Bức chân dung hình ô van
E. A. Pô
Chu Nga dịch
Toà lâu đài mà người hầu của tôi dám liều lĩnh đột nhập vào, chỉ vì không muốn cho tôi - một kẻ đang ốm nặng - phải ngủ ngoài trời, là một trong những nơi chồng chất nỗi quạnh hiu và vẻ xa hoa tráng lệ. Những nơi như thế này ta thường thấy trong các tác phẩm hoặc trong trí tưởng tượng của bà Redklip . Chúng mang dáng vẻ ảm đạm đứng giữa bán đảo Apênin. Có vẻ như người ta vừa mới rời khỏi nơi đây và chắc cũng chỉ vắng mặt một thời gian ngắn. Chúng tôi tự thu xếp để nghỉ chân tại một trong những căn phòng nhỏ nhất và ít sang trọng nhất. Nó nằm giữa ngọn tháp ở khá xa trung tâm của toà nhà. Những hình hoạ, trang trí cổ xưa rất đa dạng của căn phòng trông đã quá cũ kỹ. Trên những tấm thảm ốp tường có treo vô số các loại vũ khí xen lẫn với một số lượng nhiều đến lạ lùng các tác phẩm của hội hoạ đương thời được lắp trong các khung bằng vàng và có trang trí những hình hoa văn cầu kỳ phức tạp. Những bức tranh treo không chỉ ở trên tường mà còn ở không biết bao nhiêu là các ngách và các hốc tường (cái không thể thiếu được trong một toà lâu đài có kiểu kiến trúc cầu kỳ đến mức này) đã gây cho tôi một sự tò mò ghê gớm, mà cũng có thể sự tò mò này được khởi nguồn từ cơn sốt đang bắt đầu hành hạ tôi, vì thế tôi đã nhờ Pêđrô hạ giúp những tấm chắn cửa sổ nặng nề xuống và châm tất cả các ngọn nến trên chiếc chân đế cao đang đặt ở đầu giường tôi lên (bởi trời cũng đã bắt đầu tối) rồi trải rộng tấm mềm phủ giường bằng nhung đen xung quanh có các đường viền được khâu rất cẩn thận. Tôi yêu cầu làm thế bởi muốn được thả mình nếu không phải là vào một giấc ngủ, thì chí ít cũng là vào một cuộc thưởng ngoạn các bức tranh và nghiền ngẫm tập sách chú giải miêu tả những bức tranh ấy mà tôi tìm được ở dưới gối. Tôi đọc mãi, đọc mãi, rồi lại nhìn ngắm, nhìn ngắm chăm chú rất lâu. Những giờ phút dịu êm trôi nhanh. Ðêm đã rất khuya. Tôi thấy không ưng cái thế đặt chiếc chân đế, song lại ngại đánh thức anh người hầu đang ngủ, tôi cố vươn cánh tay ra xoay chiếc chân đế sao cho ánh sáng chiếu thật đúng vào cuốn sách.
Nhưng việc làm ấy đã gây ra một tác động hoàn toàn bất ngờ. Ánh sáng của vô số những ngọn nến (chúng quả là nhiều thật) bỗng chiếu vào một hốc tường của căn phòng mà cho tới lúc này vẫn nằm sâu trong đêm tối do bị bóng của một chiếc trụ đỡ chao nến che khuất. Nhờ vậy tôi bất chợt nhìn thấy một bức tranh được ánh sáng chiếu rọi mà trước đó tôi không hề hay biết. Ðấy là chân dung một cô gái còn mang dáng vẻ thiếu nữ mới chớm vào độ khai hoa. Tôi liếc nhìn thật nhanh bức chân dung rồi nhắm mắt lại. Chẳng hiểu vì sao tôi làm như vậy, lúc đầu ngay cả chính tôi cũng không biết nữa. Nhưng rồi, trong lúc mi mắt vẫn còn đang khép, tôi đã cố lục tìm cái nguyên nhân của hành động ấy. Thì ra tôi muốn tận dụng thời gian để suy nghĩ - để tĩnh và dập tắt đi trí tưởng tượng của tôi, để trở lại với con mắt nhìn tự tin và tỉnh táo. Chỉ qua chừng vài giây, tôi lại chăm chú nhìn vào bức hoạ.
Lúc này tôi đã không thể và không còn muốn ngờ vực cái sự thật mình đang nhìn thấy nữa, bởi tia ánh sáng đầu tiên rọi vào mặt vải như đã xua tan cơn buồn ngủ mụ mị đang chi phối mọi cảm giác của tôi, và ngay lập tức đưa tôi trở về với sự tỉnh táo.
Bức chân dung, như tôi đã nói, miêu tả một cô gái còn mang dáng vẻ thiếu nữ, đấy chỉ là một bức hoạ bán thân, vẽ theo bút pháp được mệnh danh là phong cách Vinhet, ở nó có nhiều điểm gợi cho ta nhớ tới phong cách những bức hoạ bán thân mà Xalli ưa thích, hai tay, ngực, thậm chí cả đến mái tóc vàng óng cũng nhẹ nhàng tan biến vào khoảng bóng tối mờ mờ sâu thẳm làm nền cho bức hoạ. Chiếc khung có hình ôvan được mạ vàng một cách kỹ lưỡng và được trang trí bằng hoa văn xứ Môritani. Từ góc độ một tác phẩm nghệ thuật thì không gì có thể đẹp hơn bức chân dung này. Nhưng kể cả việc người ta đã hoàn thành bức hoạ, kể cả cái sắc đẹp không bao giờ tàn phai của hình ảnh được miêu tả, cũng chẳng thể làm tôi xúc động đến mức độ này. Dù đang nửa tỉnh nửa mơ tôi cũng không thể nhầm tưởng rằng đó là một người đàn bà bằng xương bằng thịt. Tôi thấy ngay được những đặc điểm của một bức vẽ, phong cách hội hoạ, chiếc khung sẽ lập tức buộc tôi phải gạt bỏ một giả thuyết tương tự - chúng chắc chắn sẽ không cho phép tôi tin vào điều đó, cho dù chỉ một giây thôi. Tôi đã đắm mình, có lẽ phải một giờ liền, trong sự suy tư căng thẳng, mắt không rời khỏi bức chân dung, trong tư thế nửa nằm nửa ngồi. Cuối cùng sau khi đã tìm ra được điều bí mật đích thực của sự tác động đã xảy ra với tôi, tôi nằm dài ra trên tấm đệm giường. Bức tranh đã cuốn hút tôi bởi sự biểu hiện giống hệt với đời thực, lúc đầu nó làm tôi kinh ngạc, rồi sau đó lại gây cho tôi cảm giác ngượng ngập, buồn bã và sợ hãi. Với một thái độ cung kính sâu sắc và run rẩy tôi đặt chiếc chân nến trở lại chỗ cũ. Không còn nhìn thấy hình ảnh đã làm cho tôi vô cùng xúc động, tôi vội vàng chộp lấy tập sách mà trong đó có những ghi chép miêu tả các bức tranh và lai lịch của chúng. Tìm ra số thứ tự mà phía dưới bức chân dung hình ôvan có ghi, tôi đã đọc được những lời thật mơ hồ và kỳ quặc sau đây:
- Nàng là một cô gái có sắc đẹp hiếm hoi, tính vui vẻ ở nàng cũng kiều diễm như sức quyến rũ của nàng. Nhưng cái giờ khắc mà nàng đã nhìn thấy chàng hoạ sĩ, rồi quyến luyến chàng và trở thành vợ chàng, được ghi nhớ như một giờ khắc nghiệt ngã của số mệnh. Chàng là một kẻ ngông cuồng, bướng bỉnh, bạo tàn, là kẻ đã từng đính hôn rồi - với Hội hoạ; nàng là cô gái có sắc đẹp hiếm hoi, người mà tính vui vẻ cũng kiều diễm như sức quyến rũ của nàng, toàn bộ con người nàng là ánh sáng, là nụ cười, nàng nhí nhảnh như một chị nai tơ, chỉ căm thù một thứ duy nhất trên đời - đó là Hội hoạ, kẻ tình địch của nàng; nàng sợ tấm bảng màu, sợ những chiếc bút lông và những thứ đồ dùng không cho nàng được ngắm nhìn người mình yêu quí. Và nàng đã chết khiếp đi khi nghe chàng hoạ sĩ tỏ ý muốn vẽ chân dung người vợ trẻ của mình. Nhưng nàng là một cô gái dịu hiền và ngoan ngoãn, nàng dễ chịu ngồi làm mẫu rất nhiều tuần trong cái ngọn tháp cao, nơi chỉ có một luồng ánh sáng duy nhất từ trên cao rọi xuống mặt vải nhạt nhoà. Còn chàng, là một hoạ sĩ, chàng say sưa với công việc của mình, hết giờ này sang giờ khác, hết ngày nọ sang ngày kia. Chàng, một kẻ ngông cuồng, mãnh liệt, với vẻ mặt khó đăm đăm, đã tắm mình vào cõi mộng mơ, bởi thế chàng đã không thấy được cái luồng ánh sáng rợn người kia trong ngọn tháp cô đơn đã làm cho người vợ trẻ của chàng mòn mỏi cả về tinh thần lẫn sức lực; nàng đang héo dần đi. Ðiều này mọi người đều thấy, chỉ trừ một mình chàng. Mặc dù vậy, nàng vẫn cứ mỉm cười và mỉm cười, không kêu than, bởi nàng nhận ra rằng người hoạ sĩ (nổi tiếng khắp vùng) đã tìm thấy niềm say mê nồng cháy trong khi vẽ, chàng đã làm việc thâu đêm suốt sáng, để cố gắng làm sao ghi lại được hình ảnh người phụ nữ rất mực yêu chàng, mặc dù vậy nàng vẫn cứ một ngày một thêm buồn phiền và héo mòn đi. Thật ra thì một số người được nhìn thấy bức chân dung đã thì thầm kháo nhau về sự giống hệt của nó với nguyên mẫu, về một sự kỳ diệu vĩ đại, họ xác nhận tài năng của chàng hoạ sĩ cùng tình yêu sâu sắc của chàng với con người mà chàng đã miêu tả bằng một nghệ thuật vô song. Nhưng cuối cùng, khi tác phẩm đã đi vào giai đoạn kết thúc thì chàng không cho bất cứ ai được ra vào ngọn tháp, bởi ngọn lửa hưng phấn trong người nghệ sĩ đã đẩy chàng vào một cơn say mê cuồng nộ và đôi mắt chàng hầu như không rời khỏi mặt vải, dù chỉ là để liếc nhìn người vợ. Chàng đã không muốn thấy rằng những sắc màu mà mình chuyển lên mặt vải kia chính là chàng đã cướp đi từ đôi má của người con gái đang ngồi gần cạnh với chàng đây. Rồi đến khi nhiều tuần lễ trôi qua và chỉ còn một nét tô cuối cùng cho đôi môi và một chút màu điểm xuyết vào đôi đồng tử mắt, thì bỗng cái thế giới tinh thần ở người con gái đẹp lại bừng lên như ánh lửa vụt cháy sáng trong chiếc đèn dầu. Khi ngọn bút vừa chạm vào mặt vải và chút màu đã được điểm xuyết xong thì chàng hoạ sĩ trong giây phút đã lặng đi vì mê đắm tác phẩm của mình. Rồi sau đó, vẫn không rời khỏi mặt vải, chàng kêu lên run rẩy, mặt tái nhợt: “Vâng, đây chính là bản thân Sự sống!” rồi bỗng chàng quay nhìn người con gái mình yêu quí: Nàng đã chết rồi!
______________________
E. A. Pô
Chu Nga dịch
Toà lâu đài mà người hầu của tôi dám liều lĩnh đột nhập vào, chỉ vì không muốn cho tôi - một kẻ đang ốm nặng - phải ngủ ngoài trời, là một trong những nơi chồng chất nỗi quạnh hiu và vẻ xa hoa tráng lệ. Những nơi như thế này ta thường thấy trong các tác phẩm hoặc trong trí tưởng tượng của bà Redklip . Chúng mang dáng vẻ ảm đạm đứng giữa bán đảo Apênin. Có vẻ như người ta vừa mới rời khỏi nơi đây và chắc cũng chỉ vắng mặt một thời gian ngắn. Chúng tôi tự thu xếp để nghỉ chân tại một trong những căn phòng nhỏ nhất và ít sang trọng nhất. Nó nằm giữa ngọn tháp ở khá xa trung tâm của toà nhà. Những hình hoạ, trang trí cổ xưa rất đa dạng của căn phòng trông đã quá cũ kỹ. Trên những tấm thảm ốp tường có treo vô số các loại vũ khí xen lẫn với một số lượng nhiều đến lạ lùng các tác phẩm của hội hoạ đương thời được lắp trong các khung bằng vàng và có trang trí những hình hoa văn cầu kỳ phức tạp. Những bức tranh treo không chỉ ở trên tường mà còn ở không biết bao nhiêu là các ngách và các hốc tường (cái không thể thiếu được trong một toà lâu đài có kiểu kiến trúc cầu kỳ đến mức này) đã gây cho tôi một sự tò mò ghê gớm, mà cũng có thể sự tò mò này được khởi nguồn từ cơn sốt đang bắt đầu hành hạ tôi, vì thế tôi đã nhờ Pêđrô hạ giúp những tấm chắn cửa sổ nặng nề xuống và châm tất cả các ngọn nến trên chiếc chân đế cao đang đặt ở đầu giường tôi lên (bởi trời cũng đã bắt đầu tối) rồi trải rộng tấm mềm phủ giường bằng nhung đen xung quanh có các đường viền được khâu rất cẩn thận. Tôi yêu cầu làm thế bởi muốn được thả mình nếu không phải là vào một giấc ngủ, thì chí ít cũng là vào một cuộc thưởng ngoạn các bức tranh và nghiền ngẫm tập sách chú giải miêu tả những bức tranh ấy mà tôi tìm được ở dưới gối. Tôi đọc mãi, đọc mãi, rồi lại nhìn ngắm, nhìn ngắm chăm chú rất lâu. Những giờ phút dịu êm trôi nhanh. Ðêm đã rất khuya. Tôi thấy không ưng cái thế đặt chiếc chân đế, song lại ngại đánh thức anh người hầu đang ngủ, tôi cố vươn cánh tay ra xoay chiếc chân đế sao cho ánh sáng chiếu thật đúng vào cuốn sách.
Nhưng việc làm ấy đã gây ra một tác động hoàn toàn bất ngờ. Ánh sáng của vô số những ngọn nến (chúng quả là nhiều thật) bỗng chiếu vào một hốc tường của căn phòng mà cho tới lúc này vẫn nằm sâu trong đêm tối do bị bóng của một chiếc trụ đỡ chao nến che khuất. Nhờ vậy tôi bất chợt nhìn thấy một bức tranh được ánh sáng chiếu rọi mà trước đó tôi không hề hay biết. Ðấy là chân dung một cô gái còn mang dáng vẻ thiếu nữ mới chớm vào độ khai hoa. Tôi liếc nhìn thật nhanh bức chân dung rồi nhắm mắt lại. Chẳng hiểu vì sao tôi làm như vậy, lúc đầu ngay cả chính tôi cũng không biết nữa. Nhưng rồi, trong lúc mi mắt vẫn còn đang khép, tôi đã cố lục tìm cái nguyên nhân của hành động ấy. Thì ra tôi muốn tận dụng thời gian để suy nghĩ - để tĩnh và dập tắt đi trí tưởng tượng của tôi, để trở lại với con mắt nhìn tự tin và tỉnh táo. Chỉ qua chừng vài giây, tôi lại chăm chú nhìn vào bức hoạ.
Lúc này tôi đã không thể và không còn muốn ngờ vực cái sự thật mình đang nhìn thấy nữa, bởi tia ánh sáng đầu tiên rọi vào mặt vải như đã xua tan cơn buồn ngủ mụ mị đang chi phối mọi cảm giác của tôi, và ngay lập tức đưa tôi trở về với sự tỉnh táo.
Bức chân dung, như tôi đã nói, miêu tả một cô gái còn mang dáng vẻ thiếu nữ, đấy chỉ là một bức hoạ bán thân, vẽ theo bút pháp được mệnh danh là phong cách Vinhet, ở nó có nhiều điểm gợi cho ta nhớ tới phong cách những bức hoạ bán thân mà Xalli ưa thích, hai tay, ngực, thậm chí cả đến mái tóc vàng óng cũng nhẹ nhàng tan biến vào khoảng bóng tối mờ mờ sâu thẳm làm nền cho bức hoạ. Chiếc khung có hình ôvan được mạ vàng một cách kỹ lưỡng và được trang trí bằng hoa văn xứ Môritani. Từ góc độ một tác phẩm nghệ thuật thì không gì có thể đẹp hơn bức chân dung này. Nhưng kể cả việc người ta đã hoàn thành bức hoạ, kể cả cái sắc đẹp không bao giờ tàn phai của hình ảnh được miêu tả, cũng chẳng thể làm tôi xúc động đến mức độ này. Dù đang nửa tỉnh nửa mơ tôi cũng không thể nhầm tưởng rằng đó là một người đàn bà bằng xương bằng thịt. Tôi thấy ngay được những đặc điểm của một bức vẽ, phong cách hội hoạ, chiếc khung sẽ lập tức buộc tôi phải gạt bỏ một giả thuyết tương tự - chúng chắc chắn sẽ không cho phép tôi tin vào điều đó, cho dù chỉ một giây thôi. Tôi đã đắm mình, có lẽ phải một giờ liền, trong sự suy tư căng thẳng, mắt không rời khỏi bức chân dung, trong tư thế nửa nằm nửa ngồi. Cuối cùng sau khi đã tìm ra được điều bí mật đích thực của sự tác động đã xảy ra với tôi, tôi nằm dài ra trên tấm đệm giường. Bức tranh đã cuốn hút tôi bởi sự biểu hiện giống hệt với đời thực, lúc đầu nó làm tôi kinh ngạc, rồi sau đó lại gây cho tôi cảm giác ngượng ngập, buồn bã và sợ hãi. Với một thái độ cung kính sâu sắc và run rẩy tôi đặt chiếc chân nến trở lại chỗ cũ. Không còn nhìn thấy hình ảnh đã làm cho tôi vô cùng xúc động, tôi vội vàng chộp lấy tập sách mà trong đó có những ghi chép miêu tả các bức tranh và lai lịch của chúng. Tìm ra số thứ tự mà phía dưới bức chân dung hình ôvan có ghi, tôi đã đọc được những lời thật mơ hồ và kỳ quặc sau đây:
- Nàng là một cô gái có sắc đẹp hiếm hoi, tính vui vẻ ở nàng cũng kiều diễm như sức quyến rũ của nàng. Nhưng cái giờ khắc mà nàng đã nhìn thấy chàng hoạ sĩ, rồi quyến luyến chàng và trở thành vợ chàng, được ghi nhớ như một giờ khắc nghiệt ngã của số mệnh. Chàng là một kẻ ngông cuồng, bướng bỉnh, bạo tàn, là kẻ đã từng đính hôn rồi - với Hội hoạ; nàng là cô gái có sắc đẹp hiếm hoi, người mà tính vui vẻ cũng kiều diễm như sức quyến rũ của nàng, toàn bộ con người nàng là ánh sáng, là nụ cười, nàng nhí nhảnh như một chị nai tơ, chỉ căm thù một thứ duy nhất trên đời - đó là Hội hoạ, kẻ tình địch của nàng; nàng sợ tấm bảng màu, sợ những chiếc bút lông và những thứ đồ dùng không cho nàng được ngắm nhìn người mình yêu quí. Và nàng đã chết khiếp đi khi nghe chàng hoạ sĩ tỏ ý muốn vẽ chân dung người vợ trẻ của mình. Nhưng nàng là một cô gái dịu hiền và ngoan ngoãn, nàng dễ chịu ngồi làm mẫu rất nhiều tuần trong cái ngọn tháp cao, nơi chỉ có một luồng ánh sáng duy nhất từ trên cao rọi xuống mặt vải nhạt nhoà. Còn chàng, là một hoạ sĩ, chàng say sưa với công việc của mình, hết giờ này sang giờ khác, hết ngày nọ sang ngày kia. Chàng, một kẻ ngông cuồng, mãnh liệt, với vẻ mặt khó đăm đăm, đã tắm mình vào cõi mộng mơ, bởi thế chàng đã không thấy được cái luồng ánh sáng rợn người kia trong ngọn tháp cô đơn đã làm cho người vợ trẻ của chàng mòn mỏi cả về tinh thần lẫn sức lực; nàng đang héo dần đi. Ðiều này mọi người đều thấy, chỉ trừ một mình chàng. Mặc dù vậy, nàng vẫn cứ mỉm cười và mỉm cười, không kêu than, bởi nàng nhận ra rằng người hoạ sĩ (nổi tiếng khắp vùng) đã tìm thấy niềm say mê nồng cháy trong khi vẽ, chàng đã làm việc thâu đêm suốt sáng, để cố gắng làm sao ghi lại được hình ảnh người phụ nữ rất mực yêu chàng, mặc dù vậy nàng vẫn cứ một ngày một thêm buồn phiền và héo mòn đi. Thật ra thì một số người được nhìn thấy bức chân dung đã thì thầm kháo nhau về sự giống hệt của nó với nguyên mẫu, về một sự kỳ diệu vĩ đại, họ xác nhận tài năng của chàng hoạ sĩ cùng tình yêu sâu sắc của chàng với con người mà chàng đã miêu tả bằng một nghệ thuật vô song. Nhưng cuối cùng, khi tác phẩm đã đi vào giai đoạn kết thúc thì chàng không cho bất cứ ai được ra vào ngọn tháp, bởi ngọn lửa hưng phấn trong người nghệ sĩ đã đẩy chàng vào một cơn say mê cuồng nộ và đôi mắt chàng hầu như không rời khỏi mặt vải, dù chỉ là để liếc nhìn người vợ. Chàng đã không muốn thấy rằng những sắc màu mà mình chuyển lên mặt vải kia chính là chàng đã cướp đi từ đôi má của người con gái đang ngồi gần cạnh với chàng đây. Rồi đến khi nhiều tuần lễ trôi qua và chỉ còn một nét tô cuối cùng cho đôi môi và một chút màu điểm xuyết vào đôi đồng tử mắt, thì bỗng cái thế giới tinh thần ở người con gái đẹp lại bừng lên như ánh lửa vụt cháy sáng trong chiếc đèn dầu. Khi ngọn bút vừa chạm vào mặt vải và chút màu đã được điểm xuyết xong thì chàng hoạ sĩ trong giây phút đã lặng đi vì mê đắm tác phẩm của mình. Rồi sau đó, vẫn không rời khỏi mặt vải, chàng kêu lên run rẩy, mặt tái nhợt: “Vâng, đây chính là bản thân Sự sống!” rồi bỗng chàng quay nhìn người con gái mình yêu quí: Nàng đã chết rồi!
______________________