Một buổi chiều hai người vừa đi dạo phố về, chợt chuông điện thoại réo trong phòng. Minh nhấc ống nghe lên và mủm mỉm cười. Rồi loáng thoáng nghe thấy Minh nói qua ống tổ hợp "Xin mời. Chúng tôi có hai người".
- Có chuyện gì đấy? - Thắng hỏi khi Minh đặt ống nghe xuống.
- à, có các bạn gái Nga muốn lên chơi với tụi mình.
- Ông đồng ý à?
- Thì có sao? Đi du lịch cũng phải tươi mát một chút chứ!
Thắng không vui. Giữa lúc đó, bên ngoài có tiếng gõ cửa. Rồi hai cô gái Nga mảnh dẻ, trẻ đến không ngờ, váy ngắn trên đầu gối tươi cười bước vào. Nhưng dường như bắt gặp khuôn mặt dài thượt, thất sắc và khó đăm đăm của một người ngồi trên ghế xa lông đối diện với cửa ra vào đã làm hai cô bé chững lại. Song Minh đã nhanh nhẹn đỡ lời. Anh ghé vào tai nói nhỏ với một cô tóc vàng óng, vẻ thân mật như đã quen biết nhau từ lâu.
Bốn người cùng ngồi vào bàn. Rượu Cô nhắc cùng với kẹo sôcôla và thuốc ba số được Minh bầy ra. Những đôi mắt xanh, tươi trẻ sáng lên lấp lánh. Minh làm động tác xắn tay áo sơ mi lên cho gọn và rất điệu khi rót rượu ra những chiếc ly pha lê cao chân. Hai cô gái mới đầu còn nhấm nháp một cách e dè. Nhưng sau đó bắt đầu rít thuốc rất sâu và cạn ly từng ngụm lớn. Hơi men bắt đầu bốc lên thì Minh mở nhạc từ một chiếc cátsét mini bằng nửa tút thuốc lá đặt trên mặt chiếc táp đờ luy (tủ nhỏ) kê ở đầu giường. Tiếng nhạc quen thuộc của ban nhạc ABBA thoát ra rộn ràng, tươi trẻ và phóng khoáng. Rồi Minh đưa tay mời một cô gái đứng dậy. Họ nhẹ nhàng làm những động tác nhảy tự do. Minh nhảy không thạo lắm, nhưng tỏ ra rất khôn khéo kéo người bạn gái vào sát mình. Dần dà, hai cái bóng như đồng điệu, quấn vào nhau. Trong khi đó cô bé tóc vàng đang ngồi bên Thắng như chợt nhớ ra lời rỉ tai lúc đầu của Minh. Cô ta thật tự nhiên và nhẹ nhàng đặt một bàn tay ấm nóng lên đùi anh. Rồi những lời chào, hỏi han hết sức tình cảm, đầm ấm thoảng bên tai Thắng. "Mày có chuyện buồn ư?" Thắng im lặng. "Đừng quá xúc động! Bạn thân mến ạ. Ta chạm cốc nhé! Nào, hãy vui lên!" Những tiếng thì thào, những động tác vuốt ve mơn trớn, và những ly rượu Cô nhắc thơm nồng nàn như xô đẩy, lôi kéo Thắng sang một thế giới khác. Những ngón tay thon dài và mềm mại sục trong mớ tóc đen rậm của Thắng và cuối cùng, kéo hẳn đầu anh ngả vào bộ ngực căng đầy... Tiếng nhạc vẫn dìu dặt, mạnh mẽ mà tươi vui, dồn dập mà không hẳn kích động từ một bộ máy âm thanh rất tinh xảo khiến cho bầu không khí như có sự tràn đầy, thăng hoa. Không hề có cảm giác buông thả, chán chường, Thắng như mê man đi trong tất cả những thứ gợi cảm thần diệu đó...
Sáng hôm sau, tiếng vòi nước chảy ồ ồ ở bồn tắm bên cạnh làm Thắng thức giấc. Hai cô gái Nga trẻ măng đã biến từ lúc nào. Một lát sau. Minh người còn ướt lướt thướt, tóc chải ngược từ buồng tắm bước ra.
- Thế nào? Vào tắm một chút cho tỉnh táo rồi xuống nhà dưới ăn sáng chứ! Minh âu yếm bảo. Thắng uể oải đứng lên.
Nhưng như chợt nhớ ra điều gì. Anh nói với Minh.
- Ông bây giờ cũng xả láng quá trời vậy!
- Không sao! Tất cả vào giá thành sản phẩm hết. Minh vừa cười hề hề vẻ thoả mãn vừa đáp.
- Sản phẩm nào? - Thắng ngạc nhiên hỏi lại
- Sản phẩm đang được nghiên cứu và sẽ được sản xuất hàng loạt. Minh vẫn đáp lấp lửng.
- Tôi quả thực chưa hiểu ông nói gì?
- Có gì đâu! Cả tiền của chuyến đi du lịch này cũng sẽ được hạch toán vào đó. Nhưng ông cứ yên tâm. Mình không ăn cắp của tập thể đâu. Chi phí này chưa đầy một phần vạn lãi suất mình sẽ làm ra. Mà tiền trả cho chất xám, cho nghiên cứu khoa học ứng dụng mà mình đương làm là quá thấp đấy! Có thể nói là thấp nhất thế giới, thấp đến mức phi lý là đằng khác! Nhưng mà thôi, đất nước mình còn nghèo... Khi nào khấm khá hơn ta sẽ bàn về vấn đề này. à, còn "cái khoản" mà - Minh nháy mắt đăm đăm nhìn Thắng và mỉm cười. Có anh ở đây mười năm, trước khi bước chân lên máy bay về đã khóc rưng rưng vì chưa biết thế nào là "mùi Tây" đấy! Trước đây mình đã bỏ lỡ rồi. Bây giờ không muốn khóc lần thứ hai nữa.
Một lần nữa, Thắng lại nhận thấy ở Minh có sự biến đổi sâu sắc như thế nào? Nhưng anh vẫn chưa hiểu rõ mục đích của chuyến đi du lịch này của Mình là gì? Khi hai người ở réctoran lâu, Minh mới nghiêm nghị nói với Thắng.
- Bây giờ tôi có việc thế này, cảm phiền đến ông. Tôi phải đến thư viện của trường cũ. Tôi đã gọi điện thoại liên hệ trước rồi. Cả ngày nay, tôi sẽ phải đọc một loạt sách có liên quan đến độ biến cảm của dòng điện. Phần ông, tôi sẽ gửi tiền để ông đi tắc-xi dạo khắp các cửa hàng đồ điện ở thành phố này và mua cho tôi chừng hai chục chiếc ổn áp tự ngẫu khác nhau. Có loại mới nhất và cũ nhất thì càng tốt. Thế nào, người có giúp được tôi không?
- Việc quá đơn giản! Hai chục chứ hai trăm cái tôi cũng khuân về cho ông được. Nhưng quả thật là tôi không hiểu ông cần cái "của nợ" đó để làm gì?
- Chết thật! Nói với nhau đủ thứ trên đời mà chưa kể rõ vì sao mình lại có chuyến đi này nhỉ? Mà lần trước mình đã kể cho ông nghe tới đâu rồi? à, mình nhớ ra rồi. Sau đợt làm bột phụ gia. Đúng quả thực là sau lần đó, mình đã đem lại cho Viện một nguồn lợi khổng lồ. Nhưng rồi lại gặp bế tắc như mình đã nói. Có tới gần nửa năm, mình phải loay hoay sản xuất hoặc làm các dịch vụ lặt vặt, kể cả chuyện mở quán cà phê, giải khát nữa. Cũng đủ để trang trải và trích quỹ phúc lợi được phần nào. Ông Vượng cũng trăn trở rất ghê trong cuộc chạy đua, nắm bắt nhu cầu, thị hiếu của thị trường. Ông quay ra sản xuất bình bơm thuốc trừ sâu. Bắt đúng được mạch đấy, nhu cầu của mặt hàng này rất lớn trong sản xuất nông nghiệp hiện nay. Nhưng khâu kỹ thuật còn có trục trặc, áp lực đẩy của píttông do thiết kế và gia công nhựa chưa hoàn thiện đến mức tối ưu nên bơm không cao và xa. Thế là ông quay ra làm supvontơ. Lần này mình thấy ông ta hơi đi chệch đường ray rồi. Mình định góp ý thẳng với ông ta. Nhưng rồi như có ma xui thế nào mình ngậm miệng lại như hến. Còn các nơron thần kinh trong đầu ngọ ngoậy như những con vắt trong rừng, sau cơn mưa thấy hơi người. Và một ý nghĩ chợt bùng lên: Điện sông Đà đã sáng rồi. Vậy ta còn thiếu điện nữa không? Điện có còn bị sụt thảm hại trong các giờ cao điểm không? Tất nhiên là không. Vậy thì supvontơ, dụng cụ tăng điện sẽ cần để làm gì? Điện của ta đã và sẽ ổn định như mạng điện của châu Âu này. Nó sẽ chỉ dao động, lên xuống ở một mức độ nhất định thôi. Vậy cái mà mỗi gia đình cần không phải là supvontơ nữa mà phải là loại ổn áp tự động. Bản thân nó tự điều chỉnh dòng điện lên hoặc xuống trong một phạm vi cộng, trừ năm bẩy chục vôn. Còn quá giới hạn đó, nó sẽ báo chuông hoặc tự ngắt.
Đó sẽ là đồ dùng lý tưởng ở nước mình trong những năm tới. Trước mắt, mình sẽ sản xuất bao nhiêu? Một ngàn, hai ngàn, hay một vạn? Những con số đó như nốt nhạc kích động mạnh mẽ nhất, nhảy nhót trong đầu mình. Nhưng từ ý đồ biến thành hiện thực đâu có dễ dàng. Kết cục có khi ngược hẳn lại là lẽ thường tình. Để cho cái đầu nguội lại, mình mới bắt tay vào việc tính toán cẩn thận, chi li. Việc đầu tiên là mình lắp ráp thử vài chiếc trong phòng thí nghiệm của Viện. Kết quả rất khả quan. Tuy nhiên độ "tự ngẫu" còn một vài trục trặc nhỏ. Cái chính gây nên hiện tượng này là do mình chưa tạo được hệ số tương ứng của tụ cảm biến. Điều này ở đây, họ đã giải quyết một cách triệt để rồi. Và cũng không có gì là bí mật, phải giấu giếm cả. Vấn đề còn lại là làm thế nào để sang được đây? Giá như trước kia phải đợi không biết đến bao giờ. Bởi phải qua bao nhiêu cấp, bao nhiêu ngành, trao đổi đi lại giữa ta với bạn hàng năm trời. Để đến khi có chỉ tiêu đi thì lại quay ra đấu tố nhau, đâu có được đi đúng người, đúng việc. Còn bây giờ ư? Đơn giản thôi vì "mọi cái đều quy ra thóc" như ông Vượng nói. Anh chỉ việc đem tiền ra đăng ký ở hiệp hội du lịch và chờ cho nửa tháng là "vù" được ngay.
Trước khi đi mình cho xuất quỹ mua đại trà dây đồng, thép là, hộp nhựa cứng tổng hợp... Tóm lại vật tư sản xuất có đủ. Ông Vượng dường như cũng "đánh hơi" thấy mình đang có "âm mưu" gì đó. Vé máy bay có trong tay rồi thì mình thấy chẳng có gì cần phải giữ bí mật nữa. Mình đã nói thẳng chỗ "trật đường ray" của ông và dự định của mình. Ông ta "à" lên một tiếng và lặng đi một lúc lâu. Nhưng rồi cuối cùng "người" cũng chúc mừng mình và ngậm ngùi bảo: "Giá được đi theo cậu du lịch chuyến này thì thú vị biết bao. Dù sao đất Nga cũng thật hấp dẫn. Nhưng nhà mình mới mất. Bất cứ việc gì ồn ào có tính chất vui thú cũng dễ làm mọi người hiểu lầm".
Thế là một công đôi việc, mình "vu" sang đây. Mọi chi phí cho chuyến đi, sau này mình sẽ hạch toán vào giá thành sản phẩm. Như vậy về mặt tài chính không có mắc mớ gì. Thậm chí chia cho một đơn vị sản phẩm gần xấp xỉ con số không. Nhưng ở đây mình muốn đề cập với ông một vấn đề khác, quan trọng hơn nhiều. Đó là sự cởi mở của một cung cách làm ăn mới, khác hẳn trước. Mới cách đây không lâu lắm làm gì có chuyện anh được tự do sản xuất. Thậm chí là sản xuất những mặt hàng mà xã hội rất cần. Làm gì có chuyện cho anh ra nước ngoài du lịch, dù là anh đi bằng tiền túi của anh. Như thế đấy Thắng ạ! Mọi cái rồi cũng phải dần dần trở về với sự phát triển tự nhiên, đúng quy luật của nó thôi. Ngăn cấm, trói buộc... dù được nguỵ biện dưới bất cứ hình thức nào, đến một mức nào đó thôi, nó sẽ tự sứt dứt mà bung ra. ...
Chín giờ tối, Minh mới đi thư viện về, hai tay xách hai chiếc túi lưới căng phồng những cuốn sách. Dáng vẻ nặng nề và mệt nhọc nhưng nét mặt tươi tỉnh với những tia sáng lấp lánh sau cặp kính cận. Minh nhìn Thắng một cách âu yếm khác thường rồi hỏi:
- Sao? Việc tôi nhờ không quá sức của người anh hùng đấy chứ!
- Có gì đâu! Hai chục cái "đầu bò" tôi đã xếp gọn trong tủ đứng kia rồi. Thắng dường như cũng lây với cái vui của Minh, làm động tác đánh ngón tay cái về phía một góc buồng.
- Thế thì tuyệt! Bây giờ thế này nhé! Ta phải đi kiếm cái gì "bỏ vào bụng" cho lại sức đã. Sau đó, tôi sẽ pha một "tô" cà phê thật đặc. Tối nay, tôi phải thức trắng để "ninh" cho "nhừ" cái chỗ "đầu bò" của ông.
Vừa nói, Minh vừa lẳng hai chiếc túi lưới đầy những sách kỹ thuật vào giường mình. Rồi hứng chí lên, anh lại xồ ra một tràng nữa với Thắng:
- Trí thức của ta gần như là biến thành "trí ngủ" hết rồi. Đến nỗi được cử ra nước ngoài học tập, chả còn thiết gì đến sách mà chỉ chăm chăm vào mấy thứ hàng "còm". Hết ti vi, tủ lạnh mô đen này, dáng dấp nọ lại quay ra với dăm bẩy cái nồi hầm, bàn là có nhục không kia chứ? Chả còn nhớ đến câu nói nổi tiếng của Lênin vĩ đại nữa "không có sách thì không có tri thức. Mà không có tri thức thì không có chủ nghĩa xã hội". Còn ông, ông có biết giá trị thực của mỗi cuốn sách trên giá kia không? Theo tôi, giá mỗi cuốn không dưới một cây vàng đâu nhé! Rồi ông sẽ thấy.
Ngay trong đêm đó, những chiếc ổn áp được tháo tung ra. Và Minh đã chứng tỏ ngay trước mặt Thắng niềm say mê cho sự nghiệp khoa học chân chính là như thế nào? Anh luôn tay làm các thí nghiệm, tăng giảm độ điện rồi ghi chép, đánh dấu những câu hỏi trên các bản sơ đồ. Nhiều lúc Thắng thấy Minh ngồi thừ ra, trầm ngâm nghĩ ngợi miên man. Và Minh phải cầu cứu đến sách. Đọc xong, Thắng thấy Minh không reo lên mà ngồi thừ ra, hai mắt đờ đẫn sau cặp kính cận. Rồi dường như mọi việc Minh phải làm lại từ đầu. Thắng cũng là người làm kỹ thuật nhưng anh chỉ chuyên về cơ khí, không hiểu sâu về "điện đóm" lắm. Nhưng trước sự say mê, tìm tòi căng thẳng của Minh anh đã bị cuốn hút và thức tỉnh trong anh một cái gì đó mà từ lâu anh đã quên. Phải, đã năm năm qua, anh bỏ đi nghề nghiệp của mình, một nghề mà anh tỏ ra có năng khiếu, tài ba để chạy theo một khát vọng đổi đời hết sức tầm thường, viển vông ở xa Tổ quốc hàng vạn dặm. Ngồi xếp chân vòng tròn bên cạnh Minh với những suy nghĩ miên man, chợt Thắng thấy ánh điện chớp loé lên. Rồi anh thấy mình nhẹ bỗng, trôi nổi vào một giấc mơ. Thắng thấy như trước mắt mình có căng một tấm màn trắng mà trên đó có những đoàn người ngựa với đầy đủ các âm thanh của "quân reo, ngựa hý".
- Mệt và buồn ngủ quá rồi phải không Thắng! Lên giường mà ngủ đi! Mặc mình! Mà cũng sắp tới đích rồi! Tiếng Minh khiến Thắng đang mơ màng giật nẩy mình tỉnh trở lại. Trước mắt anh khuôn mặt hiền hậu của Minh đã mỉm cười. Sao Minh đêm nay khác "thằng" Minh đêm qua thế... Phải, đêm qua là một "thằng" Minh biết nháy mắt với gái một cách ma mãnh, biết "xài rượu Cô nhắc đắt tiền và biết tiếc "của trời" khi bước chân lên cầu thang máy bay vì chưa được thưởng thức "mùi Tây". Còn Minh đêm nay, với sự say mê như có sức toả sáng, không chói loá mà âm ỉ nhấp nháy.
Thằng dụi mắt và vẫn thấy Minh mỉn cười ngồi trước mặt.
Anh vừa điều chỉnh núm hạ điện thế, vừa nhìn vào kim một chiếc đồng hồ đo điện của chiếc ổn áp. Chiếc kim dài và mảnh dao động một chút rồi đứng im. Minh lại làm ngược lại, tăng đột ngột điện áp lên. Chiếc kim cũng chỉ nhấp nháy trong một giây, lập tức trở về vạch đã chuẩn trên mặt đồng hồ.
Minh không reo thích thú mà anh lại nhìn Thắng gật gù và bảo:
- Ngủ thôi! Tranh thủ làm lấy một hai tiếng, sáng mai còn đi thăm thành phố cổ mới được phát hiện gần đây! Có nhiều điều hấp dẫn lắm đấy!
Có lẽ Minh đã thấm mệt sau những giờ làm việc rất căng thẳng và có hiệu quả. Cơn buồn ngủ ập đến khiến anh không sao cưỡng nổi.
Còn Thắng, ở giường bên, sau một đêm gần như thức trắng với một giấc mơ chập chờn, giờ không sao chợp mắt được. Con người Minh cùng với những sự kiện và những câu chuyện khi hài ước, lúc nghiêm trang của anh lúc này như được đẩy lên một cao trào khiến Thắng phải suy nghĩ miên man. Một cái gì đó nảy sinh phập phồng theo nhịp thở vốn trầm tĩnh đến lỳ lợm trong trái tim anh. Sự phôi thai đó khiến cho Thắng nghĩ đến ngày về bớt đi sự ảm đạm, đắng cay. Trời ơi, nếu không có Minh, không có bài học thực tế sinh động, tự nhiên như chính cuộc sống thì Thắng còn u mê đến bao giờ. Thậm chí sự u mê đã dẫn Thắng đến chỗ cay cú, oán trách, căm giận đến suýt nữa huỷ hoại mình.
Như mũi tên bay thời gian trôi vùn vụt. Thời hạn du lịch của Minh ở thành phố sắp kết thúc. Tám giờ sáng mai chuyến bay thường kỳ chở đoàn du khách trở lại thủ đô, để từ đó, ngày hÔm sau bay về nước. Minh muốn dành cả chiều và tối nay cho Thắng. Một buổi chiều giữa tháng năm. Trời đẹp. ánh mặt trời rực rỡ nhuốm đỏ trên các khung kính của khách sạn. Họ ngồi trước mặt bàn, bên khuôn cửa mở rộng với một chai rượu nho và những đồ nhắm lai rai. Trước mắt hai người là dòng sông Nhê Va với những cây cầu treo thanh mảnh, tuyệt đẹp nối liền hai mảnh của thành phố. Mặt trời đỏ đã tan biến từ lúc nào. Nhưng màn đêm không buông xuống. Một thứ ánh sáng tinh khiết, mỏng tan bao trùm lên mọi vật. Thứ ánh sáng của vùng Bắc cực quang mà người ta gọi là đêm trắng. Bên kia sông, giữa thành phố, những đỉnh tháp mạ vàng của nhà thờ trung tâm nổi lên, rõ mồn một giữa những vòm lá xanh mướt ở phía dưới. Không khí hơi se lạnh, mơn man trên bờ vai, thấm xuống ngực của hai người.
Suốt từ chiều, họ uống nhấm nháp, dường như không nói với nhau câu nào. Cả hai muốn lặng im, để ghi nhớ phút giây thiêng liêng không dễ gì lặp lại này. Ngày trở lại đây, đối với cả Thắng và Minh sẽ là không có hạn. Thành phố với những đại lộ thoáng rộng, những cây cầu treo thanh mảnh, những ngày đông bão tuyết, những ngày hè tuyệt đẹp như thế này chỉ còn nằm trong dĩ vãng của hai người. Một mảnh đời của họ đã gửi gắm lại đây. Phút chia tay đã đến rất gần.
- Ông còn nhớ buổi sáng đầu tiên, mình kể cho ông nghe tình hình ở nhà không nhỉ? Những chuyện mổ nhầm, chuyện CONTILUA và cả các chuyện tiếu lâm mới ấy mà? Minh đã mở đầu bằng việc đã hỏi Thắng một câu như thế.
- Lúc đó thì không để ý. Nhưng bây giờ thì nhớ. Song, ông nhắc lại điều đó làm gì? Thắng hỏi lại.
- Mình muốn tiếp tục chuyện đó trước khi tạm biệt ông. Sau một phút suy nghĩ để chọn từ, Minh tiếp tục: - Đã bao nhiêu năm qua, chúng ta dựa vào một cái bóng ở bên ngoài, song lại tự huyễn hoặc mình tin chắc rằng đó là thành trì, một thành trì được xây bằng đá tảng vô cùng vững chắc, không sức mạnh gì có thể lay chuyển nổi. Nhưng mặt trời cứ lên và trái đất cứ quay. Theo quy luật của tự nhiên, cái bóng khi co lại, khi dài ra, lúc ngả về bên này lúc đổ về bên kia. Còn chúng ta thì sao? Chúng ta cứ ngả lưng tựa vào cái bóng đó. Và kết cục cuối cùng là đến một lúc - chính là lúc này đây chúng ta bị nhỡ đà, ngã bổ chửng ra.
Thế đấy! Mình không phải là "gái goá bàn chuyện triều đình" đâu. Mà đó là thực tế lịch sử đã được kiểm nghiệm và chứng minh. Những gì ta sử dụng lý luận ở bên ngoài, rồi đưa vào vận dụng có sáng tạo, phù hợp với thực tế ở nước ta thì việc đó thắng lợi rực rỡ, không phải bàn cãi, điều chỉnh gì. Ví dụ như Cách mạng tháng Tám năm 1945 chẳng hạn. Ta chủ động, chớp thời cơ giành lấy chính quyền cả nước từ tay phát xít Nhật. Rồi đến trận Điện Biên Phủ lịch sử. Có người xui ta thế này khuyên ta nên "chớp nhoáng" đánh nhanh, thắng nhanh theo chiến lược "biển người" thế nọ. Nhưng từ thực tế chiến trường, cân nhắc, so sánh lực lượng giữa ta và địch, ta đã tự chủ để ra cách đánh của ta nhờ đó mà tránh được thảm hoạ, lập nên chiến công hiển hách ngang với những Chi Lăng, Bạch Đằng, Đống Đa thủa trước. Còn gì nữa? Suốt mấy chục năm chiến tranh, chúng ta vẫn kiên trì đường lối độc lập, tự chủ là chính, đồng thời vẫn tranh thủ được sự viện trợ ở bên ngoài. Cũng chính nhờ như thế ta mới làm nên ngày 30 tháng 4 năm 1975, một chấm son chói lọi mới của lịch sử.
Còn những gì ta "bệ" nguyên xi ư? Thì những bài học cay đắng vẫn còn sờ sờ ra đó. Bên cạnh thắng lợi to lớn cũng để lại những vết thương nhức nhối trong xã hội. Rồi còn gì nữa? Như là cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp mà ta cũng "bệ" nguyên xi đã đẻ ra muôn vàn khó khăn, dẫn đến nền kinh tế của chúng ta mấp mé bên bờ vực thẳm của sự phá sản, mà phải nhiều năm nữa chúng ta mới khắc phục nổi.
Để mình kể ông nghe một chuyện tưởng là hài hước mà có thật một trăm phần thăm thế này. Mới hơn hai năm trước đây thôi, mình có dịp vào vùng khu Bốn cũ công tác, mình đọc được một khẩu hiệu thế này: "Tối ăn khoai đi ngủ, sáng ăn củ đi làm. Trưa ăn ngô rang uống nước lã". Chiều đó, mình đi tản bộ vơ vẩn, gặp một bầy trẻ, mình hỏi một đứa trạc tuổi mười hai, mười ba: "Cháu đã ăn cơm chưa?" "Chú chỉ được cái nói bậy thôi" - Thằng bé cự luôn. "Sao mày bảo chú nói bậy?" - Mình ngạc nhiên hỏi lại. "Cháu ốm à?" Nó bảo. "Chú hỏi mày ăn cơm chưa? Sao mày lại bảo chú bảo mày ốm được?" Mình càng ngạc nhiên. "Thế không ốm là còn thế nào nữa. ở đây chỉ có ai ốm mới được ăn cơm". Nó gân cổ cãi. "Thế bình thường thì sao?". "Ăn khoai, ăn củ chứ sao? Chỉ hỏi vớ vẩn thôi". Nói rồi nó lầm lũi bỏ đi. Thế đấy! Sau bao nhiêu năm, cuối cùng thì vẫn đói. Mà đói thực sự, đói vàng cả mắt ra chứ không phải "đứt bữa" như những từ hoa mỹ được phát trên đài và in trên các báo đâu. Lỗi lầm chính là không nắm vững được quy luật phát triển tự nhiên của xã hội, áp dụng một cách máy móc khuôn mẫu của nước ngoài. Mà thực tế cuộc sống thì sinh động lắm. Những khoán "chui", khoán "lủi" vẫn âm thầm và bền bỉ trỗi dậy mặc cho bị lên án và vùi dập.
Minh lập luận, chứng minh một cách say sưa. Đôi mắt anh lúc sáng lên lúc tối sầm lại sau cặp kính cận. Và sắc mặt anh, lúc hăng hái đỏ bừng lên, lúc tái đi vì giận dữ, đau xót.
Minh nâng cốc nhấm nhấp một vài ngụm rượu nhỏ. Rồi anh bảo:
- Ngày cả đến việc "trục trặc" trong chuyện gửi hàng của ông, đứng về mặt an toàn cục, theo tôi cũng là điều tốt. Tốt ở chỗ nào ư? Tốt ở chỗ đã chấm dứt một thời kỳ ảo tưởng chỉ nghĩ đến đi nhờ, đi dựa vào người khác. Mà bỏ qua chỗ dựa vững chắc nhất là tài năng, sức lực, ý chí của chính bản thân mình.
Câu nói của Minh như một ngọn roi chợt quất đúng nỗi đau của Thắng - nỗi đâu mà anh đang cố quên đi. Thắng mở to mắt trừng trừng nhìn khuôn mặt đầy đặn, lúc này đang đỏ phừng phừng của Minh. Giá như không phải là Minh, hoặc giá là Minh ngay từ phút đầu đã thốt lên, coi sự "đổ vỡ" Khát Vọng Đổi Đời của Thắng là tốt, chắc chắn Thắng đã gầm lên như một con thú, nhẩy xổ vào cắn xé. Nhưng lời nói này lại từ Minh, nhất là vào thời điểm này; thời điểm sau một tuần Thắng được gần gũi Minh, hiểu biết được sự đổi thay diệu kỳ đến tận gốc rễ của Minh đã khiến Thắng kìm được nỗi đau. Hơn thế nữa, Thắng còn nhận thấy những câu hỏi của Minh đặt ra với mình là hoàn toàn có lý và đúng đắn.
- Sắp tới, tôi trở về nước, liệu ông có giúp được tôi việc gì không? - Một lúc lâu sau, Thắng mới rụt rè hỏi Minh, nhưng trong giọng nói đã bừng lên một tia hy vọng mới. - Có thể ông sẽ nhận tôi vào "tổ hợp" của Viện ông chẳng hạn?
- Giúp được chứ! - Minh hăng hái. Nhưng chỉ có thể giúp trên những đường nét lớn, cơ bản thôi. Còn công việc cụ thể, ông phải tự lo và quyết định hoàn toàn. Thực sự ông muốn về "tổ dịch vụ" của tôi ư? Thế thì một lần nữa ông lại nhầm rồi. Mục tiêu của chúng ta không phải chỉ toàn xây dựng những "tổ dịch vụ" kiểu ấy. Đó chỉ là bước đệm tạm thời, hết sức tạm thời thôi. Một Viện như Viện tôi phải có chức năng đầu ngành của một số bộ môn khoa học. Vừa nghiên cứu mũi nhọn, vừa làm nhiệm vụ tổng quát. Mỗi một phòng ban, phân viện phải gắn chặt với một ngành sản xuất. Thúc đẩy sản xuất tiến những bước nhảy vọt mà vững chắc. Đồng thời dựa vào kết quả của sản xuất mà phát triển khoa học, phát triển Viện và nuôi sống mình. Dăm ba cái "dịch vụ" lắp ráp ti vi, sản xuất bột tan cho đến chế tạo ổn áp cũng chỉ là những việc tạm thời mà cứu đói, cho qua khỏi điểm mở đầu đầy rẫy khó khăn và trở lực lúc này thôi. Và ông cũng đừng nghĩ rằng, đất nước đang đổi mới thì mọi người đều được như tôi. Đổi mới như vậy thì ngon ăn và dễ dàng quá. Trường hợp tôi hoàn toàn là ngẫu nhiên và may mắn thôi. Hàng ngàn người mới có người "trúng số" được như tôi. Nhưng thực tế là hiện có hàng vạn người không có việc làm. Nhiều ngành, nhiều nghề đang đứng trước thử thách của sự phá sản cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Tiêu cực vẫn đầy rẫy trong xã hội, cái gì cũng xuống cấp, cũng đang kêu cứu, báo động cả. Nhưng không sao, ta đã và sẽ làm khác đi chứ không thể tiếp tục theo con đường mòn cũ được nữa. Tôi có lời khuyên ông thế này. Trước mắt, sau lúc trở về ông có thể đến làm thuê cho ông Vượng chẳng hạn! Biết đâu được rồi ông lại chẳng có thể trở thành đối thủ cạnh tranh với tôi. Mà tôi hy vọng thế. Phải cạnh tranh, thì sản xuất mới phát triển được. Biết đâu, ông có thể thành một "ông chủ" mới như hoặc hơn ông Vượng hiện nay. Và biết đâu, tôi có thể đến làm thuê cho ông không biết chừng. Tình thế bây giờ, mọi khả năng tôi vừa nêu đều có "hằng số" để trở thành hiện thực như nhau.
Những lời giải thích của Minh, lúc đầu Thắng thấy có vẻ huyên thuyên. Nhưng khi Minh kết thúc, thì vấn đề cốt lõi nhất Minh đặt ra, Thắng đã lĩnh hội được toàn bộ. Thắng hiểu, rồi đây thực tế sẽ diễn ra thế nào chăng nữa thì chắc chắn Một Hướng Đi Mới đã mở rộng ra trước mắt anh. Và đột nhiên hết sức đột nhiên anh nhớ tới chuyện Người đưa đường thọt chân của Rikak. Hoá ra bao nhiêu năm nay anh và biết bao nhiêu người khác cũng đã bị một gã thọt chân vô hình dẫn đi mà không hay biết...
