Dở khóc dở cười vì cái tên




Dường như chưa bao giờ chuyện đặt tên cho con lại được các bậc cha mẹ, nhất là những người sinh sống ở thành phố dồn tâm, dồn sức như hiện nay. Và xung quanh chuyện đặt tên có vô số câu chuyện cũng như tranh luận dở khóc dở cười.
Mếu vì tên "độc"
 
Một đồng nghiệp của tôi có cái tên khá lạ: Kiện Ảnh. Chị kể hầu như đi đến đâu, nói tên họ của mình, chị cũng bị bạn bè, đồng nghiệp thắc mắc: Ai đặt tên cho chị mà lạ thế, thế nó có nghĩa là gì. Chị lại phải kể ông của chị là nhà nho, nên thường đặt tên cho tất cả cháu trong nhà. Tên của chị có nghĩa là có ảnh hưởng lớn. Rồi vui chuyện chị kể tiếp, tên của chị là... giản dị nhất trong mấy chị em. Bởi chị gái của chị được đặt tên là Ngưng Hương (hương thơm ngưng đọng lại), trong khi cô em gái được đặt tên là Phương Mai Nại Hàn (hoa mai thơm chịu được rét).
 







Đặt tên cho con: Câu chuyện chưa có hồi kết (Ảnh minh họa)
 
 

Vì là tên "độc" nên thời còn đi học, chị em chị thường bị bạn bè trêu chọc, nhất là cô em út toàn bị chọc ghẹo là "gò hàn", nên đã không ít lần mếu máo về đòi bố mẹ hoán đổi tên gọi. Tuy nhiên, do thủ tục thay tên đổi họ thời đó khá rắc rối, nên đến bây giờ đã hơn 30 tuổi, em gái chị vẫn giữ nguyên tên cũ. Tuy đã nói rõ ý nghĩa tên của mình xong chị Hàn cho biết đôi khi chị vẫn không giấu được bối rối trước người lạ khi phải nói ra tên họ đầy đủ của mình.
Một cô gái khác tên là Phương Lai, cách đây vài năm đã phải viết thư kêu cứu chuyên gia tâm lý của một tờ báo nọ vì suốt ngày bị bạn bè gọi chệch là "lợn lai... kinh tế". Vị chuyên gia phân tích tên cô gái rất hay, có nghĩa là hướng tới tương lai, và cho rằng phải là một người uyên thâm mới có thể đặt cho cô một cái tên như thế (thực tế người đặt tên cho cô là ông ngoại cô và là một nhà nho uyên bác), nhưng cô gái chỉ được an ủi phần nào, và vẫn phải chịu sự chọc ghẹo của bạn bè cho đến hết thời cắp sách đến trường. Trong khi đó, Bạch Tuyết, một bạn học thời trung học với tôi lại phải chịu sự trêu chọc, dè bỉu một cách vô lý của bạn bè chỉ vì tên của cô như thế trong khi nước da của cô lại ánh như... bánh mật.
Tương tự, một cô tên là Mỹ Nữ lại khổ sở vì nhan sắc dưới mức trung bình của mình, thứ mà ngay cả cha mẹ cô cũng không thể can thiệp với tạo hoá.
 
Rắc rối chuyện đặt tên
Nhiều người cho rằng, so với thời nay chuyện đặt tên cho con cái thời xưa đơn giản hơn nhiều. Tuy nhiên, thực tế thì không hẳn vậy. Có diện kiến các bậc cao niên nho nhã hoặc đọc lại các tư liệu cũ về cách đặt tên của người Việt mới thấy từ ngày xưa, văn hóa đặt tên đã chia thành 2 ba luồng tuỳ theo vị trí giai cấp, trình độ văn hoá của gia đình, cha mẹ người được đặt tên. Thông thường, tên con cháu thường do ông bà hoặc người có vai vế trong dòng họ đặt cho. Đó thường là người hiểu biết rộng hoặc nắm được hệ thống tên của những người trong dòng họ từ những người đã quá cố đến những người đang sống, tên các vị cao niên trong làng, thậm chí tên thành hoàng làng, thần thánh...
Nhờ đó, việc đặt tên con cháu sẽ phù hợp với hệ thống, lại tránh trùng lặp mắc tội "phạm húy". Tuy nhiên, trong khi những gia đình thuộc tầng lớp bần nông thường đặt cho con cái những tên gọi quê mùa, mộc mạc như chính cuộc sống lam lũ và vất vả của họ kiểu như: Gái, Hến, Mơ, Mận, Đào, Nương , Điền, Lực... Thêm, Cố, Chót; thì các gia đình thuộc "giai cấp trên" lại rất chăm chút đến tên gọi con cái. Bên cạnh một cái tên xấu xí gọi lúc nhỏ cho ma quỷ không nhòm ngó, thì bao giờ cũng có tên tự và tên huý... Thể hiện ước vọng của gia đình cho tương lai đứa trẻ sau này. Những gia đình quan cách còn coi trọng chuyện đặt tên cho con gấp trăm lần; những quy tắc kiểu như đặt tên con phải hợp với âm dương ngũ hành, thiên vận, nhân vận, địa vận... Mà thời gian gần đây không ít bậc cha mẹ hoa mắt, chóng mặt vận dụng theo đều có nguồn gốc từ chuyện đặt tên theo kiểu "quan cách" đó.
Ngoài ra, còn có hàng chục quy tắc đơn giản khác - dành cho đa số gia đình bình dân - không dựa theo bất cứ học thuyết nào mà dựa vào linh cảm, cảm xúc của mỗi thành viên trong gia đình như: Con gái tên Mai, Lài, Hoa, Hồng, Cúc, Phượng... Thì cuộc đời giống như loài hoa đó sớm nở tối tàn, lênh đênh, trắc trở. Hoặc những tên như: Thuỷ Triều, Phong Vân... Thì đời cũng lên, xuống vô định, hoang hoải như gió, nước. Hay những tên như: Mạnh, Cường, Hùng, Dũng... Vì "kinh nghiệm" cho thấy cha mẹ càng mong mỏi con cái sau này được như cái tên thì sự thật phần lớn là... ngược lại.
Trong khi đó, có nhiều gia đình chọn ngay những cái tên có giá trị "nối tiếp" với tên cha hoặc mẹ. Chẳng hạn, tên cha là Hoà, tên con là Hợp, tên mẹ là Lý, tên con là Luận... Bên cạnh đó, còn có cách để đặt tên kỷ niệm ngày tháng năm sinh như: Kỷ Sửu, Mậu Dần... Hoặc ghép vần từ tên quê cha, quê mẹ như kiểu Sơn Hà (Lạng Sơn, Hà Nội), Thái Hà (Thái Bình, Hà Nội)... Điều  đặc biệt, dù đặt tên họ theo kiểu gì thì hầu hết các bậc cha mẹ đều không quên gắn thêm cho con trai chữ Văn, con gái chữ Thị để dễ bề phân biệt trai gái. Những quy tắc đặt tên này có giá trị suốt thời bao cấp lẫn khi nước ta bước vào thời kỳ đổi mới.
Tuy nhiên, 5-6 năm trở lại đây, khi kinh tế, xã hội và đời sống mỗi gia đình sống ở thành thị, ngày càng phát triển, trình độ dân trí của người dân ngày càng cao, thì việc đặt tên cho con cái càng trở nên cầu kỳ, kiểu cách. Nếu trước kia phần lớn các bậc cha mẹ đặt tên cho con dựa theo linh cảm, thì nay không ít các cặp vợ chồng bỏ ra không ít thời gian, công sức để chọn ra cho đứa con mới sinh, sắp sinh một cái tên thật độc đáo và có ý nghĩa. Lắm người còn bỏ ra cả đống tiền để nhờ cả thầy tướng, lý số căn ke xem năm tháng, ngày giờ sinh của đứa trẻ thuộc hành nào trong năm hành: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ rồi xem xét hành nào thiếu và đặt tên con theo hành đó để cho đủ ngũ hành, nhằm hợp cả nhân vận, địa vận, thiên vận, ngoại vận...
Vì họ quan niệm tên gọi có thể mang đến may mắn hay rỉu ro, thậm chí hoán cải được số mệnh. Đây cũng chính là cách đặt tên theo kiểu "quan cách" đã nói ở trên. Và xung quanh chuyện đặt tên kiểu này có vô số câu chuyện dở khóc dở cười.
Một người bạn tôi có tên rất mộc mạc: Nguyễn Thị Mơ. Suốt thời học đại học và cả bây giờ chị vẫn còn ấm ức vì cha mẹ đã đặt cho chị một cái tên mà vừa đọc lên đã biết ngay là quê mùa. Thế nên chị quyết tâm sau này lấy chồng, sinh con, đẻ cái thì sẽ không để nó có cái tên thiệt thòi như mình. Nghĩ là làm, vừa lấy chồng xong, thậm chí còn chưa có ý định: "bầu bì" vào khi nào chị đã giục chồng mua thơ Đường về "ngâm cứu" từ hay ý đẹp để sau này đặt tên cho con. Khi chị sinh con gái đầu lòng, hai vợ chồng quyết định đặt tên con là Thu San (ngọn núi mùa thu) vừa hay lại vừa lạ. Chị vui lắm, nhưng hết vài tháng nghỉ sinh, đến cơ quan nghe đồng nghiệp bàn ra tán vào về cách đặt tên cho con, chị cũng lọ mọ tìm đến một ông thầy số và té ngửa, khi biết căn theo năm, tháng, ngày, giờ sinh thì con chị phải đặt tên theo mệnh Mộc thì mới hợp lẽ âm dương.
Về đến nhà chị bèn nói với chồng để bàn chuyện đổi tên cho con, ai dè chồng chị gạt phắt, bảo chị nhiều chuyện, mê tín dị đoan... Đến bây giờ khi đứa con đã hơn 3 tuổi, mỗi khi nhắc đến chuyện gọi tên của con gái, hai vợ chồng lại nổi xung lên với nhau, chẳng bên nào chịu nhường bên nào.
Trong khi đó vợ chồng chị Lan, anh Tuân sống gần nhà tôi thì lại mỗi người một ý, chị thì muốn đặt tên con là Tùng Thu (một loại tùng bách), anh thì muốn đặt tên con là Sơn Hải, cuối cùng đến tận bây giờ khi đứa con sắp sửa vào lớp lá, vợ chồng chị vẫn chưa đi khai sinh tên chính thức cho con, khiến thằng bé mỗi khi có ai đó hỏi tên chỉ biết chun mũi bảo: Tên cháu là Tôm, Tôm-my, không có tên Việt Nam, cô/bác hỏi gì mà nhiều thế?
Theo các chuyên gia tâm lý, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tên họ không chỉ đơn giản để dùng phân biệt người này với người khác mà nó còn chứa đựng rất nhiều ý nghĩa. Những đứa trẻ có tên đẹp và mạnh mẽ sẽ luôn lạc quan, tự tin vì vậy dễ thành công hơn. Trong khi những đứa trẻ có cái tên xấu xí thường mặc cảm tự ti và sẽ khó thành công so với những đứa trẻ khác. Tuy nhiên, các bậc cha mẹ cũng không nên vì chuyện đặt tên con cái mà mâu thuẫn xung đột với nhau, tạo hình ảnh xấu trong mắt con cái.