Khi bộ phim Người Mỹ trầm lặng ồn ào vào năm 2001, trong bao nhiêu câu hỏi đổ dồn về phía diễn viên Việt Nam Đỗ Hải Yến (Phượng) lần đầu tiên sánh vai với Michael Cain và ngôi sao của Hollywood Brendan Fraer trong một dự án làm phim lớn nhất của nước ngoài ở Việt Nam, một dấu hỏi không thuần túy chỉ là sự tò mò: cát-sê của Hải Yến là bao nhiêu: 80.000 USD, 120.000USD, 200.000USD hay là 500.000USD?

Khán giả Việt Nam có thể dễ dàng biết cát-sê của " người đàn bà đẹp" Julia Robert là 20 triệu USD, nhưng cát-sê của Hải Yến, Mai Hoa, Quang Hải (Người Mỹ trầm lặng), Như Quỳnh, Lê Khanh, Mạnh Cường, Chu Hùng (Mùa hè chiều thẳng đứng), Ngọc Hiệp (Vùng trời mơ ước, Ba mùa, Vũ khúc con cò...) là bao nhiêu thì tất cả chỉ là những lời đồn thổi. Người trong, người ngoài đều không muốn nói ra, một phần do các nghệ sĩ Việt Nam thường ngại nói đến chuyện tiền nong, nhưng có khi nói ra sẽ là quá đau vì diễn viên nội lúc nào cũng bị ép giá, thậm chí đến mức " bèo bọt" .

Vậy thực tế với vai Phượng, Hải Yến được nhận cát-sê bao nhiêu? " Không thấp như mức dự đoán thấp nhất, nhưng cũng không bằng mức cao nhất như mọi người đồn đại" - Quang Hải, vị hôn phu của Yến đồng thời là người Việt duy nhất bên cạnh cô trong vụ điều đình cát-sê - khẳng định. Với cát-sê lên đến con số hàng trăm ngàn USD, cho đến nay, Hải Yến là diễn viên Việt Nam nhận mức cát-sê cao nhất trong khi làm phim với nước ngoài.

Tuy nhiên, chỉ một ngày trước khi đặt bút ký bản hợp đồng dày gần 80 trang, Yến và Hải đã thu xếp va ly chuẩn bị lên đường về nước, chấm dứt tất cả, với 5.000 USD tiền " bồi thường" cho hai tháng học tập và thử vai tại Australia. Nhà sản xuất ban đầu đã đưa ra một mức cát-sê cho Yến còn thấp hơn cả mức thấp nhất dành cho diễn viên lần đầu mới đóng phim ở đây, gần như là một sự ban ơn cho cô cơ hội diễn xuất chung với hai ngôi sao điện ảnh Anh, Mỹ. Nếu sang Australia một mình và choáng ngợp trước một ê kíp làm phim đồ sộ, Hải Yến có lẽ đã đặt bút ký. Tuy nhiên, với những kinh nghiệm tham gia 6 bộ phim truyện nhựa và truyền hình hợp tác với nước ngoài, Quang Hải đã đề nghị mức cát-sê cao gấp nhiều lần giá mà nhà sản xuất đưa ra. Cuối cùng thì cũng cần phải kể đến vai trò quyết định của đạo diễn Phillip Noyce. Ông đã đưa ra mức cát-sê thích hợp nhất cho Hải Yến, thậm chí còn đề nghị được chuyển một phần cát-sê của mình để trả cho vai Phượng của Hải Yến nếu nhà sản xuất cứ khăng khăng giữ mức giá của mình. Sự quyết tâm của đạo diễn Phillip Noyce đã khiến nhà sản xuất thay đổi ý kiến, nếu không vai Phượng của Người Mỹ trầm lặng có lẽ đã thuộc về Lucy Liu.

Hải Yến quả thực đã rất may mắn vì có được sự trợ giúp của đạo diễn và vị hôn phu nhiều kinh nghiệm. Chứ những diễn viên nổi tiếng, đàn anh đàn chị của cô như Như Quỳnh, Mạnh Cường, Chu Hùng và ngay cả Quang Hải khá dày dạn với trường quay và trường đời mà vẫn phải ngậm ngùi trong một bộ phim hợp tác với nước ngoài khác, bộ phim Mùa hè chiều thẳng đứng (hợp tác với Pháp, đạo diễn Việt kiều Trần Anh Hùng). Những ai đã từng xem bộ phim này đều có thể thấy so về tài sức lẫn dung lượng tham gia các cảnh quay thì Như Quỳnh, Lê Khanh, đặc biệt là Như Quỳnh, hầu như không thua kém Trần Nữ Yên Khê, nhưng cát-sê của họ thì cách nhau một trời một vực. Trong khi Trần Nữ Yên Khê nhận được cát-sê 500.000USD thì Như Quỳnh và Lê Khanh chỉ nhận được vài ngàn. Diễn viên Việt Nam nhận cát-sê cao nhất trong phim này là Quang Hải, nhưng con số cũng không quá 10.000USD.

Diễn viên trong nước có bị thiệt hay không trong những hợp đồng đóng phim với nước ngoài thì còn tùy trường hợp cụ thể, nhưng hết thảy họ, kể cả những diễn viên vài chục năm trong nghề, đều thừa nhận ở trong tình trạng không biết cát-sê thế nào là vừa phải. Ước lượng là cách duy nhất các diễn viên Việt Nam áp dụng khi ký hợp đồng, hầu hết đều chỉ cần cao hơn mức làm phim trong nước là có thể chấp nhận được.

" Nhà sản xuất ở đâu thì cũng là nhà sản xuất, họ mặc cả, cò kè như đi mua hàng ngoài chợ vậy" - một nữ diễn viên có tiếng khẳng định. Vì không quen với kiểu cò kè này nên khi nhà sản xuất đưa ra giá quá " bèo bọt" chị đã thoái thác với lý do bận một bộ phim khác. Hiếm có diễn viên nào tự tin như Quang Hải, khi nhận vai trong bộ phim Miền Nam xa xưa (hợp tác với Pháp), được đề nghị mức cát-sê 80USD/ngày đã dám đòi tới 600USD/ngày và cuối cùng đã ký được hợp đồng với mức 450USD/ngày.

Vấn đề cát-sê của diễn viên thực ra không đơn thuần chỉ là chuyện tiền. Vì thực ra ai cũng biết, dù giá có thấp đến mấy, cát-sê do các nhà sản xuất phim nước ngoài trả cho diễn viên Việt Nam bao giờ cũng cao hơn, thậm chí là cao hơn rất nhiều so với mức thù lao trong nước. Hơn nữa được làm phim với nước ngoài còn là cơ hội để các diễn viên trau dồi và tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp trong một môi trường làm phim hiện đại, chuyên nghiệp hơn hẳn trong nước. Tuy nhiên, trong xu thế mở cửa và mời gọi hợp tác trong lĩnh vực điện ảnh như hiện nay thì cái vốn góp quan trọng của chúng ta là con người. Nếu không biết đánh giá vốn của mình, không biết gia tăng giá trị của nó thì chúng ta sẽ còn thua thiệt đủ đường.