Chiếc xe khách được huy động từ tỉnh Hòa Bình về Hà Nội chở người đi sơ tán, dừng lại gần cửa hiệu cắt tóc Tiến Thành ở phố Huế. Lúc này, trên xe đã đông người. Họ nán lại chờ vợ chồng con cái Tiến Thành lên xe, là chạy thẳng về nơi sơ tán mà thành phố chuẩn bị sẵn.
Mặc phong phanh chiếc áo dệt kim đông xuân cổ khoét rộng trễ xuống, để lộ ra bộ ngực phốp pháp như ngực phụ nữ, Tiến Thành hộc tốc chạy lại phía xe. Một tay cầm va-ly, tay kia lễ mễ cái túi xách lớn – Hắn vứt qua cửa lên xuống của chiếc xe khách, quay lại thúc giục vợ còn đứng tần ngần ở cửa nhà.
Mụ vợ, người đàn bà gầy đét như con cá mắm đang ẵm đứa con nhỏ chưa đầy tuổi. Cái Nguyệt cũng lạch bạch chạy theo bố về phía xe. Đứa bé bỗng khóc thét lên, tiếng nói to của mụ vợ với chồng làm cho nó sợ hãi:
- Đã bảo đi từ mấy hôm trước thì không nghe! Rõ khổ, bao nhiêu đồ đạc của người ta phải vứt cả lại.
Tóc mụ xổ tung. Tiếng mụ chu chéo như xé vải:
- Thật công cốc tích góp bao nhiêu năm trời. Chuyến này thì ra đường mà sống?
Tiến Thành bực bội:
- Không bế con mau lên xe đi à! Cứ đứng đấy mà gào? còn cả cái thân cô nữa đấy, lắm mồm bỏ mẹ.
Tiếng còi ô tô giục inh ỏi. Tiến Thành nói như quát vợ: “Đã bảo bế con mau ra xe đi ?”.
Mụ vợ vẫn ngẩn ra vì tiếc của.
- Nhưng mà bao nhiêu thứ còn để lại thế kia?
- Để lại! Ra xe mau lên, không có xe nó đi mẹ nó bây giờ.
Tiến Thành chạy trở lại quàng cái dây xích để khóa cửa, quát vợ: “Có phải xe riêng của mình đâu mà cứ chần chừ mãi…”. Ở ngoài xe, đám người phải chờ lâu la lên:
- Cái nhà anh chị kia, có đi không thì bảo? Bom nó đánh đến nơi rồi mà cứ đủng đỉnh mãi.
Họ kháo nhau:
- Này, vợ chồng cái thằng cha ấy mang đến lắm thứ? Xe đã chật, không chừng chúng tháo cả giường mang đi nữa cũng nên.
Rồi giục người lái xe:
- Đi đi ông lái! Mặc chúng nó, cho chúng nó biết thân. Đồ tham lam…
Cũng có người thương hại, bảo:
- Thôi, đã chờ rồi thì nán thêm một tý nữa, cho người ta lên xe.
- Nhưng vợ chồng hắn cứ lấn quấn mãi như gà mắc tóc ấy, làm bao nhiêu người phải chờ?
Người lái xe cũng sốt ruột, thò hẳn đầu ra ngoài cửa xe giục:
- Này, anh chị kia! Có đi thì phải nhanh chân lên chứ?
Vợ Tiến Thành cuống quít:
- Dạ, chúng em lên xe ngay đây ạ!
Nói rồi, mụ bế con chạy vội tới chỗ xe đỗ. Mụ bảo với người đàn ông đang ngồi trên chiếc ghế cạnh cửa lên xuống:
- Bác làm ơn đỡ hộ em cái bọc.
Người đàn ông cúi xuống đỡ cái túi vải lớn, loay hoay tìm chỗ để trong xe. Mấy người quanh đấy càu nhàu:
- Đồ đoàn của nhà anh chị này chiếm gần nửa xe rồi đấy!
Vợ Tiến Thành thì thọt thưa:
- Chúng em cũng chỉ vơ vội được ít thứ cần thiết. Khổ, còn bao nhiêu là thứ… các bác ạ! Trông của nả mà xót cả ruột.
- Ôi dào… thời buổi này, giữ được cái thân đã là phúc.
Một bà già ngồi ở phía hàng ghế đầu, nói gióng lại:
- Nhà chị đưa con đây tôi bế cho, vào xe tìm chỗ ngồi đi? Mặt trời sắp đứng bóng rồi đấy! Tầm này, không chừng máy bay Mỹ lại sắp đến đánh.
Vợ Tiến Thành rối rít cám ơn rồi đưa đứa con nhỏ cho bà già, leo lên xe. Tiến Thành khóa cửa xong cũng chạy vội đến. Cái Nguyệt thì đã nhảy vào trong xe từ trước.
Lúc ấy, thằng Lâm – cậu em trai út của Tiến Thành mới từ đường phố Thái Phiên hộc tốc chạy sang. Nó vừa chạy vừa gọi:
- Anh Thành!
Tiến Thành giục em:
- Nhanh lên ông tướng, lên xe đi!
- Anh chị định đi đâu?
- Lên Hòa bình ít bữa, yên rồi về.
Thằng Lâm lại bảo:
- Anh không về đón thầy và dì à?
Tiến Thành nói sẵng với em:
- Đây là xe thành phố đưa người đi sơ tán, chứ có phải xe riêng của tao đâu mà đón? Mà nghe nói, thầy và dì đi từ hôm qua rồi! Mày đi đâu, không ngủ ở nhà hay sao mà không biết?
- À, em đến nhà đứa bạn từ hôm trước.
Đang ôm con ngồi gọn trong đống đồ đạc, vợ Tiến Thành nói với ra:
- Chỉ có anh chú chần chừ giờ mới chịu đi, chứ cả Hà Nội người ta đi gần
hết rồi! Chú cũng chả quan tâm gì tới nhà cửa? Thời buổi chiến tranh mà cứ
lêu lổng mãi.
Tiến Thành lại giục em lên xe, nhưng thằng Lâm không lên. Nó bảo:
- Anh chị cứ đi đi! Em phải đi gặp mấy thằng bạn ngoài chợ giời. Em đã hẹn với chúng nó…
Nói rồi, thằng Lâm chạy vụt đi. Xe nổ máy, bắt đầu chuyển bánh… còn nghe thấy tiếng vợ Tiến Thành nói với chồng:
- Thầy và dì đáng lý phải đi từ sớm, cứ dùng dằng mãi. Giờ nó đánh đến đít, mới vội vội vàng vàng…
Mụ chép miệng: “Khốn, ông bà già nhà mình còn hám của lắm cơ!”.
- Thế nhà chị thì không hám của chắc?
Một bà già ngồi trong xe quặc lại. Chiếc xe chạy bằng dầu ma-dút nhả ra một vệt khói đen xì… lao vút đi trên đường phố.
Lâm dừng lại trước cửa nhà thằng Hùng, người bạn thân của nó. Ngôi nhà đã khóa trái cửa. Lâm ngán ngẩm:
- Thế là nó lại đi rồi!
Lâm kéo cho kín cổ chiếc áo khoác màu xám đã bạc phếch, nhún vai bước trên phố. Gió bấc thổi qua dặng cây bên đường, bứt ra khỏi cành những chiếc lá vàng còn sót lại. Những chiếc lá quay tròn rồi rơi xuống đất.
Trời đã bắt đầu tối. Thỉnh thoảng nó đưa tay vuốt gạt những giọt nước mưa ở mặt. Những bụi mưa phùn bay mỏng trên khắp thành phố. Rãnh nước hai bên hè chảy lắt rắt, chui vào những ống cống ngầm cuốn theo rác rưởi. Thế là mấy thằng bạn thân “hội chợ giời”, chúng đã đi cả! Trong cảnh phố xá đang giai đoạn báo động, nó bước một mình buồn thiu. Hình như chiến tranh chẳng liên quan gì đến nó? Nó chỉ chán là: không biết khi nào Hà Nội yên tĩnh để mấy đứa bạn trở về, chợ búa lại tấp nập. Tối đến, nó lại cùng bọn thằng Hùng, thằng Tâm… tới rạp Tháng Tám, rạp Công Nhân “phe” dăm ba chục chiếc vé, lấy tiền tiêu sài cho xả láng.
Thằng Lâm cứ thủng thỉnh bước trên vỉa hè, cũng chẳng biết nên đi đâu?
- Về nhà ư?
Chán ngắt. Mới lại ông bà già đã đi rồi, về thui thủi một mình cũng buồn.
- Đi sơ tán với anh chị?
Chẳng thích, nhất là bà chị dâu lúc nào cũng rỉa rói, gắt như mắm tôm. Nó nhớ mấy đêm trước: khi nghe tiếng còi báo động của thành phố, ông bà già thì vội chui ngay vào hầm – còn nó bò xuống gầm bàn, cuộn tròn trong cái mền chăn… làm một giấc đến sáng.
Cũng đã hơn năm nay, chẳng thấy anh Hoàng của nó gửi thư về? Cứ thế, thằng Lâm lang thang trên phố, ngổn ngang hàng trăm ý nghĩ.
Một chiếc xe cứu thương có gắn đèn xanh-đỏ quay tít trên nóc xe, rúc còi inh ỏi. Nó nhìn chiếc xe lao vút qua, nghĩ bụng: chắc là có nơi nào ở vùng ngoại ô bị bom đánh? Lúc nẫy, thành phố cũng rú còi báo động – Nó đã nhảy xuống một cái hầm tăng xê ở bên hè.
Chốc chốc lại có chiếc xe vận tải, xe khách chở đầy ắp người đi sơ tán vun vút chạy về phía ngoại ô. Một nhóm thanh niên hay tự vệ tay đeo băng đỏ, mang xẻng cuốc, phóng xe đạp thục mạng – Chắc họ đi cứu người bị nạn ở đâu đó? Nó nghĩ vậy. Mấy chiếc xe xích chở những cỗ tên lửa to như ống khói nhà máy, chạy rầm rập trên đường.
Những cảnh đó liên tiếp diễn ra trước mắt nó, cái ngược, cái xuôi đan nhau như mắc cửi. Thằng Lâm dừng lại ở ngã tư phố Trần Hưng Đạo, phân vân không biết đi đâu nữa? Những ngày trước, cứ tầm này là nó đã lên rạp Tháng Tám phe vé, người đến xem đứng chật cả đường. Bây giờ thì vắng tanh, vắng ngắt. Vé vào xem phim thừa mứa, ai người ta cần mua vé phe cho tốn tiền. Mới lại, tình hình thế này chắc các rạp chiếu bóng cũng phải đóng cửa rồi.
Một chiếc xe mô tô cảnh sát, trên có hai anh công an mặc áo vàng, từ ngả bờ hồ Hoàn kiếm chạy thẳng đến… đỗ xịch ngay trước mặt nó. Một anh hỏi:
- Này em, nhà ở đâu? Sao còn đứng đây?
- À, nhà em cũng ở gần đây thôi ạ!
Nó giơ tay chỉ về phía phố Khâm Thiên.
- Gia đình đã đi sơ tán chưa? Nếu chưa… thì về đi, bảo gia đình là phải đi sơ tán ngay!
Chiếc xe nổ máy phóng vụt đi. Thằng Lâm kéo lại chiếc cổ áo và quyết định về nhà. Bỗng nghe như có tiếng ai đang gọi? Nó giật mình quay nhìn về phía sau, thì thấy thằng Tâm chạy tới. Lâm hất hàm hỏi:
- Tao cứ ngỡ mày đã theo gia đình đi sơ tán rồi? Thằng Tuế, thằng Hùng, cả thằng “Thanh còi”… chúng nó đi hết rồi!
Thằng Tâm hỏi:
- Sao mày chưa đi?
Lâm nói giọng có vẻ buồn bã.
- Tao cũng chẳng biết nữa.
- Thế thì theo tao!
- Mày định đi đâu?
Thằng Tâm lại bảo:
- Đi đâu không quan trọng. Cứ biết ra khỏi thành phố ít bữa, yên rồi về. Gia đình tao đang chờ tao đấy! Đi với tao?
- Thì đi!
Nói rồi, nó rảo bước theo bạn đi về phía Chợ Hôm, nhà thằng Tâm ở đấy! Trong đời nó, chưa bao giờ nó thấy mình bơ vơ như thế…