuợc học sau nầy.

 

.....

Cũng trong niên học ấy, tôi bắt đầu yêu văn chương Việt Nam, mê Tự Lực Văn Đoàn, say thơ Lưu Trọng Lư, Hàn Mặc Tử, bắt đầu làm thơ con cóc  và viết những giòng 'lưu bút" lâm ly cho mấy thằng bạn quỷ sứ ma gà.

 

Tôi đuợc may mắn học Việt văn với cụ Diệp Văn Kỳ -mà chúng tôi gọi là Papa- một nhà báo nổi tiếng thời đó.  Papa Kỳ làm biếng không ai bằng, trọn một năm chỉ cho một bài luận mà cuối năm, khi chúng tôi dâng hoa và đọc đít-cua từ biệt, có đứa cắc cớ nhắc lại bài luận đó thì Papa cười hề hề mà nói: "Văn của tụi bây ai mà sửa cho nổi!".  Nhưng Papa có cái tài đặc biệt đưa tâm hồn chúng tôi vào không khí một áng văn, một bài thơ,  Papa cũng tùy hứng mà dạy, không theo một chương trình nào, nên năm đó, chúng tôi đuợc thưởng thức đến cả thơ Lý Bạch: "Quân bất kiến Hoàng Hà chi thủy thiên thuợng lai...".  Viết lại những giòng này, tôi có cảm tuởng còn nghe nước sông Hoàng Hà từ lưng trời ào ào đổ xuống theo giọng nói sang sảng của Papa Kỳ.  Đó là cái vốn "văn hoá dân tộc" tối thiểu mà sau nầy tôi mới thấy rõ tầm quan trọng.

 

Cuối niên học, mặc dầu tôi đã giựt đuợc mảnh bằng tiểu học một cách oai hùng, mẹ tôi có lẽ muốn noi gương bà Mạnh Mẫu, quyết định gởi thằng con hoang đàng vào " Truờng mấy ông Thầy Dòng".  Thế là ba tháng hè năm đó, tôi phải bù đầu học tiếng La-tinh để có thể vào lớp Đệ ngũ ( classe de Cinqième) ban cổ điển A, chuơng trình Pháp chánh cống, truờng Taberd.  Lần đầu tiên, tôi vào thế giới Công giáo.  Đó cũng là một thế giới Tây.

 

 

 

Năm  1942, trường Taberd không quá đồ sộ như bây giờ, nhưng vẫn là một trong những truờng trung học lớn nhứt Đông Dương và có một kỷ luật nghiêm minh nhứt.  Vào " Truờng Thầy Dòng" là quỳ chai gối, tỉnh tôi thiên hạ vẫn đồn như vậy.

 

Qua cánh cổng vĩ đại, ba dãy lầu cổ kính sừng sững nhìn xuống một sân cỏ trang nghiêm.  Những hành lang tun hút chạy dài quanh những lóp học quang đãng, không một chút bụi bậm rác rến.  Hàng ngàn học sinh đồng phục trắng răm rắp tuân theo cặp mắt, bàn tay cuả các vị Sư huynh đồng phục đen, hiền từ nhưng nghiêm khắc.

 

Đối với tôi, đã quen chui lỗ chó đi phá làng phá xóm ở truờng Nguyễn Văn Khuê, cái cảnh 300 học sinh nôi trú nhứt tề ngủ, nhứt tề đọc kinh, nhứt tề rửa mặt v. v...là môt cảm giác mới lạ vừa buồn cười vừa khám phá, như anh nhà quê đuợc xem lần đầu một cuộc diễn binh, tự hỏi làm sao cả ngàn người có thể "ắc-ê" đi đồng nhịp như vậy.

 

Kỷ luật, trật tự, tổ chức: đó là sự khám phá đầu tiên của tôi ở truờng Taberd.  Sau những ngày bực bội, tôi cảm thấy sống ở đây thoải mái, dễ chịu hơn là cái nếp hoang đàng của truờng Nguyễn Văn Khuê.  Nơi đây tất cả đều hợp lý, sạch sẻ, sáng suả.  Giờ học phải học, giờ chơi đuợc chơi, giờ ngủ phải ngủ.  Tôi vào đây để học thì chỉ phải lo có một chuyện là học.  Không lo thì các Sư huynh có nhiều biện pháp hữu hiệu để bắt buộc phải lo.

 

Không có những cảnh vừa tắm vừa phải lấy gáo dội những con dòi trong cầu tiêu lúc nhúc bò ra "tấn công", hoặc đang ngồi "etude" buổi tối lại có vài thằng quỷ sứ trần truồng như nhộng, sà bông đầy mình chơi cút bắt hò hét chạy ngang  qua lớp; hoặc lối một hai giờ khuya, mọi người đang ngủ, một anh lớn đi chơi về, phựt đèn sáng trưng vừa thay đồ vừa chưởi thề rang rảng, rồi bắt mọi người thức dậy để nghe câu chuyện "mần ăn" của ảnh đêm đó!  Nhưng ngược lại, cũng không còn nhũng cảnh năm ba thằng con nít thương nhau tha thiết, chiều chiều xuống bếp xin miếng cơm cháy thoa mỡ hành vừa ăn vừa "tâm sự", hoặc trưa mua năm xu hột xoay đi la cà trong sở thú, vừa chọc khỉ vưà "tâm sự".  Hoặc tối tối trải chiếu ngoài terrasse, nằm gát chân lên nhau vừa ngắm trăng vừa.... "tâm sự", tâm sự đến cuối năm chưa hết!  Đuợc cái này mất cái kia.  Đuợc cái trật tự mất cái ấm cúng.  Cho nên vấn đề là làm sao có đuợc cả hai.

 

.....

 

 

.....

 

Cái khám phá thứ hai cuả tôi là đạo gìáo gia đình tôi cũng như môpt số gia đình Việt Nam thời đó, không có đạo nào rõ rệt.  Ông tôi lúc về già theo đạo Tin Lành, nhưng vì không đồng ý " thờ chúa trong tinh thần và sự thật" như đã bảo trong Tân Ước.  Những kỹ niệm xa nhứt cuả tôi về đạo giáo là tờ: "Thánh Kinh Báo"  (một tờ nguyệt san Tin Lành rất buồn ngủ và nhức đầu) mà bà tôi thường bắt buộc tôi đọc cho bà nghe những buổi trưa hè và một bài hát Nô-ên của người Tin Lành mà ông tôi đã dạy những lần chúng tôi đấm lưng cho ông:

 

Tôi có một bà dì vô đạo Thiên Chuá vì phải "theo đạo chồng" và một lần, tôi có xem những "chặng đuờng thánh giá" cuả Chúa Giêsu trong cuốn sách lễ cuả dì.  Tôi nhớ đã cảm thấ tôụ nghiệp cái ông Giêsu và oán ghét tuị "quân dữ".  Rồi không để ý tới nữa.

 

Nói chung là cho đến khi "học truờng trên" tôi chẳng có một kinh nghiệm tôn giáo nào  NguơiCông Giáo đầu tiên tôi quen à một "anh lớn" ở truờng Nguyễn Văn Khuê,tên Simon L.  Trong khắp nột trú chỉ biết có mình anh là Công Giáo, vì lúc nào anh cũng đeo lủng lẳng tượng ảnh Đức Bà trước ngực.  Simon cao lớn dềnh dàng, nói tiếng Tây rất giỏi(vì ở truờng Tây chánh cống trôi qua bên này), nói tiếng An-Nam với một giọng rất Tây, tính nết lại hiền lành, thường can gián những vụ cãi lộn đấm đá những lúc các tiểu anh hùng ngứa ngáy tay chân, nên đuợc cảm tình của mọi người.

 

....

 

 

Dần dần từ cái vỏ bề ngoài, tôi khám phá được cái bề trong, khám phá được Đức Kitô, và đó là món qua quý báu nhứ mà tôi đã thọ lãnh của truờng Taberd.  Nhờ món quà nầy, con người của tôi mới bớt đi phần nào cái sư6 bê bối....  Bao nhiêu đó đủ cho tôi nhớ ơn muôn đời các vị Sư huynh.

 

Nhưng phải nói thêm rằng những giờ  "giáo lý" với những cái nhịp cốp cốp rùng rợn của cây thước, hầu như không có một tác dụng nào trong cuộc gặp go84 Đức Kitô, mà đúng hơn là gương mặt trong sáng an hòa của một vài Sư huynh khả kính...

 

Khám phá thứ ba của tôi là thế giới của người Tây.  Ở  tỉnh tôi, chỉ có ba ông Tây.  Trong ba ông nầy có "ông Cò" là gặp thường nhứt vì sáng nào ông cũng xách cây roi gân bò đi rảo chợ, mặt mày đỏ hoét, râu ria xôm xàm, thấy mà phát ớn.  Còn hai ông kia thì rút trong những dinh thự đồ sộ, họ cao xa như trăng sao, mơ hồ như huyền thoại, bí mật như vua chúa.

 

Bây giờ đuợc sống với mấy thằng Tây con, được học với mấy ông thầy Tây (hầu hết các Sư huynh lúc đó là người Pháp), làm sao mà không hãnh diện!  Tôi thân ngay với thằng nhóc cùng tuổi tên là Michel.  Một tháng sau, tôi nói tiếng Tây chẳng thua gì gì nó và chưởi thề thì giỏi hơn nhiều.  Hai đứa thân nhau đến nổi vào cuối niên học, ba nó đồi lên Da lạt, nó từ biệt tôi mà khóc như mưa như gió!

 

Sau nầy gặp lại nó đang học luật bên Pháp hai đứa chẳng còn gì để nói: giữa chúng tôi có cuộc chiến tranh Việt-Pháp mà thằng Michel, vì là dân thuộc địa không thể nào hiểu được.  Tình bạn xưa cũ nhắc lại cho chúng tôi cái thời người Pháp còn làm chúa xứ nầy: Michel thích cái thời đó, tôi thì không.   Chúng tôi ngượng ngịu từ giã nhau, hẹn gặp nhau lần nữa để không bao giờ gặp nhau lại...

 

 Người Tây không còn xa lạ đối với tôi.  Michel gắn liền với ông Cò , ông Phó, ông Chánh tỉnh Trà Vinh.  Tôi tập tểnh bước vào "giai cấp thống trị"!

 

.....

…..
 
Đi từ Nguyễn Văn Khuê qua Taberd cũng là rời bỏ đám đông đề nhập vào nhóm người sang cả.
 
Cái cảm giác “tách rời’ đó rõ rệt nhứt trong một buổi lễ “thanh niên” được tổ chức cho các trường Trung học Saigon.  Lúc ấy đô đốc Đơ-Cu còn ngự trị phây phây trên toàn cõi Đông Dương mặc dầu quân đội Nhựt Hoàng đã chiếm đóng xứ nầy với cái danh nghĩa là giải phóng các dân tộc Đông Nam Á.  Một tiểu tướng có tài, ông đại tá Đu-Cu-Roi, phát động một phong trào "thanh niên" thể thao rần rộ để ru ngủ người Việt Nam.  Những trận tranh hùng (đá banh, xe đạp, điền kinh v.v…) giữa năm “xứ” Miên, Lèo, Nam, Trung , và Bắc, vừa có tác dụng gây chia rẽ, vừa tạo cái huyền thoại có một “nước” Đông Dương trên đó người Pháp-và những kẻ theo Pháp-đương nhiên nắm vai trò lãnh đạo.
 
Ngày lễ bà Thánh Jeanne d’Arc được cử hành cực kỳ trọng thể với sự tham dự của tất cả học sinh đồng hát những bài “ái quốc” theo kiểu nầy:
 

Giờ phút nầy, tất cả nước Pháp
Đứng dậy, với những đứa con yêu
(trong đó chúng tôi dân Anamit)
Để chào mừng ngọn cờ oanh liệt
Của người trinh nữ Orleaans…

 
Sáng nào chúng tôi cũng on-đơ đi hàng tư và hát:
“Thưa Thống chế (pétain) có chúng con đây
trước mặt Ngài vị cứu tinh của Pháp quốc!”
 
Ngày đó một cuộc biểu diễn thể thao được tổ chức tại sân “Cercle Sporttif” bây giờ là sân Tao Dàn.  Tôi đi trong hàng ngũ trắng muốt chỉnh tề của trường Taberd, cạnh thằng Michel.  Trước cửa sân Cercle đụng đầu với đạo quân Nguyễn Văn Khuê: trông tụi nó mới lôi thôi lếch thếch thiểu não làm sao.  Mấy thằng bạn cũ thấy tôi mừng quýnh kêu lên in ỏi.  Thằng Michel thúc cùi chỏ vào hông tôi hỏi nhỏ: “Bạn cũ của mầy phải không?”.  Tôi cảm thấy khó chiụ và xấu hổ về những thằng bạn nầy, như ông nhà giàu khi phải giới thiệu một người bà con rách rưới cho ông khách sang trọng.  Và tôi không trả lời thằng Michel, chỉ nhún vai một cái-như Tây.
…..

 

Tr. 51

 
PHẦN  II
 
 
Suy nghĩ về hai chữ Dân Tộc
 
 

 
                      Bài  nói chuyện tại Truờng 

Đại Học Văn Khoa  Saigon,

Ngày 23 tháng 2 năm 1967