[/align]
L.N.Tolstoi (1828-1910)
Lev Tolstoi là một trong những danh nhân lớn nhất của nước Nga, kết hợp trong mình một con người đạo đức, một nghệ sĩ thiên tài, một nhà tư tưởng lớn, ngay khi còn sống đã đạt tới vinh quang trước đó chưa từng có đối với một nhà văn. Các tác phẩm của ông thuộc nhiều thể loại, được dịch và đọc say mê khắp nơi trên địa cầu và mang lại những tác động nghệ thuật, xã hội, tư tưởng rộng lớn trên hơn 100 năm qua.

[/align]

Nhà văn nga vĩ đại Lev Nicolaevitr Tolstoi sinh ngày 28-8 (theo lịch cũ là 9-9) năm 1828 tại điền trang Iasnaia Poliana (Ясная Поляна - Bãi Sáng), tỉnh Tula, là con trai thứ tư trong một gia đình quý tộc vào loại lâu đời nhất nước Nga  - ông tổ xa của dòng họ từng là người thân tín của Piotr Đại Đế và được nhà vua phong tặng tước hiệu Bá Tước.
Bố mẹ L. Tolstoi mất sớm, ông ở với bà cô, có một thời thơ ấu gần gũi với nông dân, thủa nhỏ học ở nhà với gia sư, từ năm 16 tuổi theo học khoa ngôn ngữ Phương Đông (tiếng Arập, Thổ Nhĩ Kỳ...), sau chuyển sang khoa luật tại Đại học Kazan; nhưng hai năm sau, không thoả mãn với việc giảng dạy ở trường này, ông đã bỏ học để về quê quản lý trang trại, tìm cách cải thiện đời sống cho những người nông nô. Ở điền trang, ông tiếp tục tự học, say mê văn học và âm nhạc, chịu ảnh hưởng tư tưởng triết học của trào lưu “Ánh sáng” của Pháp, đặc biệt là R. Rousseau.

[/align]Năm 1848, Tolstoi lên sống ở Moscva; năm 1849 đi St. Peterburg, nghiên cứu âm nhạc. Năm 1851, ông tới vùng Kavkaz, nơi đang diễn ra cuộc chiến tranh giữa người Nga và người Chechnya, tham gia vào chiến dịch phòng thủ Sevastopol nổi tiếng chống lại liên quân xâm lược Anh - Pháp - Thổ Nhĩ Kì. Đây là thời kỳ để lại cho nhà văn tương lai nhiều ấn tượng đẹp và cũng là nơi L. Tolstoi bước vào sự nghiệp văn chương.

[/align]Truyện ngắn đầu tay Câu chuyện ngày hôm qua(История вчерашнего дня) được ông viết năm 1851, mô tả một ngày bình thường và những cảm xúc của bản thân; những năm đó sau L. Tolstoi viết bộ ba tự truyện Thời thơ ấu; Thời niên thiếu và Tuổi thanh niên và được dư luận đánh giá cao. Tại mặt trận Crưm, giữa những lúc ngừng tiếng súng, ngồi trong công sự, L. Tolstoi đã viết tập Truyện Sevastopol, tỏ lòng khâm phục lòng yêu nước và tinh thần dũng cảm của những người chiến binh Nga. Năm 1856, ông giải ngũ, về sống một thời gian ở St. Peterburg, rồi đi du lịch ở Pháp, Đức, Thuỵ Sĩ... Những chuyến du lịch đó đã tạo nên một chuyển biến quan trọng trong thế giới quan của Tolstoi.

[/align]Trở về quê nhà, L. Tolstoi  ngừng sáng tác văn học, tập trung vào sự nghiệp giáo dục, dốc sức xây dựng trường học cho con em nông dân ở ấp mình và giảm nhẹ tô tức cho họ. Trên cơ sở những quan sát ở Phương Tây, ông cho rằng nền giáo dục của nước Nga đang có những sai lầm cơ bản, và ông muốn thực hiện  những cải cách giáo dục để thay đổi xã hội, đặc biệt là thay đổi cuộc sống của tầng lớp nông dân. Từ 1862-1863, ông xuất bản tờ tạp chí trình bày và cổ vũ cho hệ thống giáo dục tự do, viết một số sách giáo khoa tiểu học; ông còn làm thẩm phán bênh vực quyền lợi cho những người nông dân vừa được giải phóng khỏi ách nô lệ của chế độ nông nô.

[/align]Mùa thu năm 1862, L. Tolstoi, lúc đó 34 tuổi, cưới vợ là một cô gái 18 tuổi con nhà quí tộc. 15 năm tiếp theo, ông đã có một cuộc sống gia đình hạnh phúc, sinh được 13 người con, sáng tạo nên hai  kiệt tác nổi tiếng thế giới là Chiến tranh và hoà bình, thiên anh hùng ca miêu tả cuộc chiến tranh vệ quốc năm 1812 của nhân dân Nga chống quân đội xâm lược của Napoleon, một trong những bộ tiểu thuyết vĩ đại nhất của mọi thời đại; và Anna Karenina, cuốn tiểu thuyết đến ngày nay vẫn hết sức hấp dẫn với bạn đọc khắp nơi trên thế giới, nói về tình yêu và số phận người phụ nữ trong gia đình và xã hội thông qua sự phản ánh quá trình suy tàn của tầng lớp quý tộc Nga và con đường hãnh tiến của giai cấp tư sản đang nổi lên.

[/align]Đầu những năm 80, ít lâu sau khi hoàn thành tiểu thuyết Anna Karenina và đang trên đỉnh cao của vinh quang và sức sáng tạo, L. Tolstoi rơi vào một thời kì khủng hoảng tư tưởng; những dằn vặt tinh thần, đạo đức thậm chí đã suýt dẫn ông tới việc tự tử. L. Tolstoi kịch liệt phê phán lối sống quý tộc và chuyển hẳn sang lập trường bảo vệ giai cấp nông dân, đi sâu kiếm tìm lối thoát trong tín ngưỡng tôn giáo, đề ra học thuyết không chống lại cái ác, sống tốt với tất cả mọi người. Những quan điểm đó được phản ánh đậm nét trong các tác phẩm chính luận thời kì này như Lời thú tội, Đâu là đức tin của tôi, Vậy chúng ta phải làm gì? Tolstoi còn viết nhiều truyện ngắn truyền bá học thuyết bất bạo động của mình, như Cái chết của Ivan Ilitr, Quỷ dữ, các vở kịch Quyền lực bóng tối, Thành quả giáo dục có giá trị nghệ thuật cao.

[/align]Con đường trăn trở đi tìm chân lí của mình đã được L. Tolstoi phản ánh rõ nét trong tiểu thuyết Phục sinh, tác phẩm được đánh giá như một đỉnh cao trong sự nghiệp văn chương và tư tưởng của nhà văn. Đồng thời, cuốn sách này cũng là một bản án kết tội chế độ nông nô và giáo hội Nga, vì thế, năm 1901 tác giả đã bị giáo hội Nga rút phép thông công.

[/align]Vào giai đoạn cuối đời, L. Tolstoi sống trong những mâu thuẫn nặng nề giữa thực tại và học thuyết lí tưởng, giữa cá nhân và gia đình, người thân. Nhà văn vĩ đại muốn có một cuộc sống giản dị, tự mình cày ruộng, khâu giày, lao động để kiếm sống, hoạt động từ thiện... Ông viết rất nhiều sách báo về các đề tài tôn giáo, chiến tranh, lòng yêu nước, về các vấn đề xã hội, kinh tế, văn hoá...

[/align]L. Tolstoi có rất nhiều người ủng hộ, họ lập ra các “Làng Tolstoi” để có thể cùng nhau sống theo đúng các học thuyết của ông, nhiều người từ khắp nơi trên thế giới hành hương đến Iasnaia Poliana để được nhìn thấy và nghe nhà thông thái thuyết giảng. Nhưng những quan điểm và lối sống của L. Tolstoi lại dẫn đến những bất hoà sâu sắc với vợ và hầu hết những người thân thích của ông. Mong kiếm tìm cho riêng mình một chốn trú thân yên lành, nửa đêm 28-10-1910, L. Tolstoi đã bí mật trốn khỏi nhà ra đi, và trên đường ông bị cảm lạnh rồi qua đời ngày 8-11-1910 tại một nhà ga đường sắt nhỏ Astapovo (ngày nay là ga Tolstoi). Thi hài của nhà văn vĩ đại được đưa về an táng tại ấp Iasnaia Polianna quê hương ông.

[/align]Khối lượng tác phẩm của L.Tolstoi rất lớn. Năm 1958 ở Liên Xô đã xuất bản Toàn tập tác phẩm L. Tolstoi gồm 90 tập, còn hiện nay, đầu thế kỉ XXI, Thư viện Quốc gia L. Tolstoi đang bắt tay vào thực hiện một dự án lớn: biên soạn Toàn tập hàn lâm các tác phẩm L. Tolstoigồm 100 tập (120 quyển). Nhiều tác phẩm của L. Tolstoi đã được dịch và tái bản nhiều lần ở Việt Nam. Dưới đây, do không thể liệt kê hết, chúng tôi chỉ dẫn ra một số tác phẩm nổi tiếng và quen thuộc với bạn đọc. 

[/align]* Tác phẩm:

[/align]- Câu chuyện ngày hôm qua (История вчерашнего дня, 1851), truyện ngắn đầu tay

[/align]- Đột kích (Набег, 1852), truyện ngắn

[/align]- Thời thơ ấu (Детство, 1852), truyện vừa

[/align]- Thời niên thiếu (Отрочество, 1852-1854),  truyện vừa

[/align]- Tuổi thanh niên (Юность, 1855-1857), truyện vừa

[/align]- Đốn gỗ (Рубка леса, 1853-1855), truyện ngắn

[/align]- Truyện Sevastopol (Севастопольские рассказы, 1855), tập truyện ngắn

[/align]- Bão tuyết (Метель, 1856), truyện ngắn

[/align]- Haikịbinh (Два гусара, 1856), truyệnvừa

[/align]- Luzern (Люцерн, 1857); truyện ngắn

[/align]- Ba cái chết (Три смерти, 1858), truyện ngắn

[/align]- Albert (Альберт, 1858), truyện vừa

[/align]- Hạnhphúcgia đình (Семейное счастье, 1859), tiểuthuyết

[/align]- Polikuska (Поликушка, 1863), truyện vừa

[/align]- NhữngngườiKazac (Казаки, 1863),  truyệnvừa

[/align]- Chiếntranhvà hoà bình (Война и мир, 1863-1869), tiểuthuyết

[/align]- Anna Karenina (Анна Каренина, 1873-1877), tiểu thuyết

[/align]- Lời thú tội (Исповедь, 1879-1880), tiểu luận

[/align]- Đâu là đức tin của tôi (В чем моя вера, 1882-1884), tiểu luận

[/align]- Vậy chúng ta phải làm gì? (Так что же нам делать?, 1882-1886),  tiểu luận

[/align]- Cái chết của Ivan Ilitr (Смерть Ивана Ильича, 1886), truyện vừa

[/align]- Quyền lực bóng tối (Власть тьмы, 1886), kịch

[/align]- Bản sonat Kreutzer (Крейцерова соната, 1887-1889); truyện vừa

[/align]- Ác quỉ (Дьявол, 1889-1890), truyện vừa

[/align]- Thành quả giáo dục (Плоды просвещения, 1890), kịch

[/align]- Đức cha Sergi (Отец Сергий, 1890-1898), truyện vừa

[/align]- Phục sinh (Воскресение, 1889-1899), tiểu thuyết

[/align]- Thây sống (Живой труп, 1900-1902), kịch

[/align]- Sau vũ hội (После бала, 1903), truyện ngắn

[/align]- Khadgi Murat (Хаджи Мурат, 1896-1904), truyện vừa

[/align]- Tôi không thể im lặng (Не могу молчать, 1906)

[/align]

[/align]* Tác phẩm đã dịch ra tiếng Việt:

[/align]- An Na Kha Lệ Ninh (Nguyên tác :Анна Каренина), Vũ Ngọc Phan dịch, Nxb Đời Nay, 1943-1944

[/align]- Tình nghĩa vợ chồng, Bảo Sơn dịch, Nxb.Phượng Giang, 1953

[/align]- Chiến tranh và hoà bình, tiểu thuyết, Nguyễn Hải Hà lược dịch, Nxb Giáo dục, 1967

[/align]- Sống lại, Phùng Uông, Nguyễn Nam, Ngọc Ân, .... dịch, Nxb Văn học, 1971

[/align]- Vùng đất hoang vu, Mặc Đỗ dịch, Nxb Đất sống, 1973

[/align]- Tình trong chiến hào, Hoàng Hải Thuỷ dịch, Nxb Đất mới, 1974

[/align]- Xêvaxtôpôn, truyện chọn lọc, hai tập, Nguyễn Hải Hà dịch và giới thiệu, Nxb Văn học, 1984

[/align]- Truyện cho trẻ em, Đinh Lê Thủ dịch, Nxb Măng non, TP Hồ Chí Minh, 1984

[/align]- Truyện kể cho trẻ em, Nguyễn Nghĩa Nguyên dịch, Nxb Nghệ Tĩnh, 1985

[/align]- Người ta sống bằng gì, tập truyện chọn lọc, Đình Vũ dịch, Sở Văn hoá và thông tin Nghĩa Bình, 1986

[/align]- Ba con gấu, Trần Quỳnh Hoa dịch, Nxb Kim Đồng, 1987

[/align]- Người tù binh Capcadơ, Duy Từ, Mai Trang dịch, Nxb Thuận Hoá, 1994

[/align]- Người nông dân và thuỷ thần, truyện ngụ ngôn, cổ tích, Cao Đức Tiến dịch, Nxb Kim Đồng, 1997

[/align]- Bản Sonate Kreutzer, Tiểu thuyết, Trần Phương Phương dịch, Nxb. Trẻ, 2000

[/align]- Thời thơ ấu, truyện vừa, Nguyễn Thuỵ Ứng dịch Nxb Văn học, 2001

[/align]- Sau đêm vũ hội, Tập truyện, Nguyễn Hải Hà, Thuý Toàn...dịch, Nxb Kim Đồng, 2004

[/align]- Truyện chọn lọc, Nguyễn Hải Hà, Thuý Toàn...dịch, Nxb Văn học, 2005

[/align]- Chiến tranh và hoà bình, tiểu thuyết, Cao Xuân Hạo, Nhữ Thành, Hoàng Thiếu Sơn, Trường Xuyên... dịch, Nxb Văn học, tái bản nhiều lần ở nhiều Nxb khác nhau

[/align]- Chiến tranh và hoà bình, tiểu thuyết, Nguyễn Hiến Lê dịch, tái bản nhiều lần ở nhiều Nxb khác nhau

[/align]- Anna Kêrênina, tiểu thuyết, Nhị Ca, Dương Tường... dịch, Nxb Văn học, 1963, tái bản nhiều lần ở nhiều Nxb khác nhau

[/align]- Phục sinh, tiểu thuyết, Vũ Đình Phòng, Phùng Uông... dịch, tái bản nhiều lần ở nhiều Nxb khác nhau

[/align]- Kiến và chim bồ câu, truyện ngụ ngôn, Thuý Toàn dịch, tái bản nhiều lần ở nhiều Nxb khác nhau

[/align]... Và nhiều bản dịch truyện ngắn, bài viết, đoạn trích in trong các tập sách, tạp chí, báo và trên mạng Internet.