Tiểu thuyết và truyện ngắn bao giờ cũng có hai mục đích : giải trí và giáo dục. Chúng ta không cần nói nhiều về điểm thứ nhất, ngoại trừ để nhắc rằng nếu truyện không có tác dụng giải trí thì chẳng ai chịu đọc. Còn sự đọc tiểu thuyết hay truyện ngắn đem lại cho ta nhiều hay ít hứng thú, cố nhiên là một vấn đề cá nhân, mỗi người mỗi khác

Có lẽ chúng ta không dễ dàng gạt bỏ được thú đọc truyện. Gần như tất cả mọi người đều thấy hứng thú đọc truyện, không lúc này thì lúc khác. Thú vị đó không dễ gì đo lường được. Trẻ nhỏ có thể cho một truyện nào đó là thú vị, mặc dù trình độ truyện ấy rất tầm thường. Nhưng khi lớn lên chúng ta không còn thích những truyện ấu trĩ nữa, chúng ta đi tìm những tác phẩm già dặn. Và sự thưởng thức truyện lại là vấn đề tích lũy, càng tham khảo rộng, chúng ta càng được đền bù bằng một thích thú mỗi lúc thêm thanh tao. Lúc đó, khuynh hướng của chúng ta là đòi hỏi ở truyện những tình tiết thực mà chúng ta nhận thấy được, và có thể tạo cho chúng ta cảm tưởng của cuộc sống thực.

Trên đây là vài lý do giải thích sơ lược tại sao chúng ta đọc truyện. Nhưng cũng có những lý do phức tạp hơn nữa. Có người không lãnh hội rõ ràng những lý do đó, nhưng vẫn đọc truyện chỉ vì có ý tưởng rởm là làm thế sẽ được đời coi trọng, hay là để tự coi mình hơn kẻ khác. Nhưng đọc mãi rồi nhiều khi những độc giả đó bỏ được cái ý tưởng rởm đời đi và thực sự thấy thú vị trong sự đọc sách.

Đọc tiểu thuyết lại còn mang cho ta một thú vui nữa, là rèn luyện cho ta khả năng đánh giá quyển sách. Điều này dẫn ta đến việc phê bình nghệ thuật, vừa là một tiêu khiển có hứng thú, vừa nêu ra một số vấn đề để ta suy ngẫm. Riêng đối với thanh niên, thì sớm hay muộn vấn đề định nghĩa thế nào là một quyển sách hay cũng được đặt ra.

Độc giả thanh niên thường hay cắt nghĩa những sự việc mô tả trong một cuốn sách bằng cách so sánh hoặc đối chiếu với những sự việc đã được đọc trong một cuốn sách khác. Độc giả có tuổi lại càng hay dùng kinh nghiệm bản thân để xem những gì nói trong sách đúng hay sai.

Người ta đã thực nghiệm phương pháp "nắm vững được lối nhận xét của chính mình", phương pháp này không đòi hỏi bài làm của sinh viên phải tốn công tham khảo nhiều, mà chỉ yêu cầu họ giải thích hết sức thành thực và rõ ràng phản ứng của họ về các tiểu thuyết họ đọc, không phải để nhận định một quyển sách nào đó hay hoặc dở, chỉ là cần tìm rõ nguyên cớ tại sao họ đã nghĩ về quyển sách đó như vậy. Một sinh viên trẻ tuổi đã cho biết rằng đối với anh ta cuốn Thung lũng ánh trăng (Valley of the Moon) của Jack London là cuốn sách hay nhất anh đã được đọc. Nhân vật trong truyện được tả rất sống động và thực, còn cốt truyện thì được xây dựng vững vàng. Do bài làm của anh, chúng tôi được biết tại sao anh thích quyển sách đó, và chính anh lúc đó cũng vỡ lẽ ra. Anh viết rằng vào một ngày mùa hạ đẹp trời, khi vừa bình phục sau một tai nạn, anh ra ngồi ở một công viên, và được một thiếu nữ đọc lớn tiếng quyển sách đó cho anh nghe. Giọng của thiếu nữ rất hay khi nàng đọc tới đoạn tả những cuộc tranh đấu của vai chính trong truyện. Và anh thì thích những cuộc tranh đấu, miễn là của người khác.Lúc đó có gió mát thổi nhẹ, có chim hót, có thuyền nhỏ lướt trên vịnh gần đó, và có người chơi quần vợt ở đằng xa. Anh thấy mình sung sướng lạ lùng, và trong trạng thái đó tất nhiên bất cứ quyển sách nào anh cũng phải cho là hay.

Đọc một cuốn tiểu thuyết còn có thể đưa đến phản ứng liên hệ mật thiết với bản thân hơn nữa khi độc giả, vô tình hay hữu ý, đồng nhất mình với một nhân vật nào đó trong truyện. Cách đọc truyện như vậy có thể rất hứng thú, và khi độc giả đã hiểu rõ mình đồng nhất với một nhân vật trong truyện, thì sẽ thu thập được một kinh nghiệm vô cùng quý báu.

(trích Tiểu thuyết hiện đại)