Năm năm mươi tuổi, bác Dương xin nghỉ hưu non. Nghỉ hưu rồi, ở nhàmột mình buồn không có việc gi làm, bác liền bàn với bác gái kiếm một việc gì đó cho vui cửa vui nhà, lại có thêm thu nhập. Bác gái hỏi bác định làm gì. Bác trả lời là sẽ đi nhặt phế thải. Bác gái giật nẩy mình, nói sao lại phải như thế. Ở nhà buồn thì ra quán trà ngồi uống nước, đánh tú lơ khơ có hơn không, vừa giết thời gian vừa vui vẻ, sạch sẽ. Bác Dương nói chắc bà lo các con không đồng ý, sợ đi nhặt phế thải làm chúng nó mất mặt phải không. Dễ thôi, tôi nói là chúng nó nghe rangay ấy mà.
Quả nhiên, khi bác Dương đem ý định này ra nói cho các con trai và con dâu nghe, bọn chúng nhất quyết không đồng ý. Bác giải thích, lương hưu của bác chi đủ ăn cho hai ông bà già thôi, còn tiêu pha vặt vãnh thì chưa có. Ngồi quán trà, đánh tú lơ khơ phải có tiền. Các connếu không đồng ý thì mỗi ngày phải cấp cho hai ông bà năm tệ.
Con trai, con dâu nghe nói mỗi ngày năm tệ, vậy là vị chi mỗi tháng mất một trăm năm mươi tệ, mỗi năm một nghìn tám trăm tệ. Nghĩ một lúc, con dâu trưởng nói, thế thì bố đi nhặt phế thải vậy. Muốn sống khòe mạnh thì phải vận động, chắc chắn là hơn ngồi ở quán trà. Con trai trưởng cũng a dua nói phải, phải.
Thế là bác Dương chuẩn bị đôi quang gánh, hai cái sọt, hai cái đinh dài, bắt đầu việc nhặt phế thải.
Bác Dương là một người rất chịu khó, cũng biết nhìn xa trông rộng. Phế thải nhặt ngày nào đều phân loại xong ngày ấy rồi mang đến chỗ thu mua bán luôn, không bao giờ đem về nhà, sợ con trai và con dâu kêu bẩn không thích.
Mỗi ngày bác Dương cũng kiếm được kha khá. Ngày ít thì hai tệ, có ngàv ba, bốn tệ, có ngày bảy, tám, chín, mười tệ. Số tiền của bác kiếm được, so với bác là to, nhưng chưa đủ cho chúng nó - con cái bác - chơi mạt chược một ván. Cho nên từ đó cả nhà được bình yên vô sự, con trai, con đâu cũng mặc kệ bác.
Như hoa mùa xuân, như trăng mùa thu, thời gian trôi nhanh như nước chảy. Ngày bác Dươngvừa đúng sáu mươi chín tuổi, bác lâm bệnh nặng. Bình thường không đau ốm gì, nhung đã ốm rồi là không dậy nổi. Bác biết chẳng sống được bao lâu nữa. Một hôm, bác kéo tay bác gái, âu yếm gọi tên cũ của bác gái - Tú Phần ơi! Cái tên này, hầu như không được gọi tới đã mấy chục năm nay rồi. Tiếng gọi thân thương đến nỗi bác gái không ngăn nổi những giọt nước mắt.
Bác Dương ngậm ngùi nói:
- Tú Phần! Trước khi lấy tôi, mình đã từ chối mấy đám có tiền, có thế lực. Mình yêu tôi vì lòng thành của tôi, nhưng phái chịu một đời nghèo khổ. Tôi nợ mình ân tình đó. Mình còn nhớ không? Đêm tân hôn, tôi có hứa với mình là nếu tôi đi trước, thì trước khi đi tôi nhất định sẽ để lại cho mình một ít tiền. Cũng chỉ vì sợ con cái không làm tròn nghĩa vụ hiếu thuận với mình...
Nói đến đây, bác Dương rút cái bọc trong túi áo lấy ra một phiếu gửi tiền tiết kiệm và nói:
- Mười chín năm nay, tôi nhặt phế thải, tích góp được số tiền này. Trừ khoản mừng tuổi, mừng sinh nhật các cháu ra, còn bao nhiêu là ở đây, tất cả được bốn vạn tệ. Việc này, lâu nay tôi vẫn giấu mình, mục đích là muốn làm mình ngạc nhiên. Số tiến này đủ cho mình sống những ngày cuối đời.
Không phải chịu cảnh nhục nhã vì cơm áo... Tôi sẽ đợi mình ở bên kia... Mình nhớ bảo trọng...
Bác gái nước mắt đầm đìa, suốt đêm thổn thức bên cạnh bác Dương.
Mây ngày sau, bác Dương qua đời. Không lâu sau, vấn đề ai nuôi bác gái đã được đặt ra trước mắt anh em nhà họ Dương.
Con trưởng nói với con thứ:
- Mẹ ở với anh bao nhiêu năm rồi, em được thay cha làm ở xí nghiệp, bây giờ em nên nuôi mẹ thay anh.
Con thứ nói:
- Đúng là em được thay cha làm việc ở xí nghiệp, nhưng anh nuôi mẹ là ở thời kỳ cha còn có lương hưu. Thực ra là cha nuôi mẹ, chứ không phải anh. Mẹ từ lâu đã giúp gia đình anh làm biết bao công việc như là một bảo mẫu không công. Cho nên anh nuôi mẹ là hợp lý nhất...
- Đừng tranh cãi nữa! - Từ trong nhà, bà mẹ đã nghe thấy hết. Bà bước tới, rút tờ ngân phiếu trong túi áo ra, mắt tràn lệ, ngậm ngùi nói:
- Cha các con trước khi lâm chung đã để lại cho mẹ bốn vạn tệ nhờ nhặt phế thải mà có. Cha sợ các con sẽ không hiếu thuận với mẹ. Khôngngờ cha con nói đúng. Thôi mẹ đi đây! Mẹ đi ở bên Viện Phúc lợi.
- Mẹ đừng đi, mẹ ơi!... - Nghe mẹ nói sang ờ bên Viện Phúc lợi, tất cả các con trai, con dâu đều chạy ra níu áo mẹ lại, nhưng mắt thì nhìn chằm chằm vào cái túi bọc tờ ngân phiếu bốn vạn tệ.
Trấn Trọng Sâm dịch
