Các nhà khảo cổ học Trung Quốc vừa khai quật 6 hoá thạch của một loại khủng long tiền sử, kỳ lạ nhất, có 4 cánh. Chúng sống cách đây khoảng 128 triệu năm và được đặt tên là Microraptor gui để tôn vinh nhà cổ sinh học người Trung Quốc Gu Zhiwei.



Chúng dài khoảng 77cm và có hai bộ cánh lông vũ. Một bộ nằm trên chi trước và bộ còn lại ở chi sau. Giới khoa học cho rằng chúng phát triển cùng một thời điểm hoặc thậm chí là muộn hơn Archaeopteryx - loại khủng long đầu tiên giống chim, có hai cánh. Người ta tin rằng Archaeopteryx bay bằng cách đập cánh của nó.

Giới cổ sinh học rất quan tâm tới khám phá này. Trước đây họ đã nhìn thấy những con khủng long liệng song chưa bao giờ thấy khủng long có lông vũ cũng như khủng long 4 cánh. Luis Chiappe, nhà cổ sinh học thuộc Viện bảo tàng lịch sử tự nhiên ở hạt Los Angeles không tham gia vào cuộc khai quật, nhận xét đây là sinh vật kỳ lạ nhất trong thế giới của khủng long và chim muông.



Hoá thạch được khai quật tại tỉnh Liaoning, ở một đại điểm nơi cung cấp nhiều mẫu hoá thạch quan trọng trong những năm gần đây. Chúng làm sống lại sự tranh luận giữa những người ủng hộ 2 lý thuyết liên quan tới cách khủng long tiến hoá thành chim. Lý thuyết thứ nhất cho rằng một số khủng long, rõ ràng là tổ tiên của chim, học đập cánh trong khi liệng từ cây này sang cây khác. Lý thuyết thứ hai cho rằng chúng học bay bằng cách tăng tốc độ chạy bằng cánh và rời khỏi mặt đất.

Khám phá mới này có xu hướng ủng hộ lý thuyết thứ nhất. Nhà cổ sinh học Xing Xu thuộc Viện hàn lâm khoa học Trung Quốc đã mô tả 6 hoá thạch có lông vũ dài ở chân được xếp theo hình mẫu giống với lông vũ ở cánh của các loài chim hiện đại. Chân có lông vũ chẳng khác gì cánh sau. Ông cho là chúng có lẽ đại diện cho một giai đoạn phát triển trung gian trước khi xuất hiện khả năng bay thực sự bằng cách đập cánh. Các nhà nghiên cứu khác cho rằng chân có lông vũ có lẽ là một ngõ cụt của tiến hoá.

Paul Sereno, nhà cổ sinh học thuộc Đại học Chicago cho biết để xác định liệu loại khủng long Microraptor gui có phải là giai đoạn tiến hoá trung gian của các loài chim hay ngõ cụt, cách tốt nhất là tìm các hoá thạch khủng long khác có lông vũ ở chân.

Các nhà khoa học khai quật bên dưới quảng trường La Mã đã phát hiện thấy một ngôi mộ 3.000 tuổi, ra đời sớm hơn sự xuất hiện của thành Rome vài trăm năm.



Ngôi mộ có hình dáng như một chiếc giếng sâu, trong đó có nhiều bình lọ quý hiếm. Các nhà khảo cổ cho rằng bên dưới bề mặt quảng trường La Mã, địa điểm thu hút khách du lịch nổi tiếng tại Italy, có thể là một nghĩa địa cổ xưa.

"Tôi tin rằng cuộc khai quật sẽ còn làm lộ ra nhiều ngôi mộ nữa", nhà khảo cổ Eugenio La Rocca nói.

Bên trong ngôi mộ người ta còn tìm thấy một bình đựng di cốt. Ngôi mộ có vào khoảng năm 1.000 trước Công nguyên. Điều đó có nghĩa là khu nghĩa địa đã có vài trăm năm trước khi người La Mã xuất hiện.

Theo truyền thuyết, thành Rome được cặp anh em sinh đôi Romulus và Remus, con của thần chiến tranh Mars, sáng lập vào năm 753 trước Công nguyên.

Một bằng chứng ấn tượng về lối ăn chơi xa xỉ của người La Mã cổ đại mới được phát hiện tại một khu biệt thự ở miền nam Italy.



Cuộc khai quật nơi ở của một dòng họ quý tộc tại Faragola, Puglia, đã làm lộ diện một kiểu bàn ăn cổ xưa của người La Mã - chiếc tràng kỷ hình bán nguyệt - nơi các vị khách quan trọng ngồi thưởng thức bữa tiệc xa hoa. Cùng với một vòi nước ở giữa để cung cấp nước sạch cho bữa ăn, chiếc tràng kỷ có nền xây bằng gạch và được phủ những tấm đệm cho khách an toạ. Trang trí xung quanh là hình khắc những nàng tiên nhảy múa, cùng các mảnh đá cẩm thạch nhiều màu sắc được ốp xen kẽ.

"Chỉ còn vài bàn ăn kiểu đó sót lại cho đến nay, nhưng không có cái nào được trang trí tinh xảo và còn nguyên vẹn như cái được tìm thấy ở Faragola", nhà khảo cổ Giuliano Volpe tại Đại học Foggia, cho biết.

Kiểu bàn ăn hình bán nguyệt này cũng xuất hiện trong bức hoạ Bữa tiệc cuối cùng ở nhà thờ St. Apollinaire, ở Ravenna.

"Kiểu ăn đó bắt nguồn từ thói quen ăn tiệc ngoài trời - ban đầu là những tấm đệm đặt trên mặt đất - sau đó đã được đưa vào trong nhà. Tôi cho rằng ban đầu nó chỉ được xem như cách ăn thoải mái, tiện lợi hơn so với kiểu bàn ăn hình chữ nhật truyền thống, nhưng về sau lại trở thành một mốt thời thượng", giáo sư cổ điển Katherine Dunbabin tại Đại học McMaster ở Canada nhận định.

Kiểu bàn ăn này chỉ xuất hiện trong những gia đình giàu có và đủ nhàn rỗi để tổ chức những bữa tiệc xa hoa.



Sự xa xỉ lộng lẫy bao trùm toàn bộ khu biệt thự này ở Faragola.

Được xây dựng vào thế kỷ thứ 4, khu dinh thự này đạt tới đỉnh điểm của sự hưng thịnh vào thế kỷ 5. Thuộc về dòng họ nghị sĩ Cornelii Scipiones Orfiti, công trình nổi bật bởi những bồn tắm hơi rộng lớn và đắt tiền, với những phòng tắm nóng, ấm và lạnh.

Nhưng căn phòng hoành tráng nhất chính là phòng ăn. Chủ nhà sẽ ngồi ở bên phải của chiếc tràng kỷ bán nguyệt, trong khi các vị khách quan trọng nhất sẽ ngồi ở phía bên trái, đối diện với chủ nhà.

Không quá 5-7 vị khách danh dự được ngồi trên chiếc tràng kỷ này. Tại đó, họ có thể xem các nhạc công, vũ nữ, diễn viên xiếc biểu diễn phía trước, và chiêm ngưỡng cả những "tấm thảm thuỷ tinh" - những mảng kính gắn ngà voi và đá hoa cương, nằm giữa sàn nhà bằng đá cẩm thạch nhiều màu sắc.

"Việc trưng bày những tác phẩm nghệ thuật quý giá như vậy trên sàn nhà thực chất là một cách phô trương của cải đầy thách thức", Volpe cho biết.

Làm giàu nhờ việc sản xuất lương thực, nhà Orfiti thường đến sống ở khu biệt thự này vào mùa thu hoạch và quản lý mọi đất đai từ đó. Có thể do khủng hoảng kinh tế, cuộc sống dư dật của họ kết thúc vào thế kỷ 6 và ngôi biệt thự bị bỏ hoang, lãng quên.

Trên những bức ảnh vệ tinh phía nam Tây Ban Nha, các nhà khoa học đã nhận ra các đặc điểm trên mặt đất rất phù hợp với mô tả của học giả Hy Lạp cổ đại Plato về thành phố truyền thuyết Atlantis.



Theo tiến sĩ Rainer Kuehne, thuộc Đại học Wuppertal ở Đức, "hòn đảo" Atlantis mà Plato nói tới có lẽ đơn giản chỉ là vùng bờ biển phía nam Tây Ban Nha, bị một trận lụt phá huỷ vào giữa năm 800 đến 500 trước Công nguyên. Trên vùng đầm lầy mặn được gọi là Marisma de Hinojos, gần thành phố Cadiz này, Kuehne đã nhận ra hai cấu trúc hình chữ nhật trong bùn và các phần của những vòng đồng tâm có thể từng bao quanh chúng.



"Plato viết về một hòn đảo có đường kính 5 stade (925 mét), được bao quanh bởi vài cấu trúc hình tròn - những vòng tròn đồng tâm - một số chứa đất và số khác chứa nước. Trong các bức ảnh của chúng tôi có các vòng đồng tâm y như vậy", Kuehne nói.

Ông cũng tin rằng những cấu trúc chữ nhật có thể là vết tích của một ngôi đền "bạc" được hiến cho thần biển Poseidon và một ngôi đền "vàng" dâng tặng cho Cleito và Poseidon - tất cả đều được mô tả trong tác phẩm Critias của Plato.

Tuy nhiên, kích cỡ "hòn đảo" và các vòng của nó trên vệ tinh lại lớn hơn chút ít so với lời kể của Plato. Kuehne cho biết có thể có hai cách giải thích cho hiện tượng này: Thứ nhất, Plato có thể đã đánh giá thấp quy mô của Atlantis. Thứ hai, đơn vị đo đạc cổ đại mà nhà học giả sử dụng - stade - có thể lớn hơn 20% so với cách lý giải hiện nay.



Nếu lời giải thích thứ hai là đúng, thì một trong những cấu trúc chữ nhật trên "đảo" hầu như khớp hoàn toàn với kích thước của đền thờ Poseidon trong tài liệu của Plato.

Những cấu trúc này được nhận ra đầu tiên bởi Werner Wickboldt, một nhà văn và là một người say mê Atlantis, từng nghiên cứu ảnh chụp trên khắp vùng Địa Trung Hải để tìm kiếm vết tích của thành phố mà Plato ghi lại. "Đây là địa điểm duy nhất dường như phù hợp với mô tả của Plato", ông nhận định. Wickboldt cũng bổ sung rằng người Hy Lạp có lẽ đã nhầm lẫn một từ Ai Cập cổ để chỉ bờ biển với một từ có nghĩa "hòn đảo" trong quá trình chuyển ngữ câu chuyện về thành phố Atlantis.

Ngoài ra, Plato cũng đề cập tới một đồng bằng thuộc Atlantis. Tiến sĩ Kuehne cho biết đó có thể là đồng bằng mở rộng ngày nay từ bờ biển phía nam Tây Ban Nha tới thành phố Seville. Những vùng núi cao mà học giả Hy Lạp nói tới có thể là vùng Sierra Morena và Sierra Nevada. "Plato viết rằng Atlantis rất giàu đồng đỏ và các kim loại khác, trong khi quả thực đồng đỏ xuất hiện rất nhiều trong các mỏ quặng của vùng Sierra Morena", ông nói thêm.

Kuehne cũng nhận thấy cuộc chiến tranh giữa thành Atlantis và các vùng phía đông Địa Trung Hải theo mô tả của Plato gần giống với cuộc tấn công vào Ai Cập, Cyprus và vùng cận đông trong thế kỷ 12 trước Công nguyên, do những kẻ xâm lược bí hiểm còn được gọi là Người từ biển thực hiện. Từ đó, ông giả thuyết rằng người Atlantis và Người từ biển thực chất là một. Nếu điều đó là đúng, thì thành phố và xã hội Atlantis có thể trùng với nền văn hoá Tartessos thời kỳ đồ Sắt ở vùng phía nam Tây Ban Nha, hoặc với một nền văn hoá đồ Đồng khác chưa được biết tới.

Truyền thuyết về Atlantis đã ăn sâu vào trí tưởng tượng của các học giả trong nhiều thế kỷ. Tài liệu sớm nhất về vùng đất hư ảo này dường như xuất hiện trong các cuốn sách của Plato về Critias và Timaios. Mô tả của ông về một vùng đất giàu có đến khó tin, tuyệt đẹp và có nền văn minh tiến bộ cao đã thu hút nhiều nhà thám hiểm cất công tìm kiếm vị trí của nó. Một giả thuyết gần đây cho rằng Atlantis chính là hòn đảo Spartel, một bãi bùn nông trong eo biển Gibraltar đã chìm xuống biển khoảng 11.000 năm trước.

Hàng thế kỷ nay, các học giả vẫn tranh cãi về vị hoàng đế thứ 3 của đế chế La Mã. Người ta đặt câu hỏi ông vua Caligula lập dị này là một kẻ hoang tưởng dám thách thức các vị thần, hay những câu chuyện xung quanh tính khí thất thường của ông là do kẻ xấu phóng đại lên.

Các sử gia cổ đại đều đã nói về chứng điên khùng của Caligula, nguyên nhân khiến triều đại của ông sụp đổ nhanh chóng. Caligula làm hoàng đế trong 4 năm, sau đó bị những cận vệ thân tín của mình ám sát vào năm 41 sau Công nguyên.


Những tài liệu trước đây miêu tả Caligula là một vị vua điên khùng và thèm khát quyền lực. Ông đã đòi phong chức quan chấp chính tối cao cho con ngựa của mình và yêu cầu dựng tượng mình trong các ngôi đền linh thiêng. Nhưng về sau, các lịch sử gia và nhà khảo cổ cho rằng những câu chuyện đó đã được dựng nên bởi những người muốn vu khống vị hoàng đế hung bạo.

Nay, một nhóm các nhà khảo cổ khai quật cung điện của Caligula (nằm tại trung tâm thủ đô Italy) tuyên bố đã tìm thấy bằng chứng cho thấy ông ta đúng là một vị vua khùng, người đã biến một trong những ngôi đền tôn kính nhất của thành Rome thành cổng chính cơ ngơi của mình.

"Mọi người đều biết Caligula không bình thường. Nhưng nay chúng tôi có bằng chứng rằng ông ta hoàn toàn điên rồ, tự cho rằng mình là một trong các vị thần", Darius Arya, người đứng đầu cuộc khai quật, tuyên bố.

Trong lần khai quật đầu tiên cung điện của Caligula khoảng 1 thế kỷ trước, người ta đã xác định dinh thự nằm bên rìa Roman Forum, ở trung tâm thủ đô Italy. Nay cuộc đào bới mới đã làm lộ ra nền móng và một hệ thống cống rãnh chứng tỏ cung điện rộng lớn hơn rất nhiều. Theo Arya, dinh thự của Caligula còn mở rộng vào giữa Forum và đâm thẳng vào đền Castor and Pollux.

"Cuộc khai quật cho thấy cung điện đã choán luôn cả ngôi đền", Arya nói, khi chỉ vào 3 chiếc cột nhô lên, trước đây từng là vật trang trí cho ngôi đền. "Caligula thực sự đã từng nói với người dân La Mã: Ta đang sống cùng các vị thần. Ta thực sự là một trong các vị thần và để đến được nhà của ta các ngươi phải đi qua ngôi đền".

Những mảnh thuyền và cọc sắt nằm rải rác dưới những lớp đất cách thành Troy (thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay) khoảng 4 km là bằng chứng cho thấy, chiến thuyền Hy Lạp đã từng đậu ở đây trước khi tấn công vào thành, giống như lời kể của Homer trong anh hùng ca Iliad.


Nhà địa lý người Mỹ John Kraft, sau khi phân tích các lớp đất ở gần thành Troy, đã khẳng định rằng vào thời điểm cuộc chiến xảy ra (cách đây hơn 3.000 năm), hải cảng Troy ăn sâu vào đất liền hơn 10 km so với ngày nay. Có nghĩa là, thành Troy lúc ấy chỉ nằm cách biển có 4 km. Do đó, những cọc sắt và mảnh vụn thuyền tìm được ở khu vực này chính là của quân Hy Lạp khi họ đặt neo ở cảng để chờ đánh vào thành.



Thành Troy nằm trên một đỉnh đồi, gần bến cảng thông ra biển Aegae (hiện cảng này đã bị cát vùi lấp). Khi những nhà buôn Hy Lạp, Italy, Bồ Đào Nha dong thuyền từ biển Aegae tới Biển Đen, họ đều dừng chân ở Troy để tiếp tế lương thực và giải trí. Chính điều này đã biến Troy thành trung tâm ăn chơi và buôn bán sầm uất nhất ở khu vực Địa Trung Hải thời bấy giờ.

Trong kiệt tác Iliad, Homer kể rằng chiến tranh phát sinh khi nàng Helena xinh đẹp bị Thái tử thành Troy là Paris cướp mất. Nhưng trên thực tế, cuộc chiến lại có nguyên nhân sâu xa khác: tiền. Người Hy Lạp muốn chiếm Troy vì nó là một trung tâm thương mại quan trọng ở khu vực. Theo sáng kiến của Odysseus, họ đã làm một con ngựa gỗ cực lớn rồi giấu những chiến binh cừ khôi nhất vào trong. Người Troy cả tin, cho rằng đó là một tặng phẩm và đã mở cửa thành để rước con ngựa vào. Các chiến binh Hy Lạp xông ra, nội ứng ngoại hợp, thành Troy thất thủ.

Cuộc sống ven đô thời La Mã ở Anh

Tắm suối nước nóng, ra ngoại thành mua sắm và ăn tối có vẻ như là hoạt động của một người dân thành thị giàu có ngày nay. Nhưng nó cũng là lịch trình của một người dân Anh vào thế kỷ 1 sau Công nguyên.
Các nhà khảo cổ tại thành phố Bath của Anh đã xác định một khu ngoại thành cổ nằm bên ngoài trung tâm thành phố Bath. Cũng các khu ngoại ô có từ thời La Mã được tìm thấy bên ngoài các thành phố lớn như London, phát hiện vừa rồi đã bổ sung bằng chứng rằng việc sống ở ngoại ô không còn là một câu chuyện hiện đại.
Tim Robey, Giám đốc dự án tại Hiệp hội Khảo cổ Bath, cho biết vào thời La Mã, một bức tường đã được xây bao quanh trung tâm thành phố Bath, trong đó có khu tắm nước suối nóng nổi tiếng, ngôi đền Sulis Minerva, và có thể còn một nhà hát lớn chưa được tìm thấy.
Ngoài một số lãnh đạo tôn giáo và quan chức sống trong thành phố, hầu hết người dân chuyển ra vùng Walcot, khu ngoại ô chỉ cách trung tâm 800 m về phía bắc. Walcot thực chất bao gồm một con đường lớn giống như Đại lộ Park và những con phố 2 bên, tất cả đều gần một ngã tư dẫn tới London Road để đi vào thành phố.
Theo Robey, giống hầu hết các vùng ngoại ô ngày nay, người dân Walcot cũng chia thành nhiều tầng lớp. "Những chiếc lều bằng gỗ ọp ẹp lẫn với những toà nhà sang trọng, trong đó có nhà làm bằng đá quý. Những người sống ở Walcot có thể gồm tu sĩ, nhân viên phòng tắm, nghệ sĩ, chủ cửa hàng, văn thư".
Robey cho rằng những người dân ngoại ô cổ xưa không mua sắm ở một khu chợ trung tâm mà tại các cửa hàng nhỏ nằm rải rác trong khu vực. Việc phát hiện ra một mảnh búa và rỉ sắt cho thấy ở đấy từng có một xưởng rèn. Những hộp sơn, mảnh thuỷ tinh xanh, và vật liệu có trong lớp tráng men gợi lên dấu tích về một xưởng vẽ. Những dấu tích khác cho thấy còn có cửa hàng đồ bạc và đồ gốm.
Điều đặc biệt thú vị với các nhà khảo cổ Anh là sự phát hiện nền đá của 6-7 biệt thự sang trọng, đó có thể nơi cư trú của những người dân thành thị giàu có. Thường những biệt thự như vậy được xây cách xa trung tâm ồn ào, bụi bặm, nhưng trong trường hợp này, chúng được xây ngay trên sườn thung lũng gần Walcot.
Có thể chủ nhân của những biệt thự này không cưỡng lại nổi sự hấp dẫn của thành phố Bath. "Bath có dòng suối nước nóng duy nhất ở Anh, và thành phố đã được biết tới trên khắp đế chế phương tây trong thời kỳ La Mã", Robey nhận định.
Robey và nhóm khảo cổ hy vọng sẽ nghiên cứu thêm những khu biệt thự này để tìm hiểu cuộc sống của những cư dân ngoại thành Bath thời La Mã.
M.T. (báo khoa học)