.

Trích đoạn: meta4954

Về hình thức thì Haiku gồm 3 câu và 17 âm, không phải 17 chữ, chia làm 5,7,5.

Cảm ơn Meta4954 đã giảng về Haiku rất cặn kẽ, và còn cho thí dụ rất hay.

Ngọc Lý đi học lóm, thấy có dạng Haiku này của một người Nhật tên Soji, nhưng đếm đi đếm lại mãi không thấy đúng 17 âm theo 5,7, 5 như nguyên tắc. Như vậy có kể là Haiku không?

http://www.dada.at/geoff/haiku/rules/
American poets advocate writing in 3-5-3 syllables or 2-3-2, the classical haiku rule is 5-7-5, steming from an even older artform, the tanka, 5-7-5-7-7, This was often split between 2 authors, one writing the 5-7-5, the other *answering* with 7-7, often to be *answered* again with a 5-7-5: thus building tangka chains 1000 and more links long.
Whatever, Robert Frost said poetry without rules is like a tennis match without a net - and it is true also for haiku. And Basho had his motto: "Learn the rules; and then forget them."

Soji là một thiền phái (Tiếng Việt gọi là thiền phái Tổng Trì)
Xin vào đây tham khảo thêm. http://www.ahapoetry.com/haiku.htm
http://www.starcross.org/haiku_writing.html
THE LITERATURE OF HAIKU
BEFORE BASHO
From early times there was a form of poetry called tanka (or waka). It was composed of thirty-one syllables. The poem was divided into five lines with the following syllables: 5-7-5-7-7. When more than one person contributed to the poem, such poetry was called renga or “linked verse.” These poems were chains; each link was to be poetically related to the preceding verse. There could be as many as a hundred links. At the imperial court there was the practice of giving the 5-7-5 part (hokku or “starting verse”) and then having a competition to see who could supply the best remaining two lines (7-7). This was sometimes called “verse capping.” It is still the custom for haiku writers to link verses, i.e., for several poets to supply alternate poems when they are writing together.
In the thirteenth century poets began to simply write a poem of 5-7-5 syllables. This was the beginning of haiku. The first haiku was called “sporting verse” or “haikkai renga.” These early poems were often crude and shallow. Others were genuinely
humorous. The poets were attempting to outdo each other’s cleverness. The situation gradually improved until the stage was set in the seventeenth century for the entrance of Basho and the great masters who followed him. Now a spiritual significance was being sensed in the “one breath poems” focusing on a single moment in life.

Tiếng Việt thì xin vào đây:

http://haiku.mypunbb.com/viewtopic.php?pid=29

.
Chào Meta4954,

Trích đoạn: meta4954

American poets advocate writing in 3-5-3 syllables or 2-3-2, the classical haiku rule is 5-7-5, steming from an even older artform, the tanka, 5-7-5-7-7, This was often split between 2 authors, one writing the 5-7-5, the other *answering* with 7-7, often to be *answered* again with a 5-7-5: thus building tangka chains 1000 and more links long.
...

Whatever, Robert Frost said poetry without rules is like a tennis match without a net - and it is true also for haiku. And Basho had his motto: "Learn the rules; and then forget them."

....

Now a spiritual significance was being sensed in the “one breath poems” focusing on a single moment in life.

Cảm ơn Meta4954 đã giải thích rất cặn kẽ.

Như vậy thì Haiku đã có nhiều biến thể, với tinh túy là "one breath poems", toát ra nét đẹp của một khoảnh khắc nào đó thi nhân "ngộ" giữa cuộc đời.

Cách phân âm theo 5-7-5, 3-5-3 hay 2-3-2 hay như vậy có liên hệ gì tới ngôn ngữ, cách phát âm và hơi thở của từng dân tộc, văn hóa chăng? (thói quen ngắt âm để thở, hay ngân dài của từng ngôn ngữ).

Meta nghĩ sao?

Thơ gồm 2 phần là hình thức và nội dung. Chính cái nội dung mới quan trọng vì nó hàm chứa ý tưởng. Nhà thơ Du Tử Lê đề xướng ra thể thơ tự do Tân hình thức với những ngắt câu quái dị chưa từng thấy trong bất cứ tác phẩm văn học kim cổ, dùng những ngắt câu như gạch xéo (/), chấm phẩy (;), gạch ngang (-) trong những chỗ không cần ngắt câu. Ông dùng như thế đã vài chục năm mà không ai hưởng ứng chỉ vì nó chỉ làm rắc rối những điều vốn giản dị. Hồ Chí Minh và Cộng Sản ngày xưa cũng đề xướng ra Việt ngữ quái dị như Hạnh fúc, chính fủ, trung wng (trung ương) v.v... và vì chẳng ai hưởng ứng, đành phải bỏ.
Hài cú là một nét đặc sắc trong văn học Nhật, xuất xứ từ văn hóa Thiền, nó ẩn tàng một văn hóa cổ kính. Tưởng tượng, đặt một cái TV bên cạnh một cái ngai vàng thời nhà Lý, ta thấy nó chướng mắt như thế nào thì ý tưởng sửa đổi Hài cú thành kiểu này kiểu khác cũng chướng mắt như vậy. Ta không nên thay đổi vì đã có thể thơ tự do, một thể thơ hoàn toàn biến hóa về hình thức.

Trích đoạn: meta4954

[1] Thơ gồm 2 phần là hình thức và nội dung. Chính cái nội dung mới quan trọng vì nó hàm chứa ý tưởng.
...

[2] American poets advocate writing in 3-5-3 syllables or 2-3-2

...

[3] Hài cú là một nét đặc sắc trong văn học Nhật, xuất xứ từ văn hóa Thiền, nó ẩn tàng một văn hóa cổ kính.

[4]Tưởng tượng, đặt một cái TV bên cạnh một cái ngai vàng thời nhà Lý, ta thấy nó chướng mắt như thế nào thì ý tưởng sửa đổi Hài cú thành kiểu này kiểu khác cũng chướng mắt như vậy. Ta không nên thay đổi vì đã có thể thơ tự do, một thể thơ hoàn toàn biến hóa về hình thức.

Bốn đoạn ý tưởng trên của Meta4954 hình như không xuôi lắm.

[1] và [2] nhấn mạnh là hình thức không quan trọng, nội dung là chính.

[3] xác định tinh túy của Haiku.

[4] nói ngược lại, rằng hình thức bảo đảm nội dung.

Meta4954 nghĩ sao khi chúng ta thảo luận về Cổ thi, Hát Nói, Phú, và Văn Tế trên màn ảnh computer qua Internet?



trong đêm
màn ảnh lóe
ý xưa

Quote 1:

[1] Thơ gồm 2 phần là hình thức và nội dung. Chính cái nội dung mới quan trọng vì nó hàm chứa ý tưởng.
...

[2] American poets advocate writing in 3-5-3 syllables or 2-3-2

...

[3] Hài cú là một nét đặc sắc trong văn học Nhật, xuất xứ từ văn hóa Thiền, nó ẩn tàng một văn hóa cổ kính.

[4]Tưởng tượng, đặt một cái TV bên cạnh một cái ngai vàng thời nhà Lý, ta thấy nó chướng mắt như thế nào thì ý tưởng sửa đổi Hài cú thành kiểu này kiểu khác cũng chướng mắt như vậy. Ta không nên thay đổi vì đã có thể thơ tự do, một thể thơ hoàn toàn biến hóa về hình thức.

Quote 2:

Bốn đoạn ý tưởng trên của Meta4954 hình như không xuôi lắm.

[1] và [2] nhấn mạnh là hình thức không quan trọng, nội dung là chính.

[3] xác định tinh túy của Haiku.

[4] nói ngược lại, rằng hình thức bảo đảm nội dung.

Meta4954 nghĩ sao khi chúng ta thảo luận về Cổ thi, Hát Nói, Phú, và Văn Tế trên màn ảnh computer qua Internet?

[1] và [2] đúng. Đừng câu nệ hình thức mà tập trung vào ý (nội dung)
[3] Đúng. Haiku là 1 văn hóa truyền thống với đặc trưng rõ rệt là 5,7,5. Sửa đổi thành 3,5,3 hay 5,7,5,7,7 hay bất kỳ hình thức nào đó có cần thiết không hay chỉ vẽ thêm chiếc máy bay vào bức tranh cổ? Tân trang một cổ vật chỉ làm giảm giá trị cổ vật. Nhưng đây chỉ là ý kiến riêng Meta.
[4] Sai. Hình thức bảo đảm truyền thống mới đúng. Theo Ngọc Lý, mặc áo thụng hay mặc áo vest trước bàn thờ quốc tổ Hùng Vương?

Trích đoạn: meta4954


[1] và [2] đúng. Đừng câu nệ hình thức mà tập trung vào ý (nội dung)

[3] Đúng. Haiku là 1 văn hóa truyền thống với đặc trưng rõ rệt là 5,7,5. Sửa đổi thành 3,5,3 hay 5,7,5,7,7 hay bất kỳ hình thức nào đó có cần thiết không hay chỉ vẽ thêm chiếc máy bay vào bức tranh cổ?

]3] bis Tân trang một cổ vật chỉ làm giảm giá trị cổ vật. Nhưng đây chỉ là ý kiến riêng Meta.

[4] Sai. Hình thức bảo đảm truyền thống mới đúng. Theo Ngọc Lý, mặc áo thụng hay mặc áo vest trước bàn thờ quốc tổ Hùng Vương?

[1] [2] [3] Cảm ơn Meta4954 đã đồng ý với Ngọc Lý trên căn bản này.

[3] bis: Nếu đó không là "cổ vật", mà là "tinh khí" "tinh hoa văn học" thì sao?

Tư tưởng đẹp không bao giờ cổ.

Trái lại, càng phát huy rộng rãi càng đẹp.

禪宗 hay Thiền Tông, đều cùng nghĩa. Nhưng ngày nay, khi viết Thiền Tông, đa số người Việt sẽ hiểu ngay.

[4] Cái ngai vàng có phải là truyền thống của Nhà Lý không?

Hay là tinh thần cởi mở, hòa nhập, đa nguyên, và phát triển?

Ngọc Lý mặc áo bà ba đứng trước Quốc Tổ, hay mặc váy đứng trước Quốc Tổ, đều không là vấn đề của Truyền Thống.

Ý chính của Truyền Thống là Ngọc Lý một lòng cung kính khi nhắc đến Quốc Tổ, không vô lễ, không vong ơn, không vong bản, và luôn tìm cách học hỏi cùng phát huy tinh thần Việt của cha ông mình.

Búp non đầu cành hay đoá hoa ở ngọn không nhất thiết phải mang lớp vỏ xù xì đen cứng như các khúc rễ ở cội cây. Trái lại, nhiệm vụ của búp non là đâm chồi nẩy lộc mới, nhiệm vụ của hoa là mãn khai và kết quả, đó mới chính là tiếp tục chức năng truyền thống của cây.

Metamorph

Meta nghĩ sao?

Để diễn giải cách khác. Ta có toàn quyền bỏ hamburger vào nồi canh chua nhưng điều quan trọng là có ai ăn hay không và nó còn được gọi là canh chua hay mang một cái tên khác: canh chế biến?
Hài cú cũng thế. Sửa đổi thế nào cũng được nhưng nó thành thơ tự do và chắc gì có ai hưởng ứng? Mặc váy trước bàn thờ quốc tổ dễ bị người ta xầm xì hơn mặc quốc phục. Đúng không?

Trích đoạn: meta4954

Mặc váy trước bàn thờ quốc tổ dễ bị người ta xầm xì hơn mặc quốc phục. Đúng không?

Dạ không.
Váy là trang phục cổ truyền của Việt Nam.
Sau này đàn bà Việt bị bắt mặc quần theo phong tục Hán.

Tháng tám có lệnh Vua ra
Mặc quần không váy người ta hãi hùng
Không đi thì chợ không đông
Đi thì tước lấy quần chồng sao đang?





Trang phục cổ truyền của thiếu nữ Việt



hic

.

Thôi xin thầy Meta đừng bực nữa, Ngọc Lý muốn đùa chút thôi mà.

Tại sao thầy chọn tên Metamorph mà thầy cứ khăng khăng các khuôn thuớc cổ điển vậy?

Hình thức có bao giờ tồn tại?

Mời thầy bình giảng bài thơ Haiku này, xem hình thức và nội dung có còn đúng truyền thống Soji không nhé:



Ngọc Lý chắc còn phải đi học lâu lắm, cám ơn Thầy bỏ công chỉ rất cặn kẽ.

Kính,

Ngọc Lý

Ông Gary Barnes, một thi sĩ Haiku, bút danh Soji (dịch là Tổng Trì, một thiền phái ở Nhật, bắt nguồn từ Trung Hoa). Vì Anh Văn và Nhật Ngữ khác nhau về phát âm nên số chữ trong câu có phần không rõ ràng. Xin đọc phần Anh Ngữ dưới đây vì Meta không có thì giờ chuyển sang tiếng Việt.

http://home.pacific.net.sg/~loudon/keiko.htm

Japanese haiku have been traditionally composed in 5-7-5 syllables. When poets started writing English haiku in the 1950's, they adopted this 5-7-5 form, thinking it created a similar condition for English-language haiku. This style is what is generally considered "traditional" English haiku.

Over the years, however, most haiku poets in North America have become aware that 17 English syllables convey a great deal more information than 17 Japanese syllables, and have come to write haiku in fewer syllables, most often in three segments that follow a short-long-short pattern without a rigid structure. This style is called by some "free-form" haiku. In this essay, I will discuss the linguistic circumstances that necessitate shorter English haiku to be more loosely structured than Japanese haiku.

5- AND 7-SYLLABLE RHYTHMS IN THE JAPANESE LANGUAGE

The 5-7-5 syllable rhythm in Japanese haiku is not the matter of arbitrary choice that it may appear to be to a non-Japanese haiku writer. Various combinations of 5 and 7 syllables have dominated the Japanese literary scene for most of its history, tanka (5-7-5-7-7) being the most prominent example. To most Japanese, words phrased in these configurations have a remarkably mnemonic, at times haunting quality, so much so that many war and political propaganda have utilized this form :

hoshigarimasen(7) katsumadewa(5) : "we want nothing till we win (the war)"

kono dote-ni(5) noboru-bekarazu(7) keishichou(5) : "Do Not Climb This Levee - The Police Department"

Likewise, many Japanese aphorisms and proverbs as well as song lyrics, including translations, take similar forms :

owariyokereba(7) subete yoshi(5) : "All's well that ends well"*

hotaru-no hikari(7) mado-no yuki(5) :
"the light of fireflies, snow by the window" [lyrics corresponding to "should auld acquaintance be forgot(8) and never brought to mind(6)?" in Auld Lang Syne]**

Because of these rhythmic structures, Japanese haiku and tanka can be memorized with little or no effort, which is one of the major reasons for the longevity of these literary forms. On the other hand, there is no such inherent mnemonic quality to 5-7-5 English haiku, which are indeed difficult to commit to memory. Moreover, there is no discernible rhythmic structure to such an arrangement, due to the disparate length of English syllables. (The mnemonic quality of 5-7-5 Japanese phrases is much closer to that of metered rhymes in English.) These factors combined with the fact that English carries significantly more information per syllable than Japanese indicate that using the 5-7-5 form does not necessarily provide an analogous condition for writing haiku in English.

This is not to say, however, that all who write in 5-7-5 should stop doing so. I believe that 5-7-5 English haiku as a derivative of Japanese haiku has its place in the world of poetry, just as 5-7-5 Chinese haiku is another such derivative, seemingly containing about three times as much information as a Japanese haiku.

THE LENGTH AND FORM OF ENGLISH HAIKU

Today, many bilingual poets and translators in the mainstream North American haiku scene agree that something in the vicinity of 11 English syllables is a suitable approximation of 17 Japanese syllables, in order to convey about the same amount of information as well as the brevity and the fragmented quality found in Japanese haiku. As to the form, some American poets advocate writing in 3-5-3 syllables or 2-3-2 accented beats. While rigid structuring can be accomplished in 5-7-5 haiku with relative ease due to a greater degree of freedom provided by the extra syllables, such structuring in shorter haiku will have the effect of imposing much more stringent rules on English haiku than on Japanese haiku, thereby severely limiting its potential.

Thiền Trong Thơ Basho
Hạ Thanh
http://www.lotuspro.net/vanhanh/giangphap/vtttb.html

Ở Nhật Bản, qua ngòi bút tài hoa điêu luyện của Basho đã đưa thể thơ Haiku đứng vào địa vị sang trọng trên văn đàn và thi thần của ông được thăng hoa. Để cuối cùng trở thành một nghệ thuật phong nhã mang sức sống vô lường.

Xuất thân trong gia đình thuộc giai cấp võ sĩ ở tỉnh Iga, năm 19 tuổi được tuyển làm gia nhân cho Tôdô Yoshitada, con trai của Daimyô ở thành Vena. Yoshitada là người yêu chuộng văn học và thích làm thơ Haiku. Do ảnh hưởng chủ nên Basho cũng tập làm thơ. Chẳng may, Yoshitada chết sớm lúc Basho mới 22 tuổi. Cảm thương nhớ tiếc chủ, kể từ đó Basho cũng lên đường để tiêu dao ngày tháng ở đất kinh kỳ và cũng để dấn thân vào thi nghiệp.

Bài thơ nổi tiếng đầu tiên của Basho đánh dấu bước phát triển trong thơ ông nói riêng cũng như toàn bộ thơ Haiku nói chung:

"Trên cành khô
Chim quạ đậu
Chiều tàn mùa thu"

Bài thơ ngắn cô đọng, câu thứ hai phá vận chứa đọng những hình ảnh tương hỗ cho nhau, tạo thành bức tranh thuỷ mặc bằng những nét chấm phá đơn sơ nhưng có sức ám thị mạnh mẽ. Riêng tính hàm xúc trong thơ Haiku là một bí quyết tuyệt vời cũng như nghệ thuật Nhật Bản nói chung. Điều tối kỵ trong thơ Haiku là sự lý luận dông dài. Bởi vì, như học giả Daisetz Suzuki nói: "Khi tình cảm đã đạt đến mức độ cao nhất, ta lặng thinh; bởi lẽ không có ngôn ngữ nào có thể diễn tả thích đáng. Ngay 17 vần trong thơ haiku cũng quá dài" (1)

Theo Basho nhân sinh là một chuyến lữ hành, còn thú ngao du với thơ là cặp uyên ương không thể tách rời nhau được. Và ông đi vào đời bằng những cuộc hành trình. Trên bước đường lữ khách với một chiếc nón lá, một cây trượng, một cái đẫy... ông phiêu bạt, ngao du khắp đó đây trên đất nước "Mặt trời".

Vào buổi xế chiều, nhìn ở phương trời xa thấy đàn chim vội vàng bay về ngàn. Khách lữ hành làm sao khỏi thấy lòng buâng khuâng, để rồi ý thức sâu sắc về thân phận con người? Hay buổi hoàng hôn trong niềm cô tịch, chợt nghe tiếng chuông chùa xa xa vọng lại khiến lữ khách cảm thấy như đâu đây phảng phất mùi thiền:

"Tiếng chuông đã dứt
Cảm thấy mùi hương hoa
Chắc hẳn hoàng hôn"

Buổi chiều đối với người phương Đông là một duyên nợ tâm tư chăng? Và nó trở thành biểu tượng gợi mối cảm hoài cố lý trong ca dao Việt Nam...

"Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Nhớ về quê mẹ ruột đau chín chiều"

Chúng ta thấy đó, có những buổi hoàng hôn đã xé nát tâm tư ai kia thành chín khúc (chín chiều). Thì làm sao cho khỏi khiến hành giả buâng khuâng cảm nhận "mùi hương hoa"-Thiền ý. Nếu trên đường thiên lý, Basho đã để lại bài thơ bất hủ về quan hệ biện chứng giữa tĩnh và động như một công án. như tiếng chuông triêu mộ thức tỉnh ngộ tính con người:

"Trong ao xưa
Con ếch nhảy vào
Tiếng nước khua"

thì qua bài "Cánh hoa anh đào muôn thuở" ông đề cập đến vấn đề vô thường:

"Nhiều chuyện
làm nhớ lại
Hoa anh đào"

Hoa anh đào đối với người Nhật có ý nghĩa đặc biệt, nhìn hoa anh đào khiến người ta chợt nhớ bao mùa hoa anh đào trong quá khứ. Tựa như người Việt Nam mỗi khi nhìn hoa phượng, lại hoài niệm tuổi hoa niên trôi qua không trở lại. Sao hoa phượng lại nở màu máu - Nhỏ xuống hồn tôi những giọt cay (Hàn Mạc Tử). Còn nói theo ngôn ngữ nhà Phật, hoa anh đào là biểu tượng của sự vô thường trong cuộc đời.

Nhân sinh quan Basho xem đời là bến đỗ dừng chân trong thoáng lát. Và mỗi con người vào đời là những cuộc lữ hành.

Thế nên, trong đời có biết bao cuộc tiễn đưa, đưa tiễn. Nhưng với ông những cuộc chia tay đó luôn luôn trung thành với tinh thần Zen có nghĩa là không biểu hiện tình cảm riêng tư. Nói cách khác, đó là vô ngã:

"Được người đưa tiễn
đưa tiễn người cuối cùng
mùa thu ở rừng Kiso"

Ở đây, tác giả chỉ cho biết một cách đơn sơ là sau mấy bận đưa tiễn thì mùa Thu đã đến tự bao giờ, rất nhẹ nhàng diệu vợi. Cũng chính nhận thức đó, trong chuyến hành hương cuối cùng sau khi trở về cố quận thăm mẫu thân, mùa Thu năm 1694 ông vĩnh viễn ra đi lúc 51 tuổi trong quán trọ trên đường làm lữ khách. Trong bài thơ tuyệt mệnh sau đây vẫn mang một khát vọng ngao du sơn thuỷ với tinh thần tự tại:

"Nhuốm bệnh trên đường lữ khách
tôi mơ cánh đồng khô
đang bay nhảy"

Basho nhà thơ, thiền giả - con người xa xôi hơn 3 thế kỷ ấy đã ra đi, phóng vút vào cõi u huyền nhưng hình ảnh con người với bước chân hải hồ vẫn sống mãi trong tâm hồn người Nhật. Vì ông đã thể hiện một tinh thần Zen sinh động. Và hơn bao giờ hết, ông luôn luôn ý thức chính xác về triết lý Sabi. Đó là quan niệm mỹ thuật trong thơ Haiku nói chung và thiền thi Basho nói riêng. Nói một cách tổng quát Sabi là vẻ đẹp tao nhã, u huyền không lộng lẫy rực rỡ. Nó phát ra từ những vật cổ xưa và thiên nhiên cô tịch tạo nên vẻ đẹp trầm lắng, man mác làm miên man lòng người nhưng không xa cách cuộc đời.

Basho đã làm rạng danh thơ thiền trên văn đàn Nhật Bản. Cuộc đời ông, sự nghiệp ông thật xứng đáng như người Nhật tôn xưng: "Vị hành giả của cát bụi và ánh sáng".

(1) ZEN TO NIHON BUNKA (Thiền và văn hóa Nhật Bản)
(TOKYO: IWANAMI-SHINSHO 1967, trang 187-188)

Tôi Tập Làm Thơ Haiku
Thiên Hương

Hôm trước, một người bạn gửi một bài thơ Hai-ku, thấy hay hay tôi cũng bắt chước làm vài câu…

Sáng sớm ngày đầu thu
Tiếng chim non đầu nhà lảnh lót
Cho chiếc lá vàng rơi.....

Mưa sao lại hắt hiu
Trời sao chợt dâng mây ủ rũ
Buồn ngỡ hết lại đầy

Ơ kìa nắng đã lên
Leo lắt chút niềm vui chợt đến
Ðời như lại hồng lên...
(03/04/05)

Viết xong, gật gù khoái chí, thấy tự hào lắm. Nhưng khi bạn tôi đọc, cô ấy bảo, chưa đạt được tinh thần Haiku… Tức quá, vào web searched những bài về Haiku…
“Về hình thức thì Haiku gồm 3 câu và 17 âm, không phải 17 chữ, chia làm 5,7,5.” [1]
Xem lại mấy câu thơ của mình. 5, 7, 5 … . 5, 7, 5 … rồi lại 5, 7, 5 có gì sai trái đâu, sao lại bảo chưa phải là thơ Haiku nhỉ….
Lại đọc tiếp:
“Haiku không phải là một phim bộ dài dòng mà là một tấm ảnh chụp lấy một khoảng khắc, một trừu tượng, một tư duy, nên nhiều khi vài chữ cũng đủ.“ 1
Lại xem lại bài thơ, có chụp lấy một khoảng khắc, một trừu tượng, một tư duy đấy. Thế thì tại sao….

"Trên cành khô
Chim quạ đậu
Chiều tàn mùa thu" [2]

Trong bài thơ của Basho, ba câu, mười chữ, một cảnh mùa thu, một chiếc cành khô, một con quạ đậu, một buổi chiều tàn… Chỉ vỏn vẹn mười chữ, nhưng vẫn là thơ, vẫn đủ gợi lên được hình ảnh lặng lẽ, khô khan và buồn bã của những ngày thu héo hắt sắp bước vào mùa đông buồn thảm…
Ðọc lại bài thơ của mình, chín câu, ba mươi sáu chữ mà cũng chỉ vẽ lên được một buổi sáng thu với chút nắng hồng lên… Thừa chữ mà thiếu hồn, hình như vậy, nói đúng hơn, chắc chắn là vậy, vì lạm dụng ngôn từ, vì hình ảnh nghèo nàn, buồn nhỉ…
Người bạn góp ý sửa lại câu thơ….

“Sáng đầu thu
Tiếng chim non đầu nhà
Chiếc lá vàng rơi.....”

Chỉ ngắn gọn thế thôi, thế là đủ cho một buổi sáng thu, có cả tiếng chim ca, cả chiếc lá lìa cành….
Người bạn lại bảo…
“Làm haiku là làm vài câu ngắn ngủi, nguệch ngoạc vài nét không cần chú trọng đến vần điệu, cấu trúc, chủ yếu là ghi lại vision, về sự vật/sự việc một cách hiện thực, đơn giản, "as is", không mô tả cảm xúc (do đó không dùng tĩnh từ và trạng từ), không mô tả quá khứ và vị lai của sự vật/việc, nhìn ngay lúc đó nó như thế nào thì mô tả lại nhu thế “Tả” chứ không “diễn tả”
Dùng những từ thật đơn giản dễ hiểu, không dùng metaphor (ẩn dụ ?) . Ðề tài của haiku thường là thiên nhiên và những mùa trong năm, thí dụ tả mùa xuân hạ thu đông, không dùng chữ xuân hạ thu đông trong bài, nhưng được quyền dùng hình ảnh hoa anh đào, ve sầu, lá vàng, tuyết. Giống như một rock garden vay, những tảng đá lớn nhỏ xếp theo hình thể gì, tạo cho người thưởng ngoạn cảm tưởng nghe một thác nước đổ, ngắm một rừng lá thông phủ kín mặt đất, v.v..” [3]
Trở lại internet, chính nghĩa của Haiku cũng chỉ là để diễn đạt…
“Chữ "hai" trong "haiku" là chữ "bài" Hán Việt có nghĩa là trình bày, diễn đạt; "bài ưu" trong tiếng Hán Việt nghĩa là "phường tuồng", và người Nhật đọc là "haiyu" dùng để chỉ các diễn viên kịch nghệ hay điện ảnh. Chữ "ku" là chữ "cú" Hán Việt, nghĩa là "câu nói/viết". "Haiku" như vậy có nghĩa là "câu nói/viết để trình bày, diễn đạt”…

Fu ru i ke ya - Trong ao xưa
Ka e ru to bi ko mu - Con ếch nhảy vào
Mi zu no o to - Tiếng nước khua” [4]

Ba câu, mười từ…. một ao nước, một tiếng nước khua do chú cóc tạo nên…
Chỉ cô đọng trong vài chữ, cảnh vật đã được diễn tả đầy đủ.
Nhưng có phải thơ vẫn là như thế, không cần dông dài mà luôn đủ ý khi diễn tả cảnh vật.
Thụy Khê cũng nói “Thơ là thể cô đọng nhất của văn chương. Theo Jakobson: thi ca là một phát ngôn nhắm vào thể cách phát biểu (un énoncé visant l'expression). Do đó, chúng ta có thể coi thơ như một sự kết tinh trong cách biểu đạt tư tưởng bằng ngôn từ. ” [5].
Nhưng nếu chỉ để diễn tả, đâu cần phải mượn đến Haiku, thơ Việt nam mình cũng nhiều bài hay lắm chứ, rất cô đọng mượt mà, vẫn dồi dào xúc tích như những bài Ðường luật của Bà Huyện Thanh Quan….

Bước tới đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen lá, lá chen hoa
Lom khom dưới núi tiều vài chú,
Lác đác bên sông rợ mấy nhà. [6]

Các bài Cảnh Thu của Bà Huyện, ba chùm thơ Thu ẩm, Thu Ðiếu, Thu Vịnh của Nguyễn khuyến; Gió Thu của Tản Ðà Nguyễn Khắc Hiếu, Tiếng Thu của Lưu Trọng Lư, v.v… cũng vẽ nên những cảnh thu man mác trong vài câu thơ ngắn gọn. Xem thơ như đứng trước những bức tranh tuyệt bích vờn chải lại được hết cái hồn thơ man mác của mùa thu… Những hạt mưa lất phất trên những tàu tiêu, trên cây cổ thụ với biển sóng trắng xoá (BHTQ). Một chiếc ao con, một chiếc thuyền câu bé tẻo teo, những chiếc lá vàng bay vèo trong gió (NK) . Tiếng lá khô xào xạc, con nai vàng ngơ ngác (LTL).
Về Xuân thì Xuân Ý của Huy Cận cũng nhẹ nhàng mà đủ ý….

Ðêm vừa nhẹ, gió vừa mơn
Cây chen ánh nguyệt trải vờn bóng xanh [7]

Hay Ông Ðồ Già của Nguyễn Ðình Liên cũng vẽ lên đuợc một ngày xuân với một ông đồ già dưới cơn mưa bụi bay.
Vậy thì đâu cần phải Haiku, khi cần diễn đạt cảnh sắc, các thơ tự do, thơ thất ngôn, lục bát, v.v của Việt nam … vẫn hoàn thành nhiệm vụ diễn đạt thật tuyệt vời và xuất sắc. Thơ Haiku gọn quá, ngắn quá nên không gợi nên những rung động sâu thẳm như những lời thơ của Xuân Diệu, hay những lời nhạc của Ðoàn Chuẩn Từ Linh qua Thu Quyến Rũ, Lá Ðổ Muôn Chiều…
Nhưng như vậy thì tại sao Haiku lại nổi tiếng như thế, và tại sao bây giờ lại nhiều người tìm đến Haiku đến thế….
Cô bạn tôi bảo: “Haiku là một loại thơ thiền, để thực hành thiền dễ dàng nhất. Thiền là một cách giúp tìm sự bình an trong tâm hồn do việc tập nhìn mọi sự việc đơn giản thuần khiết. ”

Như vậy Haiku nổi tiếng nhờ tính thiền của nó:

"Nhiều chuyện
làm nhớ lại
Hoa anh đào" [8]

Theo Hạ Thanh bài thơ này rất thiền vì đã nêu lên vấn đề vô thường và "nói theo ngôn ngữ nhà Phật, hoa anh đào là biểu tượng của sự vô thường trong cuộc đời." [9]
Trong những tháng ngày hiện tại, học thiền bỗng trở nên một trào lưu sâu rộng. Có lẽ cuộc sống quá phức tạp, quá máy móc, cám dỗ vật chất quá nặng nề, nhu cầu mỗi lúc một nhiều, lại không còn phải lo toan nhiều về miếng cơm manh áo, sự dư thừa về vật chất đưa đến sự thiếu thốn về tâm hồn, và áp lực từ môi trường sống khiến cho con người mệt mỏi hơn, cần xoa dịu về tinh thần nhiều hơn. Và như thế, nhiều người đã tìm đến thiền như tìm một hướng đi để giải thoát…. Và như thế, Haiku trở nên thịnh hành.
Tôi xem lại những câu Haiku của mình…

Nhánh hoa đào sót lại
Nở nụ hồng rạng rỡ nắng mai
Xuân về ngát thinh không
Dao trì xanh ngăn ngắt
Dáng sen bình nhiên nở dịu dàng
Hương thiền dâng chất ngất
Rặng liễu xanh bờ ngõ
Sáo trúc chiều thoảng vút trời cao
Cúc nở vàng bỡ ngỡ
Ngoài hè cành khô rũ
Lửa trong nhà ấm áp tâm can
Đời chợt là sương khói.....
(15/03/05)

Vẫn còn thiếu sót một cái gì đó…. Bài thơ vẫn dư chữ và thiếu ý…. Vẫn không đạt được triết lý Sabi của cái nét đẹp mỹ thuật của thơ Haiku. Nó không có cái “vẻ đẹp tao nhã, u huyền”, cũng không tạo được cái “vẻ đẹp trầm lắng, man mác làm miên man lòng người nhưng không xa cách cuộc đời.” Có phải vì tôi đã sử dụng quá nhiều tính từ, và trạng từ trong những câu thơ của tôi.
Ngồi xuống, thử viết thêm vài câu

Trong đêm đen
Ðóa hoa quỳnh đang nở
Sáng long lanh
Sáng sớm nay
Hàng cây khô trụi lá
Chim vẫn hót

Chiều xuống dần
Nắng chợt tắt bên hiên
Sương ướt vai…
(04/04/05)

Vẫn thấy gượng ép thế nào, đọc lại những dòng thơ của bạn tôi ….

tich tac
tiếng đồng hồ trên tường
trong đêm đơn
------------
Căn phòng đêm
ngọn nến lung linh
mùi trầm toả
--------------------
tháng ba
tràng hoa giáng sinh
còn trên
khung cửa xám [10]

Gọn hơn, mà đủ nghĩa hơn. Những chữ thật giản dị mà sao tôi không viết ra được. Tại sao thơ của tôi luôn nặng về ngôn từ, có vẻ chải chuốt nhưng lại rỗng hoác buồn tênh… Tại sao, và tại sao…
Buổi trưa, tôi rời căn phòng làm việc bước ra đường. Những hàng cây đã bắt đầu chớm lá vàng, những cơn gió nhẹ đã bắt đầu thổi những chiếc lá vàng nhỏ xíu. Những chiếc lá xoay xoay, xoay xoay. Nhớ đến những người bạn ở bên kia quả địa cầu đang hớn hở khoe mùa xuân đến. Nhìn những chiếc là vàng rơi, nghĩ tới những ngày sắp đến, ngày đã dần ngắn lại ở xứ Úc này. Tự dưng, lòng thấm thía hai chữ vô thường của tạo hóa. Và tôi chợt hiểu ra tại sao mình chưa thể làm được những bài thơ Haiku đúng nghĩa…
Thơ Haiku, bản chất của nó, như bạn tôi nói “chỉ ghi lại sự vật một cách hiện thực, đơn giản, "as is", không mô tả cảm xúc, không mô tả quá khứ và vị lai của sự vật/việc, nhìn ngay lúc đó nó như thế nào thì mô tả lại nhu thế.“
Thơ của tôi còn dùng quá nhiều tính từ và trạng từ, còn gượng cứng vì tôi đã bỏ cảm xúc của mình vào nhiều quá. Tâm còn quá vọng động, còn quá mải mê trong BẢN NGÃ (self) của mình nên chưa đạt được tính thiền, chưa cảm nhận được hai chữ VÔ THƯỜNG của đời sống. VÔ THƯỜNG tự nó không có gì là buồn hay là vui. Mọi việc đều Tùng duyên khởi. Xuân đi trăm hoa tàn, xuân đến hoa lại nở. Hoa thích ứng theo sự thay đổi của bốn mùa. Tàn hay nở cũng không quá hoan hỷ mà cũng không quá ưu sầu.

Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
Sự trục nhãn tiền quá
Lão tòng đầu thượng lai [11]

Hiện tượng hoa tàn, hoa nở được mô tả với “một tâm tư bất động, khách quan, không gán ghép, không đánh giá gì sự vật cả, cho nên thiền sư không dùng trạng từ, cũng không dùng tĩnh từ trong các câu của mình … Chỉ nhìn sự vật biến thiên chứ không bình luận. …
Bốn câu, hai chục chữ, mà đã có tới sáu động từ và không một tĩnh từ hay trạng từ nào cả. Rõ ràng đó là một cách tả chân rất khách quan hơn cả thứ văn thơ hiện thực hiện đại. Phải là một tâm tư tịch nhiên vắng lặng mới có thể dùng được thứ ngôn ngữ có vẻ như lạnh lùng mà lại nên thơ như vậy.” [12]
Trong khi đó, tôi lại nhìn cảnh vật dưới cặp kính màu hồng hay đen tùy theo lúc vui hay buồn. Mô tả cảnh vật luôn như trong mấy câu Kiều của Nguyễn Du

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,
Người buồn, cảnh có vui đâu bao giờ!

Tâm chưa tịnh nên thơ còn vọng động. Cây đào nở hoa mà mãi run rẩy vì gió đến thì hoa mãi lâu tàn sao được. Tâm còn chưa yên nên thơ còn khúc khuỷu xuống lên với những trạng từ và tính từ…. Lòng còn xao xuyến nên nhìn vật chưa thấy được bản thể thì làm sao tả chân được sự vật.
Chưa nhận ra được tính vô thường của sự vật, chưa xác định được cái thật có, hay nói chung chưa hiểu tường tận được hai từ Như Thị thì làm sao an nhiên tự tại.
Chỉ một chút gió thu lay lắt hay vài chiếc lá vàng vu vơ, hồn đã chùng xuống theo những tiếng thở dài. Chỉ vài hạt mưa cũng làm đôi mắt nâu nhòe nhoẹt nước mắt. Biết đến khi nào vật có hoặc không cũng không làm xao động tâm thức, hoa nở hoặc tàn cũng không làm héo úa thời gian, nước chảy mây trôi cũng không làm tâm hồn dậy sóng…..
Tâm chưa an, nên những vần thơ viết lên chưa thể là Haiku. Lại còn quá gượng ép vay mượn ngôn từ tìm tiếng diễn tả, cái tâm chưa thoát, lòng còn vẩn đục thì thơ thế nào êm ả. Cứ mãi đi tìm bản chất, cứ mãi phân tích hiện tượng nên nẻo thiền càng lúc càng xa diệu vợi.

Nhứt thiết hữu vi pháp,
Như mộng huyễn bào ảnh,
Như lộ, diệc như điển
Ung trụ Như Thị quán!!! [13]

Hãy quẳng hết ưu tư, quẳng hết những âu lo phiền muộn, nhìn hoa để chỉ thấy hoa, nhìn nắng để chỉ thấy nắng. Nhìn vạn vật với Như thị quán, lòng sẽ an nhiên và như thế liệu tôi có viết nổi vài câu haiku hay không….
Nhắm mắt lại, và thử lần nữa nhé, không biết đã được chưa….

Mưa đã dứt
Người khách trên đuờng
Bước chân đi

Nắng đang lên
Ðường phố nở hoa
Chim sẻ hót

Cánh đồng cỏ
Ðàn bò tha thẩn
Bướm lượn bay….

và lại nữa…

Trên đài sen
Ðức Phật nhìn xuống
Mỉm cười…

Trong bình hoa
Ðóa hoa hồng nở
Khói hương bay….





[1] http://suoinguontamtu.com/bonphuong/baiviet/van/phamdoanh/5_Haiku.htm
[2] Thơ Basho - http://www.quangduc.com/tho/92VithientrongcuaBASHO.html
[3] Minh Lê
[4] http://www.vietnameseinaustralia.com.au/Forum/haiku.asp
[5] http://chimviet.free.fr/tacpham1/cautructho/chuong04.html
[6] Qua đèo Ngang – Bà Huyện Thanh Quan
[7] Xuân Ý, Huy Cận
[8] Cánh hoa anh đào muôn thuở - Basho
[9] Vị Thiền Trong Thơ Basho - Hạ Thanh
[10] Minh Lê, 03/04/05
[11] – Cáo Tật Thị Chúng - Thiền sư Mãn Giác. Ngô Tất Tố dịch: Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân đến trăm hoa cười, Trước mặt việc đi mãi, Trên đầu già đến rồi
[12] Về Một Bài Thơ Thiền Mùa Xuân - Vĩnh Hảo
[13] Bài kệ trong KINH KIM CANG:

Thơ Haiku (Nhật) tiếng Việt (Tặng các bạn của tôi!)
http://www.tuoitrecuoi.com/phorum/showthread.php?t=12161


Do có sở thích là làm thơ, lại đang sống trên đất nước Nhật Bản. Tôi được biết ở đây có loại thơ tên gọi là Haiku được người Nhật dùng thông dụng như người Việt nam mình dùng thơ Lục-bát vậy. Trên thế giới có rất nhiều CLB Haiku tiếng Anh nhưng hình như chưa có LCB Haiku tiếng Việt nào. Vì tò mò và do yêu cầu của Thanh Thảo, tôi đã tìm hiểu qua anh bạn người Nhật … không biết làm thơ về luật thơ Haiku, để có thể làm thơ Haiku bằng tiếng Việt và thu được một chút kết quả sau đây xin được nêu ra để các bạn yêu thơ có thể xem xét tham gia làm Haiku tiếng Việt:

Vốn dĩ thơ Haiku của Nhật chỉ có 2 luật:
- Mỗi bài thơ có cấu trúc 5 từ -7 từ -5 từ và chỉ có thế mà thôi!
- Trong 1 bài thơ phải có từ liên quan hay đề cập đến 1 mùa nào đó trong năm. Có thể trực tiếp hay gián tiếp thông qua các hình ảnh, hoạt động hay những cái gì đó mà mang đặc trưng của một mùa trong năm. (Chú ý, nếu không đề cập đến mùa thì lại chuyển thành thể loại Sendiu dùng trong các công sở Nhà nước!)

Thơ Haiku không có luật vần nào cả. Ví dụ dưới đây sẽ giới thiệu cho các bạn thấy rõ hơn.

Để phù hợp hơn với thơ Tiếng Việt, cho bài thơ có vần điệu, tôi đề nghị khi làm Haiku chúng ta chế theo lục bát trong cách gieo vần 5-7-5 vần ở và vẫn giữ 2 luật trên của Haiku.

Sau đây là hai bài thơ nguyên gốc của Nhật:
1.
Hạ:
Shijuka saya
Iwa ni shimi iru
Semi no koe

Ở bài thơ này có hiện tượng đảo ngữ, nguyên gốc viết ra thông thường của nó là:
Semi no koe ga iwa ni shimi itte ori shijukadana-a
Dịch nghĩa: tiếng ve kêu (chỉ có ở mùa hạ) như được đá hấp thu và tôi cảm thấy không gian xung quanh thật tĩnh lặng.
Tôi tạm dịch sang thơ tiếng Việt như sau:

Tiếng ve kêu râm ran
Như tan vào trong than trong đá
Ôi, sao tĩnh lặng quá!

2.
Thu:
Kaki koeba
Kane ga naunri
Horiuu-ji
Dịch nghĩa: Khi tôi ăn một quả hồng (chỉ có vào mùa thu), thì tôi cảm thấy như nghe được tiếng đại hồng chung (chuông lớn) của chùa Horiu
Tôi tạm dịch sang thơ tiếng Việt:
Ta ăn một quả hồng
Vọng đâu tiếng chuông đồng Hô-riu
Lòng phấn chấn phiêu diêu!!!

Còn đây là mấy bài thơ tôi thử làm theo Haiku
Xuân:
Rũ đi cành lộc biếc
Em đi rồi có tiếc tình anh
Con tim vỡ chẳng lành

Hạ:
Mưa rào rơi bất chợt
Để vai gầy em ướt anh thương
Hồn anh mãi vấn vương

Thu:
Mắt em biếc trời thu
Anh dù có đi tu ở ẩn
Nhìn! Kìm sao hưng phấn?
(cái này để tặng VS)

Đông:
Hoa may tan trong gió
Hỏi em rằng có tỏ tình anh
Giờ như giọt nắng manh!

Cái thể loại thơ này có lẽ còn mới đối với người Việt nam chúng ta. Kiến thức về thơ của tôi có hạn nên chỉ có thể viết ra được như vậy. Rất mong có được sự đóng góp của các bạn để biết đâu chúng ta có thể phát triển được thể loại thơ này!

Cỏ may!

p/s: tôi tham khảo mấy bài thơ Haiku của Basho Matsuo (1644-1694, được biết đến là nhà thơ vĩ đại đầu tiên trong lịch sử của haikai và Haiku) dịch sang tiếng Anh thì thấy họ chuyển hết nghĩa nhưng lại phá luật thơ Haiku gốc và cũng chẳng có vần gì cả, xin post ra để mọi người tham khảo:

1.
The wind from Mt. Fuji
I put it on the fan
Here, the souvenir from Edo.
(Edo là tên cũ của Tokyo)

2.
Spring departs
Birds cry
Fishes’ yeys are filled with tears

3.
What luck!
The southern valley
Make snow fragrant

http://www.tuoitrecuoi.com/phorum/showthread.php?t=12161

Nhiều bài hay quá.

đọc thơ Haiku rất hay, nó như đưa mình vào 1 thế giới hư hư thực thực
làm tâm hồn ta rung động

.

Xin thầy Meta4954 đừng bực nữa, để học trò sửa lại, tại đang đi học chưa thuộc bài thôi mà...

1.

nắng ơ hờ
nắng qua song
giọt mưa thổn thức
chút lòng nhớ nhung


ơ hờ nắng qua song (5)
giọt mưa thổn thức chút lòng ai (7)
sao hoài... nhung nhớ... nhung (5)


2.

gió xô liếp cửa
ngập ngừng
mở ra khép lại
chập chùng thời gian


liếp cửa gió xô mở(5]
ngập ngừng thời gian đóng chập chùng(7)
ai đo bóng mình ai (5)

Vậy thầy Meta thấy cách nào đúng truyền thống Nhật hơn và cách nào có sự hòa nhập Việt Nhật?



Ngọc Lý chịu thua rồi...
chắc không thể tập Haiku đúng truyền thống Nhật được