<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2006-07-24 15:17:59Ngọc Lý>
.
VÕ ANH MINH
Đọc "Và khi tro bụi "
của Đoàn Minh Phượng
nxb Trẻ, 2006
Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng không có sự phức tạp ở cốt truyện. Nhân vật chính xưng tôi tên là An Mi có chồng chết trong một tai nạn, cô cảm thấy không còn gì gắn bó với cuộc đời nên quyết định tìm đến cái chết. Cô lang thang đi tìm (hay đón nhận?) cái chết trên những chuyến tàu đến những ga vô định khắp châu Âu.
Trong hành trình đó, An Mi thấy cần phải biết mình là ai để ngày tôi chết tôi biết rằng ai đã chết. Nhưng khi chưa kịp truy nguyên lại mình, An Mi tình cờ biết về chuyện đời của Michael Kempf, người trực đêm khách sạn, được chính Michael Kempf viết ra trong cuốn sổ mà anh đã cho An Mi. Bố của Michael vì lý do nào đó đã giết chết vợ mình là Anita. Hai đứa con, đứa em Marcus quá sợ hãi bỏ chạy vào rừng và cũng vì quá sợ hãi mà em mất trí, người anh Michael Kempf căm thù cha bỏ nhà ra ở riêng kiếm việc làm ổn định rồi sẽ đón em về ở cùng, nhưng Michael đã để thất lạc mất Marcus, quá buồn bã trước nỗi đau mất mẹ và mất em, Michael trở về nhà cùng khẩu súng với ý định giết bố sau đó sẽ tự sát. Từ đây, An Mi bị cuốn vào câu chuyện của gia đình nhà Kempf, và cũng chính nhờ đó, An Mi tìm lại được nguyên bản con người mình.
Với lối viết mang tính tự thuật rõ nét, qua Và khi tro bụi, Đoàn Minh Phượng đã đặt ra một vấn đề không nhỏ của xã hội hiện đại, vấn đề đó có thể được diễn đạt qua những câu hỏi: Tôi là ai? Tôi đã sống như thế nào? Quá khứ của tôi là gì?… Tính cấp bách của vấn đề còn được tăng thêm khi tác giả đặt nó trong bối cảnh thân phận người tha hương. Nói chung, đó là những câu hỏi lớn, chỉ những kẻ thực sự có bản lĩnh có ý thức cao về bản ngã mới dám đặt ra để chất vấn mình.
An Mi (hay Anna Micheaela Wienandski, hay An) là một người Việt tha hương trên đất Đức hơn hai mươi năm. Trong hai mươi năm ấy, cô sống trống rỗng và vô vị, sống như một mảnh vỡ không hề gắn kết với những mảnh vỡ còn lại (nếu như mỗi người là một mảnh vỡ, một phiến đoạn của đời sống!). Và mảnh vỡ ấy tự nhận ra mình không còn lý do để tồn tại trong thế giới này vào lúc chồng cô, một thứ keo gắn cô với cuộc đời, chết trong một tai nạn bí hiểm vào một buổi chiều mù sương. Tôi không còn gì. Hồn tôi chỉ là một đám tro, An Mi đã thú nhận như vậy. Khi chủ động lựa chọn cái chết thì càng gần tới cái chết người ta càng suy nghĩ nhiều về sự sống. An Mi cũng vậy, song băn khoăn của cô không phải là ân hận hay tiếc nuối mà là băn khoăn về bản thân: Như một loài ma trơi, tôi đã sống bên ngoài cuộc đời, vừa sống vừa xoá đi những ngày tháng và ký ức… Đến khi chọn lựa cái chết, tôi vẫn không hiểu nó, không tìm cho mình được một ý nghĩa nào dù là rất nhỏ. Rồi cô quyết định Tôi phải đi tìm tôi, ghi chép mình ra trên giấy. Tôi phải nhìn thấy mình, đọc được mình. Tôi phải có thật để cái chết của tôi có thật, và Tôi muốn biết mình là ai để ngày tôi chết tôi biết rằng ai đã chết. Đây là khát khao không phải ai cũng có thể dũng cảm đặt ra, nhất là lúc cận kề cái chết. Cũng chính nhờ khát khao ấy, An Mi cuối cùng đã nhận ra được mình là ai, biết rằng mình cũng có một quá khứ và thấy rằng mình cần phải sống một cuộc sống của riêng mình chứ không phải sống bằng cuộc sống của người khác.
Về nghệ thuật tổ chức cốt truyện, câu chuyện nhà Kempf mà An Mi tình cờ gặp phải đã trở thành cốt truyện thứ hai đan xen trong cốt truyện thứ nhất là hành trình đi tìm cái chết của cô. Với cách tổ chức cốt truyện như vậy, tác giả đã đưa lại cho nhân vật chính một sự trải nghiệm có giá trị, đồng thời làm nên ý nghĩa của tác phẩm. Nếu không có cốt truyện thứ hai ấy, tác phẩm sẽ không còn gì. Hãy xem, An Mi của cốt truyện thứ nhất là người sống trong nỗi trống thiếu rất lớn về tình cảm, sống trong nỗi cô đơn, sống không phương hướng và mục đích: Điều giúp cho tôi tiếp tục sống không phải là tình yêu, không phải là một tương lai trừu tượng nào phía trước. Điều giữ cho dòng chảy của cuộc đời là những công việc nhỏ và một chút tình yêu dành cho chính mình được phân lượng dè xẻn mỗi ngày. Tôi cần tự yêu mình…, điều này đem lại cho tôi sức lực để đi qua một ngày, rồi một ngày nữa… Cái công việc nhỏ giúp tôi tồn tại chính là những giờ học nhạc. Âm nhạc trở thành tình yêu duy nhất của cuộc đời cô, nhưng cô cũng nhận ra rằng mình không có đủ nhạy cảm cho môn nghệ thuật thính giác này; âm nhạc là con ốc còn cô là cái vỏ, khi con ốc đi rồi cái vỏ trở nên vô tri đến u mê. An Mi từ bỏ âm nhạc sau những lần cảm nhận như vậy. An Mi còn là một kẻ tha hương triền miên. Cô không có cuộc sống cố định để mà gắn bó. Ra đi từ một đất nước đang chìm trong cuộc chiến đau thương, cô sang Đức sống với gia đình cha mẹ nuôi, khi cha nuôi chết, cô vào viện mồ côi, từ viện mồ côi cô đến sống với cha mẹ tạm rồi lại quay trở về viện mồ côi. Khi trưởng thành cô sống lang thang theo sở thích của mình, nói chung Tôi là khách lạ bất cứ đâu. Con người không có quê hương giống như một hạt cỏ gió đưa đến bám rễ trên vách đá, tôi biết thân phận của mình rất dễ vỡ. Sự nổi trôi đã xé nát cuộc đời An Mi thành những mảnh nhỏ rời rạc. Trước thực tế đó, An Mi phải quên đi quá khứ, quên đi những gì đã xảy đến với mình ở đoạn đời trước để tiếp tục sống với đoạn đời sau, và rồi cô cũng sẽ gạch xoá nó đi khi sống đoạn đời sau nữa. Tôi mồ côi, không có quá khứ, tình yêu, ước mơ, tôi không có một cái tên, chân dung hay linh hồn. Tôi là một gian nhà trống,… tôi không có gì để nhớ. Đó là những lời cay đắng An Mi dành để thừa nhận về bản thân mình. Chính vì vậy khát vọng muốn biết mình là ai trước khi chết của An Mi có thể hiểu là khát vọng muốn khẳng định rằng mình tồn tại trên thế gian này là thực và cái chết của mình sẽ là thực. Như linh hồn khát khao một lần được trở lại thể xác. Tại sao vậy? Tại sao lại có một thân phận như An Mi? Tại sao lại có một con người sống tẻ nhạt và chơi vơi trong vô tận của cuộc đời như thế?
Đoàn Minh Phượng trả lời câu hỏi đó qua cốt truyện thứ hai trong tác phẩm. Nếu chỉ kể về An Mi, Và khi tro bụi sẽ rơi vào luẩn quẩn, bế tắc, mệt mỏi, thậm chí vô giá trị. Để cho An Mi sống hai năm với câu chuyện không phải của mình, tác giả đã giải toả được những băn khoăn trên kia của người đọc. An Mi cần có một cuốn sổ, một cuốn sổ hẳn hoi chứ không phải một vài mảnh giấy, để ghi lại đời mình, để nhờ đó cô sẽ nhớ lại mình là ai, để nhớ lại những năm tháng mà cô vừa sống vừa gạch xoá nó đi. Michael Kempf là nhân viên trực đêm của khách sạn đã cho cô cuốn sổ của anh ta, đồng thời cho cô luôn bí mật của đời anh được anh viết ra trong đó. Tất cả đều rất tình cờ. Người đang đi tìm lại mình lại gặp người đem quá khứ của mình đi vứt bỏ. Có cuốn sổ rồi An Mi vẫn không thể lấp đầy lại ký ức ngoài những câu rời rạc chẳng ăn nhập gì với nhau và không hề có bản sắc hay cá tính, chẳng hạn như: Tôi là một đứa trẻ mồ côi; Tôi đến từ đất nước có chiến tranh hay Ở Hildenheim, tôi hát trong ban đồng ca nhà thờ… An Mi chỉ thực sự tìm lại được mình khi phát hiện ra trong cuốn sổ ấy chứ đựng bí mật của gia đình Kempf. Một câu chuyện dài với những con người bằng xương bằng thịt nhưng cũng không kém phần hư ảo như đám sương mờ được tác giả giăng mắc đầy tác phẩm.
Câu chuyện của Michael Kempf đã trở thành mối bận tâm, trở thành mục đích sống của An Mi trong suốt hai năm. Cô đi tìm Michael để ngăn anh ta đừng giết cha mình, nhưng khi gặp được Michael thì sự việc đã đi theo hướng khác, không ai thừa nhận những gì được ghi chép trong cuốn sổ ấy là thực, người ta chối bỏ nó; và chúng chỉ được xem là sự nông nổi của Michael tuổi dậy thì, chính anh ta cũng thừa nhận như vậy. Tại sao người ta có thể chối bỏ một quá khứ kinh hãi dễ dàng đến thế? An Mi thất vọng và khó hiểu trước thực tế đó. Lý giải điều này, Đoàn Minh Phượng đã để nhân vật nữ Sophie xuất hiện giữa Michael và bố anh ta. Sophie là người đàn bà luôn ru ngủ người khác bằng mùi hương trầm thoang thoảng trong ngôi nhà, bằng cái lãng đãng vô tận của bản nhạc thiền, bằng giọng nói chậm rãi, bằng đôi tay mềm mại và ấm áp sẵn sàng xoa bóp đôi bàn chân cho những ai ghé thăm. Và nữa, Sophie luôn khuyên nhủ người khác bằng những lời dạy diệt khổ của Đức Phật nhưng lạm dụng theo hướng chạy trốn chứ không phải giải thoát. Đoàn Minh Phượng đã tạo cho người đọc cái cảm giác sờ sợ Sophie. Người đàn bà này như mụ phù thuỷ mang bộ mặt thiên thần, mụ sẵn sàng ru người ta trong êm ái, đưa người ta vào cõi mộng mị, rồi vĩnh viễn nhốt người ta trong đó. Trước con người ấy người ta sẽ quên hết tất cả, quên bản thân mình, quên quá khứ để sống cuộc đời êm đẹp trong một căn nhà quanh năm có hương thơm. Michael đã không còn là mình trước Sophie, anh ta quên sự thật đau lòng của gia đình và chấp nhận một sự thật giả tạo do Sophie dựng lên rằng cha anh không giết mẹ, mẹ anh không chết mà bỏ nhà ra đi cùng Marcus, bây giờ hai mẹ con đang sống ở Canada. Đoàn Minh Phượng cũng thấp thoáng cho độc giả nhận biết động cơ giết vợ của Herman Kempf khi để cho người đàn ông này so sánh vợ mình với Sophie rằng Anita không biết làm ấm cho một ngôi nhà. Vậy đó, sức mạnh của sự cám dỗ quả là ghê gớm, người ta sẵn sàng bằng lòng với thực tế đau thương, bằng lòng với mất mát để đổi lấy cái bình an giả tạo của cuộc đời. Hai năm trời gác lại cái chết, gác lại việc đi tìm bản thân để theo đuổi những gì diễn ra sau câu chuyện ghi trong cuốn sổ, An Mi đã “giác ngộ” được một “chân lý” phũ phàng của đời người: người ta dễ dàng làm tất cả, quên tất cả, kể cả quên bản thân chỉ để sống an nhàn yên bình và đơn điệu.
Nạn nhân của việc mưu cầu sự an nhiên ấy chính là Marcus. Em đã hoàn toàn bị bỏ rơi trong cuộc sống dễ dãi của người anh và sự bất lực của người bố. Họ hoàn toàn quên rằng mình đã từng có một Marcus, họ không tin rằng Marcus đang sống trong trại trẻ mồ côi, đang bị mất trí và cần có người thương yêu để khôi phục lại trí nhớ, cho dù họ đã được An Mi cho xem những bức ảnh chụp Marcus. Lấy ai để yêu thương em, đưa em trở lại thế giới loài người, để em gắn bó với cuộc đời? Một An Mi của tương lai đang thấp thoáng xuất hiện ở Marcus trong tình cảnh hiện tại.
Marcus không còn quan trọng với Michael nhưng chính em lại là người gợi mở con đường tìm lại bản thân cho An Mi. Tình cảnh của Marcus đã đánh thức ở An Mi tình thương yêu, An Mi định nhận nuôi Marcus để Tôi gắn bó với em, qua em gắn bó với cuộc đời, nhưng An Mi đã không thể, vì Marcus và tôi là những kẻ luôn luôn đứng bên ngoài những cánh cửa của cuộc đời… Chúng tôi là hai đứa trẻ mồ côi không quen biết gì nhau. Marcus trở thành nỗi ám ảnh của An Mi, ám ảnh cả vào mộng mị để rồi đưa quá khứ xa xăm trở về với cô vào đúng giây phút cô từ giã cõi đời. Sau khi uống hai viên thuốc chống nôn và hai mươi viên thuốc an thần, trong lúc chấp chới giữa sự sống và cái chết, An Mi vẳng nghe tiếng gọi vọng về từ tiềm thức, tiếng của đứa em gái nhỏ. Hai chị em kẹt trong đống đổ nát của bom, An Mi (khi đó là An) đã bỏ em để cứu lấy mình, rồi được đưa vào nhà thương, được đưa sang Đức sống. Bây giờ, lúc cận kề cái chết, ân hận vì đã bỏ rơi em, cô đã lý giải được tại sao mình không thể gắn bó với đời sống mà cứ trôi nổi như rong rêu, Bởi vì trong khoảnh khắc kinh hoàng nhất của cuộc đời, vào lúc người ta cần nhau nhất để cứu nhau ra khỏi tai ương, trí óc tôi đã chọn xoá đi cái khoảng khắc ấy ngay khi nó xảy ra… Tôi đã bỏ rơi đứa em trong khoảnh khắc quan trọng nhất của đời tôi và đời nó, bỏ rơi nó trong sợ hãi, trong hiểm nguy, trong bóng tối vô tận. Qua câu chuyện nhàKempf, qua thân phận tội nghiệp của Marcus, qua ký ức chợt hiện, An Mi đã nhận ra rằng: Tôi chợt hiểu ra mình là Michael đã chọn lấy sự mất trí nhớ để đổi lấy sự êm ấm trong căn nhà của Sophie. Lúc này An Mi muốn được sống những ngày và những đêm của mình, chứ không sống bằng thời gian và trí nhớ của người khác, muốn được gặp lại em tôi dù chỉ một lần, một lần thôi là tôi ơn trời vô tận. Nhưng hình như tất cả đã quá muộn. An Mi chỉ đủ sức cất lên một tiếng kêu cứu yếu ớt. Và khi tro bụi kết thúc ở đó.
Kết thúc của Và khi tro bụi là một kết thúc mở đối với người đọc. Với những ai ưa sự trọn vẹn, sẽ hy vọng An Mi được cứu sống, cô sẽ trở lại với cuộc đời, sẽ tìm gặp lại em của mình, sẽ làm những điều mà lâu nay mình không làm được, sẽ sống cuộc sống của chính mình. Đó là một kết thúc có hậu. Còn với những ai ưa sự dở dang (chắc không có nhiều!), An Mi sẽ chết trong ân hận. Đó là bài học về cái giá của nhận thức muộn màng. Đúng như dân gian đúc kết: Hối lại thì vại vỡ! Khi nhận ra cái đích thực thì đã quá muộn. Song, dù An Mi sống hay chết, dù là hy vọng hay là bài học, Và khi tro bụi đã truyền được một thông điệp không nhỏ trong đời sống của người: Anh đừng chối bỏ quá khứ, nếu chối bỏ nó anh sẽ chẳng còn gì ngoài một đám tàn tro. Chợt nhớ câu nói đầy hình tượng của Raxun Gamzatốp: Nếu anh bắn vào quá khứ bằng súng lục thì tương lai sẽ bắn vào anh vào đại bác. Hẳn đúng là như thế!
An Mi là một kẻ tha hương, vì vậy, ở mức độ nào đó, Và khi tro bụi là ám ảnh của những người tha hương muốn truy nguyên lại chính mình, để được sống là mình. Đọc Và khi tro bụi mới thấu hiểu trở về luôn là khát vọng lớn, không ngơi nghỉ của con người, dù chỉ còn là một đám tàn tro! Và ơn trời, đám tro ấy đã không bay đi mà lại rơi về dù là trong giây phút cuối cùng, bằng những gắng gượng cuối cùng! Muộn còn hơn không! Chẳng hề nguỵ biện khi nói như vậy về “đám tro” An Mi trong thiên truyện này!
Tháng 6/2006
Võ Anh Minh
nguồn: Thơ Trẻ
http://www.thotre.com/index.php?menu=detail&mid=50&nid=878
VÀ KHI TRO BỤI
... Tôi đang trôi gần đến cái chết, đang lênh đênh trên dòng nước chảy xuống triền núi. Một chút nữa, nơi mặt đất dừng lại, dòng nước sẽ rơi xuống vực và bên dưới là thung lũng nằm trọng bóng tối mênh mông. Tôi đang trôi và đang mất đi, đang trôi mãi về nơi mặt đất sẽ dừng lại....
Trên đây là một trích đoạn trong Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng.
MỤC LỤC
Sau ngày mù sương
Tình yêu đã chìm sâu hơn đáy của nỗi buồn
Quyển sổ
Nửa trang giấy
Trong sương
Câu chuyện của người trực đêm khách sạn
Những chuyến tầu đến Lunberg
Đôi mắt của Marcus
Sophie
Người cha nuôi
Người cha
Những nốt nhạc là những cánh bướm ma
Em, anh và cha
Cây đàn hồ cầm của Anita
Tuổi thơ nào cho Marcus
Đêm dài không chiêm bao
Và khi tro bụi rơi về.
và khi tro bụi rơi về...
VÕ ANH MINH
Đọc "Và khi tro bụi "
của Đoàn Minh Phượng
nxb Trẻ, 2006
Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng không có sự phức tạp ở cốt truyện. Nhân vật chính xưng tôi tên là An Mi có chồng chết trong một tai nạn, cô cảm thấy không còn gì gắn bó với cuộc đời nên quyết định tìm đến cái chết. Cô lang thang đi tìm (hay đón nhận?) cái chết trên những chuyến tàu đến những ga vô định khắp châu Âu.
Trong hành trình đó, An Mi thấy cần phải biết mình là ai để ngày tôi chết tôi biết rằng ai đã chết. Nhưng khi chưa kịp truy nguyên lại mình, An Mi tình cờ biết về chuyện đời của Michael Kempf, người trực đêm khách sạn, được chính Michael Kempf viết ra trong cuốn sổ mà anh đã cho An Mi. Bố của Michael vì lý do nào đó đã giết chết vợ mình là Anita. Hai đứa con, đứa em Marcus quá sợ hãi bỏ chạy vào rừng và cũng vì quá sợ hãi mà em mất trí, người anh Michael Kempf căm thù cha bỏ nhà ra ở riêng kiếm việc làm ổn định rồi sẽ đón em về ở cùng, nhưng Michael đã để thất lạc mất Marcus, quá buồn bã trước nỗi đau mất mẹ và mất em, Michael trở về nhà cùng khẩu súng với ý định giết bố sau đó sẽ tự sát. Từ đây, An Mi bị cuốn vào câu chuyện của gia đình nhà Kempf, và cũng chính nhờ đó, An Mi tìm lại được nguyên bản con người mình.
Với lối viết mang tính tự thuật rõ nét, qua Và khi tro bụi, Đoàn Minh Phượng đã đặt ra một vấn đề không nhỏ của xã hội hiện đại, vấn đề đó có thể được diễn đạt qua những câu hỏi: Tôi là ai? Tôi đã sống như thế nào? Quá khứ của tôi là gì?… Tính cấp bách của vấn đề còn được tăng thêm khi tác giả đặt nó trong bối cảnh thân phận người tha hương. Nói chung, đó là những câu hỏi lớn, chỉ những kẻ thực sự có bản lĩnh có ý thức cao về bản ngã mới dám đặt ra để chất vấn mình.
An Mi (hay Anna Micheaela Wienandski, hay An) là một người Việt tha hương trên đất Đức hơn hai mươi năm. Trong hai mươi năm ấy, cô sống trống rỗng và vô vị, sống như một mảnh vỡ không hề gắn kết với những mảnh vỡ còn lại (nếu như mỗi người là một mảnh vỡ, một phiến đoạn của đời sống!). Và mảnh vỡ ấy tự nhận ra mình không còn lý do để tồn tại trong thế giới này vào lúc chồng cô, một thứ keo gắn cô với cuộc đời, chết trong một tai nạn bí hiểm vào một buổi chiều mù sương. Tôi không còn gì. Hồn tôi chỉ là một đám tro, An Mi đã thú nhận như vậy. Khi chủ động lựa chọn cái chết thì càng gần tới cái chết người ta càng suy nghĩ nhiều về sự sống. An Mi cũng vậy, song băn khoăn của cô không phải là ân hận hay tiếc nuối mà là băn khoăn về bản thân: Như một loài ma trơi, tôi đã sống bên ngoài cuộc đời, vừa sống vừa xoá đi những ngày tháng và ký ức… Đến khi chọn lựa cái chết, tôi vẫn không hiểu nó, không tìm cho mình được một ý nghĩa nào dù là rất nhỏ. Rồi cô quyết định Tôi phải đi tìm tôi, ghi chép mình ra trên giấy. Tôi phải nhìn thấy mình, đọc được mình. Tôi phải có thật để cái chết của tôi có thật, và Tôi muốn biết mình là ai để ngày tôi chết tôi biết rằng ai đã chết. Đây là khát khao không phải ai cũng có thể dũng cảm đặt ra, nhất là lúc cận kề cái chết. Cũng chính nhờ khát khao ấy, An Mi cuối cùng đã nhận ra được mình là ai, biết rằng mình cũng có một quá khứ và thấy rằng mình cần phải sống một cuộc sống của riêng mình chứ không phải sống bằng cuộc sống của người khác.
Về nghệ thuật tổ chức cốt truyện, câu chuyện nhà Kempf mà An Mi tình cờ gặp phải đã trở thành cốt truyện thứ hai đan xen trong cốt truyện thứ nhất là hành trình đi tìm cái chết của cô. Với cách tổ chức cốt truyện như vậy, tác giả đã đưa lại cho nhân vật chính một sự trải nghiệm có giá trị, đồng thời làm nên ý nghĩa của tác phẩm. Nếu không có cốt truyện thứ hai ấy, tác phẩm sẽ không còn gì. Hãy xem, An Mi của cốt truyện thứ nhất là người sống trong nỗi trống thiếu rất lớn về tình cảm, sống trong nỗi cô đơn, sống không phương hướng và mục đích: Điều giúp cho tôi tiếp tục sống không phải là tình yêu, không phải là một tương lai trừu tượng nào phía trước. Điều giữ cho dòng chảy của cuộc đời là những công việc nhỏ và một chút tình yêu dành cho chính mình được phân lượng dè xẻn mỗi ngày. Tôi cần tự yêu mình…, điều này đem lại cho tôi sức lực để đi qua một ngày, rồi một ngày nữa… Cái công việc nhỏ giúp tôi tồn tại chính là những giờ học nhạc. Âm nhạc trở thành tình yêu duy nhất của cuộc đời cô, nhưng cô cũng nhận ra rằng mình không có đủ nhạy cảm cho môn nghệ thuật thính giác này; âm nhạc là con ốc còn cô là cái vỏ, khi con ốc đi rồi cái vỏ trở nên vô tri đến u mê. An Mi từ bỏ âm nhạc sau những lần cảm nhận như vậy. An Mi còn là một kẻ tha hương triền miên. Cô không có cuộc sống cố định để mà gắn bó. Ra đi từ một đất nước đang chìm trong cuộc chiến đau thương, cô sang Đức sống với gia đình cha mẹ nuôi, khi cha nuôi chết, cô vào viện mồ côi, từ viện mồ côi cô đến sống với cha mẹ tạm rồi lại quay trở về viện mồ côi. Khi trưởng thành cô sống lang thang theo sở thích của mình, nói chung Tôi là khách lạ bất cứ đâu. Con người không có quê hương giống như một hạt cỏ gió đưa đến bám rễ trên vách đá, tôi biết thân phận của mình rất dễ vỡ. Sự nổi trôi đã xé nát cuộc đời An Mi thành những mảnh nhỏ rời rạc. Trước thực tế đó, An Mi phải quên đi quá khứ, quên đi những gì đã xảy đến với mình ở đoạn đời trước để tiếp tục sống với đoạn đời sau, và rồi cô cũng sẽ gạch xoá nó đi khi sống đoạn đời sau nữa. Tôi mồ côi, không có quá khứ, tình yêu, ước mơ, tôi không có một cái tên, chân dung hay linh hồn. Tôi là một gian nhà trống,… tôi không có gì để nhớ. Đó là những lời cay đắng An Mi dành để thừa nhận về bản thân mình. Chính vì vậy khát vọng muốn biết mình là ai trước khi chết của An Mi có thể hiểu là khát vọng muốn khẳng định rằng mình tồn tại trên thế gian này là thực và cái chết của mình sẽ là thực. Như linh hồn khát khao một lần được trở lại thể xác. Tại sao vậy? Tại sao lại có một thân phận như An Mi? Tại sao lại có một con người sống tẻ nhạt và chơi vơi trong vô tận của cuộc đời như thế?
Đoàn Minh Phượng trả lời câu hỏi đó qua cốt truyện thứ hai trong tác phẩm. Nếu chỉ kể về An Mi, Và khi tro bụi sẽ rơi vào luẩn quẩn, bế tắc, mệt mỏi, thậm chí vô giá trị. Để cho An Mi sống hai năm với câu chuyện không phải của mình, tác giả đã giải toả được những băn khoăn trên kia của người đọc. An Mi cần có một cuốn sổ, một cuốn sổ hẳn hoi chứ không phải một vài mảnh giấy, để ghi lại đời mình, để nhờ đó cô sẽ nhớ lại mình là ai, để nhớ lại những năm tháng mà cô vừa sống vừa gạch xoá nó đi. Michael Kempf là nhân viên trực đêm của khách sạn đã cho cô cuốn sổ của anh ta, đồng thời cho cô luôn bí mật của đời anh được anh viết ra trong đó. Tất cả đều rất tình cờ. Người đang đi tìm lại mình lại gặp người đem quá khứ của mình đi vứt bỏ. Có cuốn sổ rồi An Mi vẫn không thể lấp đầy lại ký ức ngoài những câu rời rạc chẳng ăn nhập gì với nhau và không hề có bản sắc hay cá tính, chẳng hạn như: Tôi là một đứa trẻ mồ côi; Tôi đến từ đất nước có chiến tranh hay Ở Hildenheim, tôi hát trong ban đồng ca nhà thờ… An Mi chỉ thực sự tìm lại được mình khi phát hiện ra trong cuốn sổ ấy chứ đựng bí mật của gia đình Kempf. Một câu chuyện dài với những con người bằng xương bằng thịt nhưng cũng không kém phần hư ảo như đám sương mờ được tác giả giăng mắc đầy tác phẩm.
Câu chuyện của Michael Kempf đã trở thành mối bận tâm, trở thành mục đích sống của An Mi trong suốt hai năm. Cô đi tìm Michael để ngăn anh ta đừng giết cha mình, nhưng khi gặp được Michael thì sự việc đã đi theo hướng khác, không ai thừa nhận những gì được ghi chép trong cuốn sổ ấy là thực, người ta chối bỏ nó; và chúng chỉ được xem là sự nông nổi của Michael tuổi dậy thì, chính anh ta cũng thừa nhận như vậy. Tại sao người ta có thể chối bỏ một quá khứ kinh hãi dễ dàng đến thế? An Mi thất vọng và khó hiểu trước thực tế đó. Lý giải điều này, Đoàn Minh Phượng đã để nhân vật nữ Sophie xuất hiện giữa Michael và bố anh ta. Sophie là người đàn bà luôn ru ngủ người khác bằng mùi hương trầm thoang thoảng trong ngôi nhà, bằng cái lãng đãng vô tận của bản nhạc thiền, bằng giọng nói chậm rãi, bằng đôi tay mềm mại và ấm áp sẵn sàng xoa bóp đôi bàn chân cho những ai ghé thăm. Và nữa, Sophie luôn khuyên nhủ người khác bằng những lời dạy diệt khổ của Đức Phật nhưng lạm dụng theo hướng chạy trốn chứ không phải giải thoát. Đoàn Minh Phượng đã tạo cho người đọc cái cảm giác sờ sợ Sophie. Người đàn bà này như mụ phù thuỷ mang bộ mặt thiên thần, mụ sẵn sàng ru người ta trong êm ái, đưa người ta vào cõi mộng mị, rồi vĩnh viễn nhốt người ta trong đó. Trước con người ấy người ta sẽ quên hết tất cả, quên bản thân mình, quên quá khứ để sống cuộc đời êm đẹp trong một căn nhà quanh năm có hương thơm. Michael đã không còn là mình trước Sophie, anh ta quên sự thật đau lòng của gia đình và chấp nhận một sự thật giả tạo do Sophie dựng lên rằng cha anh không giết mẹ, mẹ anh không chết mà bỏ nhà ra đi cùng Marcus, bây giờ hai mẹ con đang sống ở Canada. Đoàn Minh Phượng cũng thấp thoáng cho độc giả nhận biết động cơ giết vợ của Herman Kempf khi để cho người đàn ông này so sánh vợ mình với Sophie rằng Anita không biết làm ấm cho một ngôi nhà. Vậy đó, sức mạnh của sự cám dỗ quả là ghê gớm, người ta sẵn sàng bằng lòng với thực tế đau thương, bằng lòng với mất mát để đổi lấy cái bình an giả tạo của cuộc đời. Hai năm trời gác lại cái chết, gác lại việc đi tìm bản thân để theo đuổi những gì diễn ra sau câu chuyện ghi trong cuốn sổ, An Mi đã “giác ngộ” được một “chân lý” phũ phàng của đời người: người ta dễ dàng làm tất cả, quên tất cả, kể cả quên bản thân chỉ để sống an nhàn yên bình và đơn điệu.
Nạn nhân của việc mưu cầu sự an nhiên ấy chính là Marcus. Em đã hoàn toàn bị bỏ rơi trong cuộc sống dễ dãi của người anh và sự bất lực của người bố. Họ hoàn toàn quên rằng mình đã từng có một Marcus, họ không tin rằng Marcus đang sống trong trại trẻ mồ côi, đang bị mất trí và cần có người thương yêu để khôi phục lại trí nhớ, cho dù họ đã được An Mi cho xem những bức ảnh chụp Marcus. Lấy ai để yêu thương em, đưa em trở lại thế giới loài người, để em gắn bó với cuộc đời? Một An Mi của tương lai đang thấp thoáng xuất hiện ở Marcus trong tình cảnh hiện tại.
Marcus không còn quan trọng với Michael nhưng chính em lại là người gợi mở con đường tìm lại bản thân cho An Mi. Tình cảnh của Marcus đã đánh thức ở An Mi tình thương yêu, An Mi định nhận nuôi Marcus để Tôi gắn bó với em, qua em gắn bó với cuộc đời, nhưng An Mi đã không thể, vì Marcus và tôi là những kẻ luôn luôn đứng bên ngoài những cánh cửa của cuộc đời… Chúng tôi là hai đứa trẻ mồ côi không quen biết gì nhau. Marcus trở thành nỗi ám ảnh của An Mi, ám ảnh cả vào mộng mị để rồi đưa quá khứ xa xăm trở về với cô vào đúng giây phút cô từ giã cõi đời. Sau khi uống hai viên thuốc chống nôn và hai mươi viên thuốc an thần, trong lúc chấp chới giữa sự sống và cái chết, An Mi vẳng nghe tiếng gọi vọng về từ tiềm thức, tiếng của đứa em gái nhỏ. Hai chị em kẹt trong đống đổ nát của bom, An Mi (khi đó là An) đã bỏ em để cứu lấy mình, rồi được đưa vào nhà thương, được đưa sang Đức sống. Bây giờ, lúc cận kề cái chết, ân hận vì đã bỏ rơi em, cô đã lý giải được tại sao mình không thể gắn bó với đời sống mà cứ trôi nổi như rong rêu, Bởi vì trong khoảnh khắc kinh hoàng nhất của cuộc đời, vào lúc người ta cần nhau nhất để cứu nhau ra khỏi tai ương, trí óc tôi đã chọn xoá đi cái khoảng khắc ấy ngay khi nó xảy ra… Tôi đã bỏ rơi đứa em trong khoảnh khắc quan trọng nhất của đời tôi và đời nó, bỏ rơi nó trong sợ hãi, trong hiểm nguy, trong bóng tối vô tận. Qua câu chuyện nhàKempf, qua thân phận tội nghiệp của Marcus, qua ký ức chợt hiện, An Mi đã nhận ra rằng: Tôi chợt hiểu ra mình là Michael đã chọn lấy sự mất trí nhớ để đổi lấy sự êm ấm trong căn nhà của Sophie. Lúc này An Mi muốn được sống những ngày và những đêm của mình, chứ không sống bằng thời gian và trí nhớ của người khác, muốn được gặp lại em tôi dù chỉ một lần, một lần thôi là tôi ơn trời vô tận. Nhưng hình như tất cả đã quá muộn. An Mi chỉ đủ sức cất lên một tiếng kêu cứu yếu ớt. Và khi tro bụi kết thúc ở đó.
Kết thúc của Và khi tro bụi là một kết thúc mở đối với người đọc. Với những ai ưa sự trọn vẹn, sẽ hy vọng An Mi được cứu sống, cô sẽ trở lại với cuộc đời, sẽ tìm gặp lại em của mình, sẽ làm những điều mà lâu nay mình không làm được, sẽ sống cuộc sống của chính mình. Đó là một kết thúc có hậu. Còn với những ai ưa sự dở dang (chắc không có nhiều!), An Mi sẽ chết trong ân hận. Đó là bài học về cái giá của nhận thức muộn màng. Đúng như dân gian đúc kết: Hối lại thì vại vỡ! Khi nhận ra cái đích thực thì đã quá muộn. Song, dù An Mi sống hay chết, dù là hy vọng hay là bài học, Và khi tro bụi đã truyền được một thông điệp không nhỏ trong đời sống của người: Anh đừng chối bỏ quá khứ, nếu chối bỏ nó anh sẽ chẳng còn gì ngoài một đám tàn tro. Chợt nhớ câu nói đầy hình tượng của Raxun Gamzatốp: Nếu anh bắn vào quá khứ bằng súng lục thì tương lai sẽ bắn vào anh vào đại bác. Hẳn đúng là như thế!
An Mi là một kẻ tha hương, vì vậy, ở mức độ nào đó, Và khi tro bụi là ám ảnh của những người tha hương muốn truy nguyên lại chính mình, để được sống là mình. Đọc Và khi tro bụi mới thấu hiểu trở về luôn là khát vọng lớn, không ngơi nghỉ của con người, dù chỉ còn là một đám tàn tro! Và ơn trời, đám tro ấy đã không bay đi mà lại rơi về dù là trong giây phút cuối cùng, bằng những gắng gượng cuối cùng! Muộn còn hơn không! Chẳng hề nguỵ biện khi nói như vậy về “đám tro” An Mi trong thiên truyện này!
Tháng 6/2006
Võ Anh Minh
nguồn: Thơ Trẻ
http://www.thotre.com/index.php?menu=detail&mid=50&nid=878
VÀ KHI TRO BỤI
... Tôi đang trôi gần đến cái chết, đang lênh đênh trên dòng nước chảy xuống triền núi. Một chút nữa, nơi mặt đất dừng lại, dòng nước sẽ rơi xuống vực và bên dưới là thung lũng nằm trọng bóng tối mênh mông. Tôi đang trôi và đang mất đi, đang trôi mãi về nơi mặt đất sẽ dừng lại....
Trên đây là một trích đoạn trong Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng.
MỤC LỤC
Sau ngày mù sương
Tình yêu đã chìm sâu hơn đáy của nỗi buồn
Quyển sổ
Nửa trang giấy
Trong sương
Câu chuyện của người trực đêm khách sạn
Những chuyến tầu đến Lunberg
Đôi mắt của Marcus
Sophie
Người cha nuôi
Người cha
Những nốt nhạc là những cánh bướm ma
Em, anh và cha
Cây đàn hồ cầm của Anita
Tuổi thơ nào cho Marcus
Đêm dài không chiêm bao
Và khi tro bụi rơi về.