Hải Yến trong film Người Mỹ trầm lặng
Trong xu thế mở cửa hợp tác và mời gọi các nhà làm phim nước ngoài vào Việt Nam hiện nay, mà một trong những " vốn góp" quan trọng của chúng ta là con người, nếu không biết đánh giá " vốn" của mình, không biết " gia tăng giá trị" của nó thì chúng la sẽ còn tiếp tục thua thiệt đủ đường.

Khi bộ phim Người Mỹ trầm lặng " ồn ào" vào .HCM năm 2001, trong bao nhiêu câu hỏi nóng đổ dồn về phía diễn viên Việt Nam Đỗ Hải Yến lần đầu tiên sánh vai với " Sir" Michael Caine và ngôi sao của Hollywood Brendan Fraser trong một dự án làm phim lớn nhất của nước ngoài ở Việt Nam, có một dấu hỏi không thuần túy chỉ là sự tò mò: Cát-sê của Hải Yến là bao nhiêu? 80.000 USD, 120.000 USD hay 200.000 USD, hay... 500.000 USD? Khán giả Việt có thể dễ dàng biết cát-sê của " người đàn bà đẹp" Julia Roberts là 20 triệu, nhưng cát-sê của Hải Yến, Mai Hoa, Quang Hải (Người Mỹ trầm lặng), Như Quỳnh, Lê Khanh, Mạnh Cường, Chu Hùng (Mùa hè chiều thẳng đứng), Ngọc Hiệp (Vùng trời mơ ước, Ba mùa, Vũ khúc con cò)... là bao nhiêu thì tất cả chỉ là lời đồn thổi. Người trong, người ngoài đều không muốn nói ra, một phần do các nghệ sĩ của ta ngại phải nói đến chuyện tiền, nhưng cũng có khi nói ra sẽ là quá đau vì các diễn viên " nội" lúc nào cũng bị ép giá, thậm chí đến mức bèo bọt.

3 ngàn, nửa triệu hay xách va li về nước?

Vậy thực tế với vai Phượng, Đỗ Hải Yến được nhận cát-sê bao nhiêu? Không thấp như mức dự đoán thấp nhất, nhưng cũng không bằng mức cao nhất mọi người đồn đại-Quang Hải, vị hôn phu của Yến đồng thời là người Việt duy nhất bên cạnh cô trong vụ điều đình cát-sê, khẳng định. Với cát-sê lên tới con số trăm ngàn USD, đây là mức cát-sê cao nhất trong một bộ phim mà một diễn viên Việt Nam được nhận khi làm phim với nước ngoài, tuy nhiên chỉ 1 ngày trước khi đặt bút ký bản hợp đồng dày tới gần 80 trang này, Yến và Hải đã thu xếp va li chuẩn bị lên đường về nước, chấm dứt tất cả, với 5.000 USD tiền " bồi thường" cho 2 tháng học tập và thử vai tại Australia. Nhà sản xuất ban đầu đã đưa ra một mức cát-sê cho Yến thấp hơn cả mức thấp nhất dành cho một diễn viên lần đầu đóng phim ở đây gần như là một sự " ban ơn" cho cô có cơ hội diễn xuất chung với hai ngôi sao điện ảnh Anh, Mỹ. Nếu sang Australia một mình và choáng ngợp trước một ê kíp làm phim đồ sộ, Hải Yến có lẽ đã đặt bút ký. Tuy nhiên, với những kinh nghiệm đã tham gia trong 6 bộ phim truyện (nhựa và truyền hình) hợp tác với nước ngoài khác, đã từng va vấp, bị ép giá và ăn chặn cát-sê không ít, Quang Hải cũng " chẳng vừa" , yêu cầu mức cát-sê cao gấp nhiều lần đề nghị của nhà sản xuất. Nếu không có sự can thiệp vào giờ chót của đạo diễn Phillip Noyce, ông là người đã đưa ra gợi ý về mức cát-sê thích hợp nhất cho Hải Yến, thậm chí còn đề nghị được dùng một phần cát-sê của mình để trả cho vai Phượng của Hải Yến nếu nhà sản xuất vẫn khăng khăng giữ mức giá của mình (tất nhiên sau này sự quyết tâm chọn Yến của Phillip Noyce đã khiến nhà sản xuất thay đổi ý kiến), thì vai Phượng của Người Mỹ trầm lặng lần này có lẽ đã thuộc về Lucy Liu.

Hải Yến quả thực đã rất may mắn vì có sự trợ giúp của đạo diễn và vị hôn phu có kinh nghiệm. Chứ những diễn viên nổi tiếng, đàn anh đàn chị của cô như Như Quỳnh, Lê Khanh, Mạnh Cường, Chu Hùng và ngay cả Quang Hải khá dày dạn với trường quay và trường đời mà vẫn " ăn quả đắng" trong một bộ phim hợp tác với nước ngoài khác, phim Mùa hè chiều thẳng đứng (Pháp, đạo diễn Việt kiều Trần Anh Hùng). Những ai đã từng xem bộ phim này đều có thể thấy so về tài sắc lẫn dung lượng các cảnh tham gia long phim, Như Quỳnh, Lê Khanh, đặc biệt là Như Quỳnh, hầu như không thua kém Trần Nữ Yên Khê. Nhưng chênh lệch cát-sê của họ thì đúng là một trời một vực. ít ai có thể ngờ trong phim này, Trần Nữ Yên Khê được nhận cát-sê 500.000 USD, trong khi đó Như Quỳnh và Lê Khanh chỉ nhận được vài ngàn (nghe nói là 3.000 USD). Diễn viên Việt Nam nhận cát-sê cao nhất phim này là Quang Hải (khi quay nhân vật Hải đóng là một nhân vật chính, có số cảnh quay rất nhiều, tuy nhiên khi dựng phim đạo diễn đã thay đổi phần lớn ý tưởng ban đầu) cũng chưa đến 10.000 USD. Sự chênh lệch quá lớn về cát-sê giữa các diễn viên, thậm chí khác biệt nhau giữa hai diễn viên trong nước có vai trò tương tự trong phim trở nên " bình thường" với những ai biết Trần Nữ Yên Khê là vợ và người đại diện cho nhà sản xuất làm việc với các diễn viên Việt Nam về cát-sê là em ruột của đạo diễn. Mùa hè chiều thẳng đứng đã khởi quay rồi mà còn có nguy cơ đổ vỡ vì những chuyện tiền bạc kể trên bất ngờ được phát hiện, hai diễn viên Mạnh Cường và Chu Hùng đề nghị nhà sản xuất phải tăng gấp đôi mức cát-sê thỏa thuận ban đầu (tuy vậy cũng không vượt quá, 5.000 USD!). Trong một bộ phim hợp tác khác diễn viên phát hiện từ đường phố Lê Văn Lộc cũng " giữa đường" đòi tăng cát-sê khi cảm thấy mình bị thiệt.

Có bị bịp cũng không hay biết

Diễn viên trong nước có bị thiệt hay không trong những hợp đồng đóng phim với nước ngoài thì còn tùy trường hợp cụ thể, nhưng hết thảy họ, kể cả những diễn viên vài chục năm trong nghề, đều thừa nhận họ ở trong tình trạng không biết mức cát-sê nào là vừa phải, không đòi quá cao đến độ bị mất vai, nhưng cũng không quá hớ đến mức chịu nhiều thiệt thòi. Ước lượng là cách duy nhất các diễn viên Việt Nam áp dụng khi ký hợp đồng, hầu hết chỉ cần cao hơn mức làm phim trong nước là " OK" . " Nhà sản xuất thì ở đâu cũng là nhà sản xuất, họ mặc cả, cò kè như đi mua hàng ngoài chợ vậy" - một nữ diễn viên có tiếng khẳng định. Vì không quen với kiểu cò kè này (nhiều nghệ sĩ của ta vẫn vậy, nhất là các nữ nghệ sĩ, lại là người đã có chút tiếng tăm), khi gặp giá đưa ra quá bèo bọt, chỉ từ chối bằng cách thoái thác bận một phim khác. Hiếm có diễn viên nào tự tin như Quang Hải khi nhận vai trong bộ phim Miền Nam xa xưa (Pháp) được đề nghị chỉ có 80 USD/ngày nhưng đã dám " đòi" 600 USD/ngày (năm 1994) và cuối cùng đã " thắng" với giá 450 USD/ngày, được xem là mức giá cao nhất lúc bấy giờ dành cho một diễn viên Việt Nam. Trong sự tự tin " đòi" của Quang Hải, ngoài chuyện tiền còn có cả lòng tự trọng quyết đòi lại sự công bằng cho diễn viên Việt Nam. Thế nhưng " sành" như Hải cũng vẫn bị bịp như thường. Trong một phim hợp tác với Pháp khác, Hải chỉ nhận được số tiền đúng bằng 1/3 thù lao chính thức ký với nhà sản xuất. Không chỉ nhận mức cát-sê thấp do thiếu kinh nghiệm, các diễn viên Việt Nam còn dễ bị ăn chặn tiền, đặc biệt với những phim có người Việt làm đại diện cho nhà sản xuất tại Việt Nam(!?). Câu chuyện liên quan đến phim Mùa hè chiều thẳng đứng trên đây chỉ là một ví dụ. Diễn viên Ngọc Hiệp cho hay chị đã từng nhận được mức báo giá rất bèo từ một vài đại diện Việt Nam cho những vai diễn khá nặng và cực nên nhìn chung không thích phải thông qua người đại diện Việt Nam để ký hợp đồng. Va chạm vài lần, diễn viên Mạnh Cường (hiện là Trưởng phòng nghệ thuật Sở VH-TT Hà Nội) " tuyên bố" : " Tôi không thích làm phim nước ngoài có người Việt nhúng tay vào (chuyện thương thảo cát-sê diễn viên), đáng lẽ họ phải tham gia vào việc hỗ trợ diễn viên, làm cho người nước ngoài phải tôn trọng diễn viên Việt Nam thì họ, ngược lại, còn " chặt" bớt" .

Vấn đề cát-sê của diễn viên thực ra không đơn thuần chỉ là chuyện tiền. Vì ai cũng biết, giá " bèo" đến mấy, cát-sê do các nhà sản xuất nước ngoài trả cho diễn viên Việt Nam bao giờ cũng cao hơn, thậm chí cao hơn rất nhiều mức thù lao trong nước (cát-sê của phim trong nước: diễn viên chính phim truyện nhựa không quá 10 triệu đồng, phổ biến 3-5 triệu, phim truyền hình chỉ 1 triệu/tập, tính ra theo ngày quay khoảng hơn 100.000 đồng/ngày). Hơn nữa, đây còn là cơ hội quý cho các diễn viên được làm việc, trau dồi và tích lũy kinh nghiệm trong một môi trường làm phim hiện đại, chuyên nghiệp hơn ta về mọi mặt, mà không ai muốn bỏ qua (diễn viên Ngọc Hiệp " so sánh" : đoàn làm phim nước ngoài bao giờ cũng cung cấp cho chị 1 xe hơi riêng để di chuyển trong suốt thời gian quay để đảm bảo thời gian và sức khỏe, ngược lại tất cả các diễn viên khi đóng phim trong nước phải tự di chuyển, tự đi ăn cơm bụi, thậm chí khi quay xong quá khuya, sợ không dám về phải ngủ vật vờ ở bối cảnh quay đợi sáng). Nhưng vị thế của các diễn viên " nội" lại được quyết định bởi cát-sê. Trong xu thế mở cửa hợp tác và mời gọi các nhà làm phim nước ngoài vào Việt Nam hiện nay, mà một trong những " vốn góp, quan trọng của chúng ta là con người, nếu không biết đánh giá " vốn" của mình, không biết " gia tăng giá trị" của nó thì chúng ta sẽ còn tiếp tục thua thiệt đủ đường.

Hiện nay, Quang Hải và Hải Yến có lẽ là hai diễn viên trong nước đầu tiên có người đại diện (trong đó có đại diện về thương thảo cát-sê) tại Việt Nam và tại Mỹ. Một bộ phim hợp tác với Hàn Quốc bấm máy vào cuối năm nay đang đề nghị một công ty tư nhân ở Việt Nam (Việt ảnh) đứng ra làm đại diện cho các diễn viên Việt Nam tham gia trong phim này. " Có người đại diện như thế quá khích rồi" - diễn viên Chu Hùng hồ hởi - " Nhưng để xem xem đã, vì lâu lâu mới có lời mời đóng phim mà phải thuê đại diện cả năm thì cũng... ốm" .