"Trí thức là người quan tâm đến những việc không chỉ của riêng cá nhân mình"
(Nhà triết học, nhà văn người Pháp Jean-Paul Sartre - người từng được trao giải thưởng Nobel văn học vào năm 1964)
"Trách nhiệm của trí thức là nói lên sự thật và phơi bày những điều giả dối"
(Nhà ngôn ngữ học gốc Do Thái Noam Chomsky - người dẫn đầu cuộc bình chọn Những người trí tuệ trên thế giới do tạp chí Prospect của Anh thực hiện).
“Trí thức là những người khởi xướng các ý tưởng và đó là những ý tưởng quan trọng. Những ý tưởng đó có thể đúng hoặc sai, nhưng chúng phải có tầm quan trọng không chỉ với giới trí thức của xã hội, mà đó phải là những ý tưởng ảnh hưởng đến số phận của cả một quốc gia và của nhân loại."
(Nhà kinh tế học người Mỹ Thomas Sowell)
Trí thức và vai trò của trí thức là một đề tài không mới, nhưng chưa bao giờ cũ. Từ lâu nay, đó luôn là đề tài không dễ bàn thấu đáo nhưng lại rất dễ... gây tranh cãi. Tôi đã từng thử tìm kiếm trên Internet cách thế giới định nghĩa về từ "trí thức" thì gần như không có định nghĩa nào giống định nghĩa nào. Còn ở Việt Nam cũng đã có rất nhiều những ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, khi luận bàn về vấn đề thế nào là "trí thức". Có thể thấy rằng, đây là một đề tài đầy ý nghĩa đối với bất cứ xã hội nào, trong bất cứ thời đại nào, bởi trí thức thường được ví von như người tiên phong cầm đuốc "soi sáng" cho hành trình khai minh và giải phóng của xã hội, và cũng thường là nhóm người được xã hội dành cho nhiều sự tôn trọng, đề cao nhất.
Tôi chọn cách bắt đầu câu chuyện "trí thức hay trí nô" bằng cách chia sẻ một vài góc nhìn khác nhau, mỗi góc nhìn như vậy cho ta một cách hiểu về trí thức và vai trò của trí thức. Nếu ta có được nhiều góc nhìn về một vấn đề thì ta sẽ có cơ hội hiểu vấn đề đó một cách đầy đủ và sâu sắc hơn, vì khi đó không chỉ thấy "cây", mà còn thấy "rừng". Trong khuôn khổ cuốn sách này và từ một góc nhìn của riêng mình, tôi cho rằng trí thức là người có trí và luôn dùng cái trí của mình để góp phần thức tỉnh xã hội nhằm hướng mọi người đến cái đúng và cái đẹp.
Nếu ai đó "có trí" (sự hiểu biết) nhưng lại "không thức" (không thức tỉnh xã hội) mà để cho xã hội "ngủ" thì bị gọi là "trí ngủ", chứ không phải là trí thức. Nếu ai đó thích làm cái việc của trí thức là "đánh thức xã hội" nhưng lại "thiểu trí", "lệch trí" hay "vô trí" thì gọi là "trí dỏm" (cũng có học hàm, học vị nhưng đầu óc lại trống rỗng, hoặc cũng có chút hiểu biết nhưng hiểu biết đó lại thể hiện sự lệch lạc và ấu trĩ). Và nếu ai đó "có trí", "có thức", nhưng "thiếu tâm" (thiếu động cơ trong sáng) thì gọi là "trí gian" (gian manh, xu thời, cơ hội). Cả hai loại "trí dỏm" và "trí gian" đều là "ngụy trí thức", còn "trí ngủ" là "trí thức vô trách nhiệm". Và có thể gọi chung nhóm này bằng một cái tên khác là "trí nô" (nô lệ cho bằng cấp, cho tiền bạc, quyền lực, danh vọng và những động cơ không trong sáng).
Có thể hình dung ba điều kiện để hình thành một con người "trí thức", đó là: (1) “sự hiểu biết” (có trí); (2) "thức tỉnh xã hội"; và (3) "vì mục đích cao quý" (hướng xã hội đến cái đúng và cái đẹp, hướng xã hội đến cái chân - thiện - mỹ). Nếu không hội đủ cả ba điều kiện này (mà chỉ có một hay hai trong ba điều kiện) thì hoặc là "trí ngủ", hoặc là "trí dỏm", hay "trí gian", chứ không phải là "trí thức". Hay nói một cách nôm na, trí thức là người "có trí", "có thức" và "có tâm"; hoặc nói một cách văn vẻ hơn, trí thức là một người có hiểu biết sâu sắc, là một con người tự do và là một công dân có trách nhiệm.
Và cũng không phải cứ học cao thì được gọi là trí thức. Trong cuốn sách Trí thức và xã hội, nhà kinh tế học người Mỹ Thomas Sowell từng viết: "Hầu hết chúng ta đều không xem nhà giải phẫu hay kỹ sư là trí thức, cho dù những chương trình huấn luyện mà họ phải trải qua là vô cùng khắt khe và công việc họ làm cũng đầy thử thách. Tương tự, ngay cả một bậc thầy tài chính lão luyện nhất và thành công nhất cũng chưa chắc là một trí thức.
Thành quả đầu ra, hay sản phẩm cuối cùng của một trí thức là những tư tưởng. Sản phẩm cuối cùng của Jonas Salk là vaccine, của Bill Gates là hệ điều hành máy tính. Cho dù để có được những thành quả đó họ đã phải đổ bao nhiêu trí lực, tầm nhìn, tài năng; những cá nhân đó cũng không phải là trí thức. Công việc của một trí thức bắt đầu bằng tư tưởng và kết thúc bằng tư tưởng... Và tất nhiên, có một vấn đề khác còn lớn hơn nữa, là hành động của họ ảnh hưởng đến xã hội mà họ đang sống như thế nào".
Tôi cũng chia sẻ với Thomas Sowell một phần rằng, một kỹ sư giỏi hay một chuyên gia kinh tế giỏi sẽ không là trí thức nếu họ chỉ làm tốt công việc chuyên môn hàng ngày của họ mà không quan tâm lắm đến các vấn đề chung của xã hội, kể cả những vấn đề liên quan đến chuyên môn sâu của họ. Nhưng tôi cho rằng nếu như kỹ sư giỏi và chuyên gia kinh tế đó dùng kiến thức chuyên môn uyên thâm của mình để chia sẻ với cả xã hội rằng không nên làm đường sắt cao tốc vì kỹ thuật dùng cho dự án này rất lạc hậu và dự án đường sắt cao tốc này sẽ rất không có lợi về mặt kinh tế, nhất là khi dùng vốn nhà nước để làm dự án này, và sau đó nhà nước buộc phải dừng dự án này lại thì khi đó họ thực sự là trí thức.
Từ cách hiểu này, chúng ta có thể thấy rằng, bàn về trí thức hay bàn về sự "đúng việc" của trí thức, thực chất cũng chính là bàn về trách nhiệm xã hội hay thôi thúc tự thân của những người hiểu biết.
Tôi rất thích một câu nói của Einstein "Thế giới này là một nơi nguy hiểm, không phải vì những kẻ xấu xa mà vì những người chỉ biết đứng nhìn và không làm gì cả". Câu nói này nói về trách nhiệm xã hội (trách nhiệm "làm người") của một người bình thường đối với cái xã hội hay cái cộng đồng mà mình đang sống. Một người bình thường vô cảm đã đáng phê phán, một người có hiểu biết sâu sắc và được lắng nghe mà yên lặng thì có khi còn đáng phê phán hơn. Một người bình thường còn có trách nhiệm xã hội như vậy, đối với những người có hiểu biết thì trách nhiệm xã hội này có khi lại càng lớn hơn.
Nói cách khác, vai trò của những người có hiểu biết là: dùng sự hiểu biết (và cả uy tín) của mình để góp phần giúp cộng đồng phân định rõ hơn sự đúng - sai, phải - trái, chân - giả, thiện - ác, hay - dở, tốt - xấu, nên - không nên... trước những vấn đề chung mà xã hội đã, đang và sẽ gặp phải hay trải qua; dùng sự hiểu biết của mình để truyền bá tinh thần, tư tưởng, quan điểm mà mình tin là cần thiết để góp phần thúc đẩy xã hội phát triển theo hướng tiến bộ; dùng sự hiểu biết của mình để góp phần xác lập những chuẩn mực xã hội, những thang giá trị xã hội và đồng thời ra sức bảo vệ những chuẩn mực và giá trị đó; dùng sự hiểu biết của mình để góp phần định hướng, định hình xã hội... Tất nhiên, sự phân định, sự truyền bá, sự xác lập hay sự định hướng, định hình này cũng cần phải dựa trên cái nền là những giá trị vượt không gian và vượt thời gian, những giá trị có tính phổ quát của thế giới văn minh đương đại hay thế giới tương lai.
Và tất nhiên, để thực hiện trách nhiệm xã hội của mình thì người hiểu biết có thể nói, có thể viết, hay có thể làm gì đó (bởi lẽ không phải tất cả những người hiểu biết đều giỏi nói hay giỏi viết). Vì làm một điều tốt cũng là cách gián tiếp góp phần đấu tranh tiêu diệt cái xấu; làm một điều đúng cũng là cách gián tiếp góp phần chỉ cho người khác thấy những cái sai...
Thêm nữa, khi nói đến trí thức là nói đến vấn đề "chân lý". Không ai được phép độc quyền chân lý, nhưng ai cũng được quyền góp phần xác lập chân lý. Giới trí thức thường tự phân biệt giới mình với những giới khác ở chỗ luôn nỗ lực khám phá chân lý, xác lập chân lý và bảo vệ chân lý. Đó cũng là lý do vì sao mà ta có thể nói rằng, chân lý thường không thuộc về số đông hay "kẻ mạnh", mà thường thuộc về những người có hiểu biết (hay còn gọi là giới trí thức, giới tinh hoa). Nếu chân lý có thuộc về "kẻ mạnh" (nhưng thiếu hiểu biết) thì điều đó chắc chắn cũng chỉ là tạm thời mà thôi.
Khi bàn về trí thức, người ta thường bàn về vai trò, trách nhiệm, công việc, sứ mệnh, thiên chức của trí thức. Tuy nhiên, cũng cần phải bàn về "điểm mù" của trí thức, dù trí thức có cái trí hơn người. Bởi lẽ, trí thức cũng là con người, mà đã là con người thì cũng sẽ có cái nhầm, có lúc sai mà mình không hề biết; bởi lẽ, trí thức cho dù có trí thế nào đi nữa thì sự hiểu biết vẫn chỉ là hữu hạn. Điểm mù ở đây được hiểu là "mình không biết cái mà mình không biết" hay "mình cứ tưởng mình hiểu rất rõ một thứ nhưng thực ra mình chẳng hiểu gì cả hay hiểu một cách lệch lạc". Khi chia sẻ, tranh luận hay góp ý sẽ giúp mỗi người nhìn thấy điểm mù của người và của mình. Khi nhận ra điểm mù của mình cũng là lúc "mình biết rõ cái mà mình không biết"; và khi nhận ra những "cái mà mình không biết" cũng là lúc cảm thấy mình thực sự hiểu biết. Đó cũng là điều kiện để mình có thể hiểu biết thực sự và là cơ hội để đẩy nhận thức và hiểu biết của mình đi xa hơn.
Do vậy, cùng với trách nhiệm "thức tỉnh xã hội" thì trí thức cũng có một trách nhiệm với bản thân là liên tục "phản tỉnh chính mình", phản tỉnh với những điểm mù (nếu có) của mình. Nếu không liên tục "phản tỉnh chính mình" hay thậm chí là "phản tư chính mình" thì người hiểu biết sẽ dễ trở thành người ít hiểu biết hay người ấu trĩ trong một số vấn đề (kể cả những vấn đề thuộc chuyên môn hay sở trường của mình), và khi đó sẽ không chỉ khó thực hiện được tốt cái vai trò "thức tỉnh xã hội" vốn có của mình, mà còn có thể gây nguy hại cho xã hội.
Ở bất cứ xã hội nào thì sứ mệnh của trí thức vẫn thế. Và đối với những xã hội mà trong đó còn đầy rẫy sự bất thường thì một trong những sứ mệnh lớn nhất của trí thức chắc hẳn là góp phần đưa sự bất thường đó trở về sự bình thường. Nói cách khác, trong những xã hội mà sự bất thường của sự việc, sự vô minh của cái đầu, vô cảm của trái tim đang bao trùm thì trách nhiệm của người trí thức, của những người có hiểu biết còn nặng nề hơn (vì có quá nhiều cái cần phải khai sáng, cần phải thức tỉnh) và nguy hiểm hơn (vì không dễ dàng gì để làm cái chuyện khai sáng hay thức tỉnh trong những xã hội này).
Nhưng, đã là người có hiểu biết thì không thể không làm gì cả, bằng cách này hay cách khác, dù nhỏ bé hay lớn lao, dù ồn ào hay lặng lẽ.